Vườn bị ngập úng sau mưa bão thì việc quan trọng nhất là tháo nước càng nhanh càng tốt, vì rễ cây ngạt dần theo từng ngày ngập. Khi nước rút, không đi lại dẫm nát mặt liếp ướt, không bón phân ngay, mà cào bớt bùn rác quanh gốc, dựng lại cây đổ, cắt bớt tán cho cân với bộ rễ còn lại, chờ đất ráo rồi mới xới nhẹ cho thoáng và nuôi rễ mới. Phần lớn cây hồi được nếu ngập ngắn; cây nhạy úng như sầu riêng, đu đủ, cây có múi ngập lâu thì nguy cơ chết rất cao.
Bão, áp thấp nhiệt đới và mưa lớn gây ngập úng gặp ở nhiều vùng: miền Trung từ Thanh Hoá tới duyên hải Nam Trung Bộ mùa mưa bão cuối năm, đồng bằng sông Hồng, trung du và miền núi phía Bắc mùa hè, đồng bằng sông Cửu Long mùa nước nổi cuối năm. Bài này đi theo ba chặng: trước khi bão tới, trong lúc ngập và sau khi nước rút.
Vì sao ngập làm chết cây
Rễ cây cần ôxy để thở, giống như lá. Đất bình thường có các khe rỗng chứa không khí; khi ngập, nước lấp kín khe rỗng, ôxy trong đất cạn dần trong vài ngày. Rễ thiếu ôxy ngừng hút nước và dinh dưỡng, rồi bắt đầu chết từ những rễ non nhỏ nhất. Nghịch lý là cây đứng trong nước mà lá lại héo, vì rễ đã không hút được.
Đất ngập lâu sinh ra các chất độc cho rễ do vi sinh vật yếm khí hoạt động, đất có mùi chua, thối. Nấm hại rễ như các loại gây thối rễ, xì mủ gốc phát triển mạnh trong đất ướt. Vì thế thiệt hại thường không lộ ra ngay mà kéo dài vài tuần sau khi nước rút: cây vàng lá dần, rụng lá, rồi chết khô vào đợt nắng đầu tiên.
Bão còn gây hại cơ học: gió làm gãy cành, đổ cây, rách lá, lay gốc làm đứt rễ. Cây bị lay gốc mà lại ngập thì càng khó hồi. Nước lũ mang theo bùn phủ kín gốc, có khi kèm rác, chất bẩn, làm đất bít chặt, chậm khô.
Cây chịu ngập khác nhau thế nào
Mức chịu ngập dưới đây là nhận định chung từ thực tế sản xuất; tuổi cây, gốc ghép, đất và nhiệt độ nước làm thay đổi nhiều:
| Mức chịu ngập | Một số cây thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Rất kém | Sầu riêng, đu đủ, hồ tiêu, nhiều loại rau ăn quả | Ngập ngắn đã có thể thối rễ; ưu tiên tháo nước số một |
| Kém | Cây có múi (cam, quýt, bưởi), bơ, chuối, thanh long trên đất thấp | Ngập kéo dài vài ngày là nguy hiểm; dễ bị nấm rễ sau ngập |
| Trung bình | Xoài, nhãn, mít, cà phê, nhiều cây công nghiệp lâu năm | Chịu được ngập ngắn, nhưng sau ngập dễ suy và rụng trái |
| Khá | Dừa, mận (roi), ổi, cóc, một số cây bản địa vùng trũng | Vẫn cần tháo nước sớm để rễ thở |
| Lúa | Tuỳ giai đoạn và độ ngập | Ngập hoàn toàn nhiều ngày lúa có thể chết; ngập một phần thì phục hồi khá |
Cây ngập trong nước chảy thường đỡ hơn nước tù đọng, vì nước chảy còn mang chút ôxy. Nước ngập nóng vào mùa hè gây hại nhanh hơn nước mát. Cây con và cây mới ghép nhạy hơn cây trưởng thành.
Trước khi bão tới: những việc làm trong một hai ngày
Khi có tin bão, áp thấp hay mưa lớn, nhà vườn còn vài ngày để giảm thiệt hại:
- Khơi thông rãnh, mương, cống. Vớt rác, bèo, bùn ở rãnh liếp và đường thoát nước chung. Chuẩn bị máy bơm nếu vườn trũng.
- Gia cố bờ bao. Vườn có bờ bao ở đồng bằng sông Cửu Long, đồng bằng sông Hồng kiểm tra chỗ yếu, đắp cao, chuẩn bị bao đất.
- Chằng chống cây. Cây ăn trái cao, cây mới trồng, trụ tiêu, giàn chanh dây, cây chuối đang mang buồng cần được chống cọc, buộc dây chắc.
