Muốn lúa cấy bén rễ nhanh và đẻ nhánh sớm thì cần mạ khoẻ, đúng tuổi và cấy đúng cách. Mạ khoẻ là mạ thân dẹt, gốc to, lá xanh, đều cây, không sâu bệnh; tuổi mạ thường tính theo số lá, mạ dược thường cấy khi được khoảng bốn, năm lá, mạ nền và mạ khay cấy non hơn, khoảng hai đến ba lá. Khi cấy, cấy nông, mỗi khóm vài dảnh đều nhau, hàng thẳng, và giữ lớp nước nông cho mạ bén rễ.
Cấy vẫn là cách gieo chính ở nhiều vùng miền Bắc, miền núi và ruộng bậc thang, và đang quay lại ở một số nơi nhờ máy cấy. Bài này đi qua ba kiểu mạ thông dụng, cách ngâm ủ giống, giữ mạ qua rét, nhận biết tuổi mạ, và các bước cấy. Các con số đều là tham khảo, tuỳ giống, vụ và vùng.
Khi nào nên cấy thay vì sạ
Sạ thẳng tiết kiệm công nên phổ biến ở Đồng bằng sông Cửu Long và nhiều vùng đồng bằng khác. Nhưng cấy vẫn có những lợi thế mà sạ không thay được. Thứ nhất là tiết kiệm giống đáng kể, vì mạ được chăm tập trung trên diện tích nhỏ. Thứ hai là lúa cấy đã có vài tuần tuổi khi ra ruộng, nên vượt qua giai đoạn non nhanh hơn, ít bị ốc bươu vàng và cỏ dại lấn át. Thứ ba, ở vụ xuân miền Bắc, mạ được che chắn qua những đợt rét, ruộng cấy rút ngắn thời gian ngoài đồng.
Ruộng nhiều lúa cỏ cũng là lý do để chuyển sang cấy, vì lúa cấy theo hàng giúp phân biệt và nhổ bỏ lúa cỏ dễ hơn, và cây lúa có lợi thế tuổi trước cỏ. Ruộng bậc thang, ruộng nhỏ, ruộng không phẳng hoàn toàn cũng hợp với cấy hơn sạ.
Ở miền núi phía Bắc, nhiều nơi vẫn làm mạ dược trên ruộng gần nguồn nước rồi cấy ra ruộng bậc thang, vì ruộng nhỏ, dốc, khó giữ mặt bùn cho sạ. Ở duyên hải miền Trung, có nơi cấy ở vụ đông xuân để tránh mưa lớn đầu vụ làm trôi hạt sạ. Mỗi vùng có lý do riêng; điều quan trọng là chọn cách gieo hợp với ruộng, nước và nhân lực của gia đình.
Nhược điểm của cấy là tốn công nhổ mạ và cấy, nhất là khi lao động nông thôn ngày càng ít. Máy cấy giải quyết được phần công này nhưng đòi hỏi mạ khay đúng chuẩn và ruộng làm đất kỹ. Điều kiện ruộng và cách chuẩn bị mạ cho máy cấy có hướng dẫn riêng ở mảng máy móc; phần dưới tập trung vào mạ và cấy tay. Còn sạ thưa, sạ hàng là kỹ thuật gieo khác, cũng có bài riêng.
Ngâm ủ thóc giống trước khi gieo mạ
Dù làm kiểu mạ nào, thóc giống đều cần ngâm ủ cho nảy mầm đều. Các bước cơ bản:
- Phơi lại thóc giống dưới nắng nhẹ một buổi nếu giống đã để lâu, giúp hạt hút nước đều hơn. Không phơi trên nền xi măng nóng gắt.
- Loại hạt lép bằng cách đổ thóc vào nước, vớt bỏ hạt nổi. Một số nơi dùng nước muối loãng để tách hạt lửng, sau đó phải rửa thật sạch.
