Biến đổi khí hậu với nông hộ là những thay đổi thấy được trên đồng: nắng nóng gay gắt hơn, mùa khô hạn và mặn sâu hơn ở một số năm, mưa lớn dồn dập gây ngập, rét và sương muối thất thường. Thích ứng không phải là đổi cây theo phong trào, mà là đọc dự báo mùa để chỉnh lịch thời vụ từng năm, rồi chỉ đổi cơ cấu cây khi đã thấy rõ nước, đất và rủi ro của chân ruộng nhà mình thay đổi lâu dài, và đổi từng phần, thử nhỏ trước.
Ở Việt Nam, đồng bằng sông Cửu Long được xem là một trong những vùng chịu tác động mạnh nhất, với xâm nhập mặn, sụt lún và thay đổi dòng chảy. Nghị quyết 120/NQ-CP năm 2017 của Chính phủ về phát triển bền vững đồng bằng sông Cửu Long thích ứng với biến đổi khí hậu đưa ra cách tiếp cận "thuận thiên": vùng nào nước mặn thì làm theo nước mặn, vùng nào nước ngọt thì làm theo nước ngọt. Tinh thần đó áp dụng được cho mọi vùng, ở quy mô một nông hộ.
Biến đổi khí hậu hiện ra trên đồng ruộng thế nào
Các báo cáo khoa học về khí hậu cho thấy nhiệt độ trung bình ở Việt Nam có xu hướng tăng trong nhiều thập kỷ qua, các hiện tượng cực đoan như nắng nóng, mưa lớn, hạn hán có xu hướng xảy ra mạnh hơn ở nhiều nơi. Với nông hộ, điều này hiện ra cụ thể: lúa trổ gặp nóng lép hạt nhiều hơn, mùa mưa đến muộn làm cà phê tưới thêm đợt, mặn lấn sâu vào những vùng trước đây chưa từng mặn, mưa lớn bất thường cuối năm làm ngập vườn.
Cần phân biệt hai chuyện: biến động năm này qua năm khác và xu thế dài hạn. Một năm hạn mặn nặng chưa chắc năm sau lặp lại; nhưng nếu trong mười năm, chân ruộng nhà mình bị mặn nhiều năm hơn, thì đó là tín hiệu thay đổi lâu dài. Quyết định ngắn hạn như lịch gieo, chọn giống cho vụ này nên dựa vào dự báo năm đó; quyết định dài hạn như đổi cây lâu năm, đào ao, chuyển mô hình phải dựa vào xu thế nhiều năm.
Ở đồng bằng sông Cửu Long, ngoài khí hậu còn có những nguyên nhân khác như thay đổi dòng chảy và phù sa từ thượng nguồn, khai thác cát, khai thác nước ngầm quá mức góp phần làm sụt lún. Những chuyện này nông hộ không tự giải quyết được, nhưng biết để hiểu vì sao mặn và ngập thay đổi, và để không khai thác nước ngầm tràn lan.
El Niño, La Niña: hai chữ nên hiểu khi đọc dự báo mùa
El Niño là gì. Hiện tượng nước biển bề mặt vùng xích đạo Thái Bình Dương ấm lên bất thường kéo dài, làm thay đổi hoàn lưu khí quyển trên diện rộng. Ở Việt Nam, những năm El Niño thường có xu hướng ít mưa hơn, nắng nóng, hạn hán và mặn sâu hơn ở Nam Bộ, Tây Nguyên, Nam Trung Bộ. Mùa khô 2015–2016 với hạn mặn rất nặng ở đồng bằng sông Cửu Long diễn ra trong một đợt El Niño mạnh.
La Niña là gì. Hiện tượng ngược lại, nước biển vùng đó lạnh hơn bình thường. Ở Việt Nam, những năm La Niña thường có xu hướng mưa nhiều hơn, bão và lũ nhiều hơn ở miền Trung, mùa đông miền Bắc có thể rét hơn.
Xu hướng, không phải chắc chắn. El Niño hay La Niña chỉ làm tăng khả năng một kiểu thời tiết, không quyết định mọi thứ. Có năm El Niño mà vùng mình vẫn mưa khá. Vì vậy dùng thông tin này để chuẩn bị, như trữ thêm nước, chọn giống ngắn ngày, chứ không dùng để đặt cược toàn bộ.
Đọc ở đâu. Cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia ra bản tin dự báo khí hậu theo tháng, theo mùa, trong đó có nhận định về El Niño, La Niña. Báo chí, truyền hình và cơ quan nông nghiệp tỉnh thường tóm tắt kèm khuyến cáo sản xuất.
