Ốc bươu vàng phá lúa mạnh nhất từ lúc gieo sạ hay cấy tới khi lúa được khoảng một tháng, sau đó thân lúa cứng và ốc ít gây hại. Vì vậy xử lý ốc hiệu quả là dồn sức vào giai đoạn này: làm đất kỹ và thu gom ốc trước khi gieo, đắp rãnh nhỏ để ốc tụ lại, chắn lưới cửa lấy nước, cắm cọc cho ốc đẻ trứng rồi ngắt bỏ, giữ mặt ruộng ẩm không đọng nước trong những ngày đầu, và chỉ dùng thuốc khi mật độ ốc cao theo khuyến cáo của cán bộ bảo vệ thực vật.
Không có biện pháp đơn lẻ nào trị dứt ốc bươu vàng. Ốc sống được trong bùn qua mùa khô, đẻ nhiều và di chuyển theo dòng nước từ kênh, ruộng bên cạnh vào. Phần dưới sắp xếp các việc theo trình tự thời gian một vụ, kèm những sai lầm hay gặp như thả ốc làm thức ăn hay đổ thuốc xuống kênh.
Ốc bươu vàng là loài gì và vì sao phá lúa dữ như vậy
Ốc bươu vàng là tên gọi chung một số loài ốc nước ngọt gốc Nam Mỹ, phổ biến nhất ở Việt Nam là nhóm Pomacea. Chúng được đưa vào châu Á vào khoảng thập niên 1980 với kỳ vọng làm thực phẩm và thức ăn chăn nuôi, rồi thoát ra đồng ruộng, kênh rạch và trở thành dịch hại lúa ở nhiều nước. Ở Việt Nam, loài này nằm trong danh mục sinh vật ngoại lai xâm hại, nghĩa là không được nhân nuôi, phát tán.
Ốc bươu vàng khác ốc bươu đen bản địa ở vỏ mỏng hơn, màu vàng nâu, xoắn sâu ở chỗ nối các vòng, và đặc biệt là ổ trứng màu hồng tươi bám trên thân cây, cọc, bờ ruộng, cao hơn mặt nước. Ốc bươu đen đẻ trứng trắng, thường dưới nước. Nhìn ổ trứng hồng là nhận ra ngay ruộng có ốc bươu vàng.
Ốc ăn mầm lúa, mạ non và phần thân non sát gốc của lúa nhỏ, cắn ngang thân rồi ăn lá, nên ruộng bị hại thường loang lổ từng mảng trống, nhất là chỗ trũng đọng nước. Chúng ăn chủ yếu ban đêm và lúc trời mát. Khi lúa đã cứng cây, khoảng sau một tháng gieo cấy, ốc chuyển sang ăn cỏ, bèo, lá già và ít gây hại cho lúa. Đây là điểm mấu chốt: chỉ cần giữ được lúa qua giai đoạn non.
Ốc sống rất dai. Mùa khô hoặc khi ruộng phơi, ốc vùi xuống bùn, đóng nắp và nằm chờ nhiều tháng, có nước là bò ra hoạt động ngay. Một ốc cái đẻ nhiều ổ trong một mùa, mỗi ổ hàng trăm trứng, nên nếu chỉ diệt một lần rồi bỏ, mật độ sẽ hồi lại rất nhanh.