- Ngâm thóc trong nước sạch, thay nước định kỳ để hạt không bị chua. Thời gian ngâm tuỳ nhiệt độ và giống, mùa lạnh lâu hơn mùa nóng; hạt hút đủ nước khi bóc vỏ thấy phôi trắng đục, bóp hạt thấy mềm.
- Đãi sạch nhớt, để ráo rồi ủ trong bao, thúng có lót rơm hoặc lá, giữ ấm và ẩm. Đảo nhẹ và tưới nước nếu hạt khô.
- Gieo khi hạt nứt nanh hoặc mầm, rễ ngắn, tuỳ kiểu mạ. Mạ khay cho máy cấy thường gieo hạt mới nứt nanh để không gãy mầm khi gieo.
Thời tiết lạnh, hạt ủ lâu không nứt nanh thì giữ ấm hơn, ví dụ đặt bao ủ trong nhà, tránh gió lùa. Mùa nóng, ủ dày quá hạt bị nóng, có mùi chua, mầm chết; nên ủ mỏng và đảo thường xuyên.
Ba kiểu mạ thường dùng và khi nào chọn
Mỗi kiểu mạ hợp một hoàn cảnh. Bảng dưới so sánh để bà con chọn theo ruộng, vụ và cách cấy:
| Kiểu mạ | Cách làm | Tuổi mạ khi cấy (tham khảo) | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Mạ dược (mạ ruộng) | Gieo trên luống đất ở ruộng mạ, nhổ mạ đem cấy | Khoảng 4–5 lá | Cấy tay truyền thống, vụ mùa, ruộng bậc thang |
| Mạ nền cứng (mạ sân) | Gieo dày trên nền đất bột hoặc bùn mỏng trải trên sân, nilon | Khoảng 2,5–3 lá | Vụ xuân miền Bắc, dễ che chắn rét, ít tốn diện tích |
| Mạ khay | Gieo trên khay theo mật độ định sẵn, giá thể đều | Thường non, theo yêu cầu máy cấy | Máy cấy, cũng dùng cấy tay hoặc ném mạ |
Mạ nền và mạ khay có ưu điểm là bộ rễ ít bị tổn thương khi xúc đi cấy, nên lúa bén rễ nhanh, ít bị "chết mạ" sau cấy. Mạ dược cho cây mạ to, khoẻ hơn nhưng nhổ mạ dễ đứt rễ.
Tuổi mạ tính theo số lá đáng tin hơn tính theo ngày, vì cùng một số ngày, mạ vụ xuân lạnh có ít lá hơn mạ vụ mùa nóng. Đếm lá trên thân chính, không tính lá bao mầm.
Giữ mạ qua rét vụ xuân miền Bắc
Rét đậm, rét hại là mối nguy lớn nhất với mạ vụ xuân ở đồng bằng sông Hồng, trung du và miền núi phía Bắc. Mạ bị rét lá chuyển vàng rồi trắng, khô từ chóp, rễ ngừng phát triển; rét kéo dài thì chết cả luống. Ngành nông nghiệp ở các tỉnh phía Bắc thường khuyến cáo không gieo mạ, không cấy khi nhiệt độ trung bình ngày xuống dưới khoảng 15°C, và theo dõi bản tin dự báo để chọn ngày gieo.
Biện pháp phổ biến nhất là che phủ nilon trắng cho mạ, làm thành vòm thấp trên luống mạ hoặc phủ trên khay. Ban ngày nắng ấm thì mở hai đầu cho thoáng, tránh mạ bị nóng và yếu; ban đêm và những ngày rét đậm thì đóng kín. Mạ nền gieo ở sân, gần nhà dễ che chắn và dễ chăm hơn mạ dược ngoài đồng.
Giữ ẩm vừa đủ, không để luống mạ khô vì mạ khô chịu rét kém hơn, cũng không để ngập nước lạnh. Với mạ dược, có thể giữ lớp nước nông trong rãnh luống và tháo ra vào ban ngày khi trời ấm. Tro bếp rải trên mặt luống từng được dùng để giữ ấm và hút nắng, đến nay nhiều nơi vẫn áp dụng.