- Tỉa bớt tán, thu hoạch trái đã đủ già. Tán thưa giảm sức cản gió, ít gãy đổ hơn. Trái đã đạt độ chín thu hoạch thì hái trước, tránh rụng hết.
- Tạm dừng bón phân, phun thuốc. Mưa lớn sẽ rửa trôi, phí tiền và gây ô nhiễm nguồn nước.
- Đưa vật tư, hoá chất lên cao. Phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, máy móc cất nơi cao ráo, tránh bị ngập, trôi ra môi trường.
Theo dõi bản tin dự báo bão, mưa lũ của cơ quan khí tượng thuỷ văn và chỉ đạo của địa phương. An toàn của người luôn trước vườn cây: không ra vườn chằng chống khi bão đã vào, gió mạnh, nước lên nhanh.
Trong lúc ngập: tháo nước là việc số một
Tháo ngay khi có thể. Mỗi ngày ngập thêm là thêm rễ chết. Mở cống khi mực nước ngoài thấp hơn trong vườn, bơm khi cần. Ưu tiên khu có cây nhạy úng và cây đang mang trái.
Tạo đường thoát cho nước tù. Khơi thêm rãnh tạm dẫn nước từ chỗ trũng ra mương. Nước đọng trong các hố quanh gốc phải được tháo hết.
Không đi lại nhiều trên liếp ướt. Dẫm lên đất ngập làm đất bị nén chặt, mất khe rỗng, rễ càng ngạt lâu. Đi theo lối cố định, dùng ván lót nếu cần.
Ghi lại mực nước và thời gian ngập. Đánh dấu mực nước cao nhất lên thân cây hoặc cọc, ghi số ngày ngập ở từng khu vườn. Thông tin này giúp đoán cây nào có nguy cơ cao để ưu tiên chăm sau khi rút nước, và là căn cứ khi địa phương thống kê thiệt hại để hỗ trợ.
An toàn điện và người. Máy bơm, dây điện trong vườn ngập có nguy cơ giật điện. Ngắt điện trước khi lội nước, kiểm tra dây điện kỹ. Không cho trẻ em ra chơi ở mương, ao đang ngập.
Sau khi nước rút: chăm lại theo thứ tự
Cách chăm sau ngập quyết định cây sống hay chết. Làm theo thứ tự:
- Cào bớt bùn, rác quanh gốc. Lớp bùn dày phủ gốc làm đất bít chặt. Cào bớt ra ngoài tán để gốc thoáng, nhất là ở cổ rễ.
- Dựng cây đổ, chống ngay. Cây nghiêng, đổ mà rễ còn bám đất thì dựng lại khi đất còn mềm, vun gốc, chống cọc chắc. Cắt bớt tán để cây không bị lay tiếp.
- Cắt tỉa cân với bộ rễ. Bộ rễ đã mất một phần, tán phải giảm theo. Cắt cành gãy, cành khô, tỉa bớt lá, bỏ bớt hoặc bỏ hết trái non trên cây yếu.
- Chờ đất ráo rồi mới xới nhẹ. Khi đất se mặt, xới nhẹ lớp đất mặt quanh tán cho thoáng khí, không xới sâu làm đứt rễ.
- Phòng nấm hại rễ. Thăm gốc để phát hiện xì mủ, thối rễ; áp dụng biện pháp sinh học như nấm đối kháng theo hướng dẫn IPM, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật khi cần dùng thuốc. Không tự pha thuốc theo cảm tính.
- Bón phục hồi nhẹ khi thấy rễ mới. Chỉ khi rễ non trắng mọc lại mới bón, ưu tiên phân hữu cơ hoai và bón nhẹ chia nhiều lần. Bón phân hoá học đậm vào lúc rễ đang thối chỉ làm cây chết nhanh hơn.
Cây có thể trông bình thường trong một hai tuần đầu rồi mới vàng lá, héo. Theo dõi vườn ít nhất một tháng sau ngập, đánh dấu cây yếu để chăm riêng.
Vườn đồi sau mưa lớn: xói mòn và sạt lở
Ở trung du, miền núi phía Bắc, Tây Nguyên và vùng đồi miền Trung, mưa lớn ít gây ngập kéo dài nhưng gây xói mòn, trôi đất mặt, lộ rễ và sạt lở. Vườn cà phê, chè, cây ăn trái trên dốc sau một trận mưa lớn có thể mất cả lớp đất màu quanh gốc, rễ trơ ra nắng. Việc cần làm là vun lại đất cho rễ lộ, phủ gốc bằng rơm, cỏ, lá để che rễ và giữ đất, sửa lại các rãnh, bờ theo đường đồng mức bị vỡ.
Những dấu hiệu sạt lở như vết nứt trên mặt đất, cây nghiêng bất thường, nước chảy ra từ chân dốc có màu đục, tiếng đất đá lăn cần được báo ngay cho chính quyền và tránh xa khu vực đó. Không cố vào vườn chằng chống, thu hoạch khi đất còn đang chuyển động. An toàn của người trước, cây sau.