Việc cần làm theo từng giai đoạn ruộng lúa
Bảng dưới gom các biện pháp theo trình tự thời gian. Làm đủ các bước ở hai giai đoạn đầu thường giảm được phần lớn thiệt hại, đến mức không cần dùng thuốc:
| Giai đoạn | Việc chính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sau gặt, trước làm đất | Thả vịt vào ruộng gặt xong, thu gom ốc khi bơm nước làm đất | Vịt ăn ốc nhỏ và trứng; ốc lớn bò ra khi có nước, nhặt dễ |
| Làm đất, trục bùn | Trục kỹ, san phẳng, đắp rãnh gom ốc | Mặt ruộng phẳng thì ít vũng đọng, ốc khó trú |
| Chuẩn bị lấy nước | Đặt lưới chắn ở cửa lấy nước và cống | Mắt lưới nhỏ đủ giữ ốc con từ kênh |
| Gieo sạ, cấy | Giữ mặt ruộng ẩm, không đọng nước những ngày đầu; cắm cọc tre cho ốc đẻ | Không có nước, ốc khó bò tới ăn mầm |
| Lúa non đến khoảng 30 ngày | Nhặt ốc, ngắt ổ trứng mỗi sáng sớm hoặc chiều mát; đặt mồi dụ | Dồn sức vào giai đoạn này |
| Lúa đã cứng cây | Tiếp tục ngắt trứng khi gặp, không cần diệt ráo riết | Ốc chuyển sang ăn cỏ, bèo |
Giữa các ruộng sát nhau, làm cùng lúc thì hiệu quả hơn hẳn. Một thửa làm kỹ mà ruộng bên cạnh bỏ mặc, ốc theo nước tràn sang mỗi khi mưa. Nhiều nơi tổ chức thu gom ốc theo tổ hợp tác hay theo cánh đồng chính vì vậy.
Rãnh gom ốc, lưới chắn, cọc hứng trứng: làm từng bước
Đây là các biện pháp thủ công nhưng rẻ và có tác dụng lâu dài. Làm ngay trong đợt làm đất, trước khi gieo sạ hoặc cấy:
- Đắp rãnh nhỏ quanh bờ và vài rãnh trong ruộng, sâu và rộng khoảng một gang tay. Khi rút nước, ốc dồn xuống rãnh nơi còn ẩm, sáng sớm đi dọc rãnh nhặt rất nhanh. Rãnh này cũng chính là rãnh thoát nước giúp giữ mặt ruộng khô ráo sau khi sạ.
- Đặt lưới ở cửa lấy nước và cống bọng. Lưới mắt nhỏ, buộc chắc vào khung để nước vẫn chảy qua nhưng ốc con, ốc lớn bị giữ lại. Mỗi lần lấy nước, kiểm tra và nhặt ốc bám trên lưới.
- Cắm cọc tre hoặc que rải rác khắp ruộng, nhất là dọc rãnh và chỗ trũng. Ốc cái leo lên cọc đẻ trứng, ổ trứng hồng nổi bật nên dễ thấy. Cứ hai ba ngày đi một lượt, gạt ổ trứng xuống chậu hoặc túi rồi đem huỷ, không gạt xuống nước vì trứng vẫn có thể nở.
- Đặt mồi dụ như lá đu đủ, lá khoai mì, thân chuối băm, bẹ môn ở mép rãnh vào chiều tối. Sáng hôm sau ốc tụ quanh mồi, nhặt cùng lúc.
- Nhặt ốc vào sáng sớm và chiều mát, lúc ốc bò lên mặt. Ốc thu gom có thể đập nhỏ ủ làm phân hoặc chế biến làm thức ăn chăn nuôi sau khi nấu chín; không thả ốc sống ở chỗ khác, không bán ốc giống.
- Ghi lại chỗ ốc nhiều trong ruộng, thường là gần cửa nước và chỗ trũng, để lần sau tập trung đắp rãnh, cắm cọc dày hơn ở đó.
Ổ trứng ốc bươu vàng có thể gây kích ứng da với một số người, nên đeo găng hoặc dùng que gạt. Ốc bươu vàng cũng có thể mang ký sinh trùng; khi làm thức ăn cho người hay vật nuôi phải nấu thật chín.
Nước và thời điểm gieo cấy: cách không để ốc có cơ hội
Ốc bươu vàng cần nước để bò và ăn. Mặt ruộng chỉ ẩm, không có lớp nước, thì ốc gần như nằm yên. Đây là lý do việc giữ ruộng khô ráo trong những ngày đầu sau sạ có tác dụng kép: mầm lúa bám rễ tốt hơn và ốc không tiếp cận được. Khi lúa đã có vài lá, đưa nước vào thì cây đã lớn hơn, chịu được phần nào. Nếu buộc phải giữ nước sớm, giữ nông, vừa đủ láng mặt, và chú ý chỗ trũng.