Khi rét kéo dài vượt tuổi mạ, đừng cố cấy mạ quá già vào lúc rét. Có thể phải chấp nhận gieo bù, hoặc cấy khi trời ấm lên với mạ có tuổi chênh một chút. Mạ già cấy muộn đẻ nhánh kém hơn mạ đúng tuổi, nhưng còn tốt hơn mạ chết rét sau cấy. Rét sau cấy cũng làm lúa non vàng, đứng yên; giữ nước sâu hơn bình thường giúp giữ ấm gốc lúa trong những ngày này.
Nhổ mạ, vận chuyển và cấy: các bước giúp lúa bén rễ nhanh
Từ lúc nhổ hay xúc mạ tới khi cấy xuống ruộng, mạ càng ít bị tổn thương thì càng nhanh hồi xanh. Các bước:
- Cho nước vào luống mạ dược trước khi nhổ để đất mềm, nhổ nhẹ tay, đứt ít rễ. Mạ nền, mạ khay thì xúc hoặc cuộn cả tảng, giữ nguyên bầu rễ.
- Rửa sạch bùn ở rễ với mạ dược, bó thành từng nắm vừa tay. Không đập mạ vào chân hay vào đất để rũ bùn.
- Cấy trong ngày, tốt nhất là nhổ buổi sáng cấy buổi chiều hoặc ngược lại. Để mạ qua đêm thì đặt nơi râm mát, giữ ẩm rễ.
- Cấy nông, gốc mạ cắm vào bùn vừa đủ đứng, khoảng hai, ba centimét. Cấy sâu làm lúa chậm đẻ nhánh vì mắt đẻ nằm sâu trong bùn thiếu oxy.
- Cấy đều khóm, mỗi khóm vài dảnh như nhau theo khuyến cáo cho giống, lúa thuần thường nhiều dảnh hơn lúa lai. Khoảng cách hàng và cây theo hướng dẫn cho từng giống và vụ, thường cấy thưa hơn ở vụ mùa và ở ruộng tốt.
- Cấy theo hàng thẳng, có thể căng dây. Hàng thẳng giúp đi lại thăm đồng, làm cỏ, nhổ lúa cỏ và phun khi cần dễ hơn, và tạo đường thông gió cho ruộng.
- Giữ nước nông sau cấy, vừa ngập gốc. Sau vài ngày kiểm tra và dặm lại những khóm chết hoặc trôi bằng mạ còn dư để ở góc ruộng.
Kiểu cấy mạ non, mỗi khóm một dảnh, khoảng cách rộng, là một nguyên tắc của hệ thâm canh lúa cải tiến SRI, từng được thử nghiệm và khuyến khích ở nhiều tỉnh miền Bắc. Nguyên tắc này đòi hỏi quản lý nước và cỏ tốt, không phải ruộng nào cũng hợp; nên làm thử trên diện nhỏ.
Những lỗi hay gặp khi làm mạ và cấy
Gieo mạ quá dày. Mạ dày cây nhỏ, yếu, thân tròn, lá vàng, khi cấy chậm bén rễ. Gieo đúng lượng giống theo hướng dẫn cho kiểu mạ đó, rải đều.
Bón quá nhiều đạm cho mạ trước khi nhổ. Mạ xanh mướt, mềm, nhưng dễ dập, dễ héo khi cấy và dễ bị sâu bệnh. Mạ khoẻ là mạ cứng cây, không phải mạ xanh đậm nhất.
Để mạ quá tuổi. Mạ già, đặc biệt mạ dược đã bắt đầu đẻ nhánh trên luống, khi cấy sẽ đẻ kém và trổ sớm. Nếu ruộng chưa kịp làm đất, nên điều chỉnh ngày gieo mạ cho khớp.