Các loại bản tin và dùng vào việc gì
Mỗi loại bản tin trả lời một câu hỏi khác nhau. Dùng đúng loại cho đúng quyết định:
| Loại bản tin | Cho biết | Dùng để quyết định |
|---|---|---|
| Dự báo thời tiết vài ngày tới | Mưa, nắng, nhiệt độ, gió từng ngày | Phun thuốc, bón phân, thu hoạch, tưới hôm nào |
| Cảnh báo thiên tai (bão, rét hại, nắng nóng, mưa lớn) | Hiện tượng nguy hiểm sắp tới, mức độ, vùng ảnh hưởng | Chằng chống, che mạ, tháo nước, thu hoạch sớm |
| Dự báo hạn vừa, theo tuần | Xu thế mưa, nhiệt một hai tuần tới | Lịch gieo cấy, lịch tưới đợt tới |
| Dự báo khí hậu theo tháng, theo mùa | Mùa tới nhiều hay ít mưa, nóng hay rét hơn trung bình | Chọn giống, lịch thời vụ, kế hoạch trữ nước |
| Bản tin xâm nhập mặn (vùng ven biển) | Ranh mặn dự kiến, độ mặn tại các trạm | Đóng cống, bơm trữ nước, né mặn |
| Khuyến cáo lịch thời vụ của ngành nông nghiệp | Khung gieo cấy an toàn cho từng vùng, từng vụ | Ngày xuống giống, giống nên dùng |
Đài khí tượng các khu vực, đài tỉnh và cơ quan nông nghiệp tỉnh chuyển các bản tin này thành khuyến cáo cụ thể cho địa phương, phát qua loa xã, truyền hình, ứng dụng trên điện thoại. Thông tin truyền miệng nên được đối chiếu với nguồn chính thức trước khi hành động.
Chỉnh lịch thời vụ: cách thích ứng rẻ nhất
Trước khi nghĩ tới đổi cây, hãy xem có thể giữ cây cũ mà đổi lịch hay không. Ở đồng bằng sông Cửu Long, sau những năm hạn mặn nặng, nhiều địa phương khuyến cáo xuống giống lúa đông xuân sớm hơn ở vùng ven biển để thu hoạch trước khi mặn lên cao. Ở Bắc Trung Bộ, lịch được sắp để lúa trổ trước đợt gió Tây khô nóng. Ở miền Bắc, khung gieo mạ vụ xuân được điều chỉnh theo dự báo rét từng năm.
Đổi lịch đi kèm đổi giống: giống ngắn ngày giúp rút gọn vụ, né được giai đoạn rủi ro. Một số vùng bỏ hẳn một vụ lúa rủi ro cao, thay bằng cây màu ngắn ngày hoặc để đất nghỉ. Những quyết định này nên theo khuyến cáo chung của địa phương, vì xuống giống đồng loạt còn giúp né rầy, chuột và chủ động nước tưới cho cả cánh đồng.
Với cây lâu năm, đổi lịch là chủ động điều khiển thời điểm ra hoa, nuôi trái tránh đỉnh hạn mặn hay đỉnh mưa bão, kết hợp trữ nước và che phủ. Những biện pháp này đã có trong các bài khác của danh mục.
Khi nào nên đổi cơ cấu cây và đổi thế nào cho chắc
Đổi cây lâu năm, chuyển đất lúa sang mô hình khác là quyết định nhiều năm. Một trình tự nhiều hộ đã áp dụng:
- Ghi lại vài năm. Mặn tới bao giờ, ngập bao lâu, năm nào mất mùa vì sao. Không quyết định đổi chỉ dựa vào một năm xấu.
- Xem nước là trục chính. Theo tinh thần thuận thiên: vùng ngọt quanh năm, vùng mặn – ngọt luân phiên, vùng mặn ổn định cần mô hình khác nhau. Ví dụ vùng ven biển mặn luân phiên có thể hợp mô hình lúa – tôm, vùng thiếu nước tưới có thể hợp cây màu chịu hạn hơn lúa.
- Đối chiếu quy hoạch và hướng dẫn của địa phương. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất trồng lúa cần đăng ký với chính quyền cấp xã theo quy định hiện hành. Địa phương cũng có định hướng vùng nào chuyển sang gì để đồng bộ thuỷ lợi.
- Thử nhỏ trước. Đổi một phần diện tích, học kỹ thuật, xem cây mới chịu đất mình thế nào qua ít nhất một chu kỳ, rồi mới mở rộng.
- Đa dạng thay vì dồn một cây. Vườn có nhiều cây, nhiều mô hình kết hợp chịu rủi ro thời tiết tốt hơn vườn độc canh. Mô hình VAC, ruộng lúa kết hợp, nông nghiệp tuần hoàn trong trang này là những hướng đáng tham khảo.
- Hỏi người đi trước. Tham quan hộ đã chuyển đổi cùng vùng, hỏi cả thành công lẫn thất bại; hỏi khuyến nông về giống, kỹ thuật.
Chuyển đổi theo phong trào, thấy hàng xóm trồng gì có giá thì trồng theo, là con đường rủi ro nhất. Nhiều vùng đã trả giá khi phá lúa trồng cây ăn trái nhạy mặn ở nơi mặn thường xuyên đe doạ, để rồi mất vườn sau một mùa hạn mặn lớn.