Với lúa cấy, dùng mạ hơi già và khoẻ hơn một chút ở ruộng có nhiều ốc sẽ giúp lúa vượt qua giai đoạn nhạy cảm nhanh hơn. Cấy hơi nông, khóm đều, để lúa đẻ nhánh sớm. Ruộng sạ ở vùng nhiều ốc cũng không nên sạ quá thưa ở khu đất trũng, vì mỗi cây bị ốc cắn là một chỗ trống khó bù.
Ở nơi làm lúa theo cánh đồng lớn, xuống giống đồng loạt trong một khoảng ngắn cũng giúp hạn chế ốc: cả cánh đồng cùng qua giai đoạn non một lúc, ốc không có chỗ để chuyển từ ruộng cũ sang ruộng mới. Phần lịch xuống giống theo vùng, theo vụ do cơ quan chuyên môn địa phương công bố mỗi năm; bà con nên theo lịch đó thay vì gieo lệch.
Sau gặt, đừng để ruộng ngập nước đọng lâu mà không làm gì: đó là lúc ốc sinh sản và tích luỹ cho vụ sau. Ruộng phơi khô sau gặt, cày lật đất khi đất còn vừa ẩm, rồi thả vịt khi cho nước vào làm đất là một vòng khép kín ít tốn kém.
Vịt, cá và thiên địch: dùng đúng lúc mới có lợi
Thả vịt sau gặt và trước gieo là an toàn nhất. Vịt chạy đồng ăn ốc nhỏ, trứng ốc và cả hạt lúa rơi, cỏ non. Thả vào lúc ruộng không có lúa non là cách diệt ốc gần như không tốn kém và không có rủi ro hại lúa.
Thả vịt vào ruộng lúa non phải rất cẩn thận. Vịt có thể dẫm, bứt lúa mới gieo. Nhiều nơi chỉ thả vịt vào ruộng khi lúa đã cứng cây, hoặc thả vịt con số lượng vừa phải. Mô hình lúa – vịt có kỹ thuật riêng về mật độ và thời điểm, xem ở danh mục ruộng lúa kết hợp.
Cá trong ruộng lúa ăn một phần ốc nhỏ. Một số loài cá như cá chép ăn ốc con. Mô hình lúa – cá vì vậy có lợi phụ là giảm ốc, nhưng cũng đồng nghĩa với việc hạn chế thuốc trên ruộng, nhất là các loại thuốc trừ ốc độc với cá.
Chim, cò, rắn nước, chuột cũng ăn ốc. Giữ bờ ruộng, mương có cây cỏ và hạn chế thuốc là giữ được phần nào lực lượng thiên địch tự nhiên. Không trông chờ hoàn toàn vào chúng, nhưng đừng triệt chúng.
Ốc thu gom có thể quay lại phục vụ vườn và chuồng. Ốc nấu chín là nguồn đạm cho gà, vịt; vỏ ốc nghiền là nguồn canxi; ốc ủ với rơm rạ, phân chuồng thành phân bón. Đây là một vòng nhỏ của nông nghiệp tuần hoàn trong nông hộ.
Khi nào mới cần dùng thuốc trừ ốc và những điều phải tránh
Thuốc trừ ốc chỉ là phương án cuối, khi mật độ ốc vẫn cao sau các biện pháp trên và ruộng đang ở giai đoạn lúa non. Ngưỡng cần can thiệp do cơ quan bảo vệ thực vật hướng dẫn theo từng vùng, thường tính theo số ốc trên một mét vuông. Bà con nên hỏi cán bộ bảo vệ thực vật xã hoặc tỉnh, và chỉ dùng thuốc nằm trong danh mục được phép sử dụng tại Việt Nam, đúng hướng dẫn trên nhãn.