Cấy sâu và cấy khi ruộng còn nước sâu. Mạ ngập ngọn, cấy sâu thì lâu bén rễ, dễ thối. Hạ nước vừa phải trước khi cấy.
Cấy vào lúc nắng gắt trưa hè hoặc trời quá lạnh. Mạ héo hoặc chết rét. Chọn buổi sáng sớm, chiều mát, hoặc ngày trời ấm ở vụ xuân.
Bỏ quên mạ dự phòng. Nhiều hộ cấy hết mạ, đến khi thấy khóm chết, khóm trôi thì không còn mạ cùng lứa để dặm. Nên chừa lại một ít mạ ở góc ruộng, giữ nước cho mạ sống, để dặm trong tuần đầu sau cấy.
Không vệ sinh ruộng mạ. Ruộng mạ đặt gần ruộng lúa chét, cỏ rậm hay gần nguồn rầy dễ bị sâu bệnh từ sớm, mạ mang mầm bệnh ra ruộng cấy. Chọn chỗ làm mạ thoáng, sạch cỏ, chủ động tưới tiêu.
Từ khi cấy tới khi lúa hồi xanh thường mất vài ngày tới một tuần. Nếu sau thời gian này lúa vẫn vàng úa, rễ không ra rễ trắng mới, cần kiểm tra lại nước, độ phèn và khả năng ngộ độc do vùi rơm, hoặc mời cán bộ khuyến nông xem ruộng.
Câu hỏi thường gặp
Mạ bao nhiêu ngày tuổi thì cấy được?
Nên tính theo số lá hơn là số ngày. Mạ dược thường cấy khi được khoảng bốn, năm lá; mạ nền và mạ khay cấy non hơn, khoảng hai, ba lá. Cùng số ngày, mạ vụ lạnh có ít lá hơn mạ vụ nóng, nên đếm lá trên thân chính để quyết định.
Vì sao lúa cấy xong bị vàng, chậm hồi xanh?
Có thể do mạ già hoặc yếu, nhổ đứt nhiều rễ, cấy sâu, nước quá sâu, trời rét hoặc ruộng bị ngộ độc rơm, phèn. Kiểm tra rễ: nếu không có rễ trắng mới, rễ đen có mùi hôi thì nên thay nước, rút nước cho đất thoáng một chút và hỏi cán bộ khuyến nông.
Cấy mỗi khóm bao nhiêu dảnh là vừa?
Tuỳ giống và kiểu mạ. Lúa lai đẻ khoẻ thường cấy ít dảnh hơn lúa thuần; mạ non, khoẻ cũng cấy ít dảnh hơn mạ già. Theo hướng dẫn cho từng giống ở địa phương, và quan trọng là các khóm đều nhau để lúa trổ, chín đồng loạt.
Có nên cấy khi trời rét dưới 15 độ không?
Không nên. Mạ cấy trong rét rất chậm bén rễ, dễ chết, và lúa non vàng úa kéo dài. Khuyến cáo phổ biến ở các tỉnh phía Bắc là chờ nhiệt độ trung bình ngày lên trên khoảng 15°C, giữ mạ trong vòm nilon và theo dõi bản tin thời tiết để chọn ngày cấy.
Mạ khay có cấy tay được không?
Được. Mạ khay có bầu rễ gọn, ít tổn thương nên cấy tay hoặc ném mạ đều bén rễ nhanh. Mạ khay cho máy cấy thường non và mật độ gieo theo yêu cầu máy; nếu định cấy tay, có thể để mạ lớn hơn một chút cho dễ cầm.
Sau cấy bao lâu thì dặm lại khóm chết?
Thường kiểm tra sau khoảng vài ngày tới một tuần, khi mạ đã hồi xanh và dễ thấy khóm chết, khóm trôi. Dặm sớm bằng mạ còn dư cùng lứa để lúa không bị chênh tuổi. Dặm quá muộn thì khóm dặm trổ chậm, chín không đều với cả ruộng.