Những hướng chuyển đổi đã thấy ở các vùng
Ở vùng ven biển đồng bằng sông Cửu Long, nơi mặn và ngọt luân phiên theo mùa, mô hình lúa – tôm đã có từ lâu: mùa khô nuôi tôm khi nước mặn, mùa mưa trồng một vụ lúa khi nước ngọt rửa mặn. Đây là ví dụ rõ nhất của cách làm theo nước thay vì chống lại nước. Kỹ thuật mô hình này có bài riêng ở danh mục ruộng lúa kết hợp.
Ở những chân ruộng cao, thiếu nước tưới ở miền Trung và một số vùng khác, nhiều nơi chuyển một phần đất lúa sang cây màu cần ít nước hơn như ngô, đậu, lạc, rau, hoặc luân canh lúa với màu. Ở Tây Nguyên, nhiều vườn cà phê trồng xen cây ăn trái, hồ tiêu, cây che bóng để có thêm nguồn thu và làm vườn mát hơn trong mùa khô. Ở vùng cao phía Bắc, cây ngắn ngày được sắp lịch tránh tháng sương muối, cây chịu lạnh được ưu tiên ở các túi lạnh.
Điểm chung của những chuyển đổi bền là đi theo điều kiện nước và đất, có hướng dẫn kỹ thuật, làm đồng bộ cả vùng để thuỷ lợi phục vụ được, và không dồn hết vào một cây. Ngược lại, những đợt chuyển đổi ồ ạt theo giá cả thường để lại bài học đắt.
Những việc nhỏ ở nông hộ giúp chống chịu tốt hơn
Giữ nước tốt hơn. Ao, bể trữ, mương vườn, che phủ gốc, tăng hữu cơ cho đất. Nước là thứ thiếu đầu tiên khi khí hậu cực đoan hơn.
Đất khoẻ hơn. Đất nhiều mùn giữ nước khi hạn, thoát nước tốt hơn khi mưa, cây có bộ rễ khoẻ chịu được cả hai.
Cây che bóng và đai chắn gió. Giảm nóng, giảm gió khô, giảm sương muối ở vùng cao; phải trồng sớm vì cần nhiều năm mới phát huy.
Không đốt rơm rạ, không phá rừng phòng hộ. Đốt rơm làm mất chất hữu cơ và gây ô nhiễm; rừng phòng hộ ven biển, đầu nguồn giữ đất, giữ nước cho cả vùng.
Theo dõi bản tin thành thói quen. Nghe bản tin mỗi ngày, xem dự báo mùa mỗi đầu vụ. Một quyết định sớm vài ngày, như đóng cống trước khi mặn về, có giá trị hơn nhiều biện pháp cứu chữa sau đó.
Câu hỏi thường gặp
Biến đổi khí hậu có làm mọi năm đều hạn mặn không?
Không. Thời tiết vẫn dao động năm này qua năm khác; có năm mặn nhẹ, có năm rất nặng. Điều biến đổi khí hậu làm là tăng khả năng xảy ra những năm cực đoan và thay đổi mức trung bình. Vì vậy cần chuẩn bị cho năm xấu nhưng không bi quan mà bỏ hết sản xuất.
Năm có El Niño thì nên làm gì?
Theo dõi dự báo của cơ quan khí tượng; ở Nam Bộ, Tây Nguyên, Nam Trung Bộ, chuẩn bị trữ nước nhiều hơn, cân nhắc giống ngắn ngày, xuống giống theo khuyến cáo sớm ở vùng ven biển để né mặn, che phủ gốc vườn cây lâu năm. Không phải năm El Niño nào cũng hạn nặng như nhau ở mọi nơi.
Chuyển ruộng lúa sang trồng cây khác có cần xin phép không?
Chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất trồng lúa thường phải đăng ký với chính quyền cấp xã theo quy định hiện hành, và phải bảo đảm không làm mất điều kiện trồng lúa trở lại theo quy định. Hỏi cán bộ địa chính, nông nghiệp ở xã trước khi làm.
Có giống cây nào chịu được hết hạn, mặn, ngập không?
Không có giống nào chịu được tất cả. Có giống lúa chịu mặn khá hơn, giống chịu ngập khá hơn, giống ngắn ngày né được rủi ro, nhưng mỗi giống có giới hạn. Kết hợp giống phù hợp với lịch thời vụ, quản lý nước và đa dạng cây trồng mới là cách chống chịu bền.
Thông tin dự báo trên mạng xã hội có tin được không?
Nên thận trọng. Nhiều bài chia sẻ không rõ nguồn hoặc đã cũ. Đối chiếu với bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn, đài khu vực, đài tỉnh và thông báo của cơ quan nông nghiệp địa phương trước khi quyết định gieo cấy hay đóng mở cống.
Nông hộ nhỏ có làm được gì trước biến đổi khí hậu không?
Có nhiều việc nằm trong tay nông hộ: giữ nước, làm đất khoẻ, che phủ, trồng cây chắn gió, chọn giống và lịch hợp lý, kết hợp trồng trọt với chăn nuôi để có nhiều nguồn thu, ghi chép thời tiết và mùa vụ. Phối hợp với hàng xóm trong vận hành cống, mương chung cũng tăng sức chống chịu cho cả vùng.