Có ba điều cần tránh. Thứ nhất, không dùng thuốc trừ ốc ở ruộng có nuôi cá, tôm hoặc sát ao nuôi, vì nhiều hoạt chất trừ ốc độc với cá và động vật thuỷ sinh. Thứ hai, không đổ, rải thuốc xuống kênh mương dùng chung, nước sẽ mang thuốc đi xa và giết cá, tôm, ếch, cả thiên địch. Thứ ba, không tự pha các chất độc như vôi sống liều lớn, thuốc diệt cỏ cháy, hay hoá chất không rõ nguồn gốc, vì hại đất, hại người phun và không đem lại hiệu quả bền.
Một lỗi khác hay gặp là phun đại trà cho cả ruộng trong khi ốc chỉ tập trung ở chỗ trũng, cửa nước. Nếu đã quyết dùng thuốc, xử lý theo vùng có ốc, đúng lúc ốc hoạt động, và kết hợp tháo nước theo hướng dẫn, thay vì phun tràn lan. Việc đọc nhãn, đồ bảo hộ khi phun và thời gian cách ly thuộc mảng vật tư nông nghiệp; điều quan trọng ở đây là thuốc chỉ đứng sau, không thay cho làm đất, giữ nước và thu gom.
Câu hỏi thường gặp
Ốc bươu vàng hại lúa đến giai đoạn nào thì thôi?
Thường ốc phá mạnh nhất từ khi gieo sạ hay cấy tới khoảng một tháng sau. Khi thân lúa đã cứng, ốc chuyển sang ăn cỏ, bèo và lá già. Vì vậy công sức nên dồn vào giai đoạn đầu, sau đó chỉ cần ngắt ổ trứng khi gặp để giảm mật độ cho vụ sau.
Vì sao ổ trứng ốc bươu vàng màu hồng và có nên ngắt bỏ không?
Màu hồng tươi là đặc điểm nhận dạng của ốc bươu vàng, ổ trứng bám cao trên cọc, thân cây, bờ ruộng. Nên ngắt và huỷ ổ trứng thường xuyên vì mỗi ổ có hàng trăm trứng. Gạt vào chậu hay túi rồi đập nát hoặc chôn, không gạt rơi xuống nước.
Có nên nuôi ốc bươu vàng để bán hoặc làm thức ăn cho vịt không?
Không nên nhân nuôi hay thả ốc bươu vàng ở bất cứ đâu, vì đây là sinh vật ngoại lai xâm hại. Ốc đã thu gom từ ruộng thì có thể nấu chín làm thức ăn cho gà vịt hoặc ủ làm phân. Nếu muốn nuôi ốc làm thực phẩm, nên tìm hiểu ốc bươu đen bản địa.
Thả vịt vào ruộng lúa mới sạ để diệt ốc được không?
Không nên thả vào ruộng vừa sạ vì vịt có thể ăn hạt giống, dẫm nát mầm. Thời điểm an toàn là sau gặt, trước khi làm đất, hoặc khi lúa đã cứng cây và số vịt vừa phải. Mô hình lúa – vịt có kỹ thuật về mật độ và thời gian thả riêng.
Ruộng bên cạnh không diệt ốc thì làm sao giữ ruộng mình?
Đắp bờ chắc, chắn lưới ở mọi chỗ nước chảy vào, đắp rãnh gom ốc sát bờ giáp ruộng bên cạnh và ngắt trứng thường xuyên ở dải bờ đó. Về lâu dài, nên cùng các hộ quanh cánh đồng thống nhất thời gian thu gom ốc và xuống giống đồng loạt, hiệu quả hơn nhiều so với làm riêng lẻ.
Dùng vôi bột rải ruộng có diệt được ốc bươu vàng không?
Vôi có thể làm một số ốc nhỏ chết khi tiếp xúc trực tiếp, nhưng ốc lớn đóng nắp lại và sống sót, còn rải nhiều vôi làm thay đổi độ chua của đất và nước, ảnh hưởng tới lúa và sinh vật có ích. Không nên coi vôi là thuốc trừ ốc. Bón vôi chỉ nên làm khi đất chua cần cải tạo, theo kết quả đo đất.