Về lâu dài, vườn đồi giảm thiệt hại do mưa lớn bằng cách trồng theo đường đồng mức, giữ băng cỏ, cây che phủ giữa hàng, không làm cỏ trắng toàn bộ vào mùa mưa, và giữ cây rừng ở đỉnh dốc, khe suối. Rãnh thoát nước phải dẫn nước đi chậm, có chỗ tiêu năng, không để nước tập trung thành dòng xói thẳng xuống dốc.
Cà phê, hồ tiêu và cây công nghiệp sau ngập
Hồ tiêu là cây rất sợ úng: ngập ngắn ngày cũng có thể làm rễ thối, rồi bệnh chết nhanh, chết chậm bùng lên sau đó. Sau mưa lớn, vườn tiêu phải được tháo nước ngay, khơi rãnh quanh trụ, không để nước đọng ở gốc. Theo dõi vườn kỹ trong nhiều tuần, phát hiện dây tiêu héo, lá vàng để xử lý sớm theo hướng dẫn quản lý dịch hại tổng hợp.
Cà phê chịu ngập khá hơn tiêu nhưng đất bazan úng lâu vẫn làm rễ suy, lá vàng, rụng quả non. Ở vùng trũng, rìa suối, nên có mương thoát nước quanh lô. Cao su, điều trên đất thấp hay ngập cũng có nguy cơ thối rễ, nấm bệnh gốc; các vườn mới nên tránh những chỗ trũng đọng nước.
Chung cho cây công nghiệp sau ngập: không bón phân đậm ngay, cắt tỉa cành gãy, giảm tải trái trên cây yếu, giữ gốc thông thoáng. Với những vườn bị ngập lặp lại nhiều năm, nên cân nhắc lên mô, đào mương thoát hoặc đổi cây phù hợp hơn cho chân đất đó.
Lúa và rau màu sau ngập
Lúa ngập một phần, ngọn lá còn trên mặt nước, thường phục hồi khá khi nước rút. Lúa ngập hoàn toàn nhiều ngày, nhất là nước đục, có thể chết thối. Sau khi rút nước, giữ ruộng ẩm, để lúa ra lá mới, đẻ nhánh rồi mới bón nhẹ. Nếu lúa chết nhiều, cần bàn với khuyến nông và hợp tác xã về gieo sạ lại bằng giống ngắn ngày hoặc chuyển sang cây màu, tuỳ khung thời vụ còn lại.
Rau màu ngắn ngày ngập lâu thường mất trắng. Khi nước rút và đất ráo, làm lại luống cao, bổ sung phân hữu cơ, gieo các loại rau ngắn ngày để có rau ăn và bán sớm. Một số địa phương có chương trình hỗ trợ giống sau thiên tai; theo dõi thông báo của xã.
Ruộng, vườn có vật nuôi cần chú ý vệ sinh sau lũ: xác động vật, chất thải chuồng trại trôi vào ruộng có thể mang mầm bệnh. Thu gom, chôn lấp, xử lý theo hướng dẫn thú y; người làm đồng nên mang ủng, găng tay khi dọn dẹp và rửa sạch tay chân.
Câu hỏi thường gặp
Cây bị ngập bao lâu thì chết?
Không có con số cố định. Cây nhạy úng như sầu riêng, đu đủ có thể hỏng rễ chỉ sau thời gian ngập ngắn, trong khi dừa, ổi, mận chịu được lâu hơn. Nước tù, nước nóng, cây non làm thiệt hại nhanh hơn. Nguyên tắc là tháo nước sớm nhất có thể, đừng chờ xem cây chịu tới đâu.
Sau ngập lá cây vàng rụng có phải do thiếu phân không?
Thường không phải. Lá vàng rụng sau ngập phần lớn do rễ bị ngạt, thối nên không hút được nước, dinh dưỡng. Bón thêm phân lúc này không giúp mà còn hại rễ. Hãy kiểm tra rễ, giúp đất thoáng, chờ rễ mới mọc rồi mới bón nhẹ.
Có nên phun phân bón lá cho cây sau ngập?
Phân bón lá có thể hỗ trợ cây khi rễ chưa hồi vì dinh dưỡng đi qua lá, nhưng chỉ dùng loại và nồng độ theo khuyến cáo, phun nhẹ lúc mát. Nó không thay được việc giải quyết gốc rễ và thoát nước. Nếu không chắc, hỏi cán bộ kỹ thuật địa phương trước khi phun.
Cây đổ sau bão có nên dựng lại không?
Nếu rễ chính còn bám đất và thân không gãy, nên dựng lại càng sớm càng tốt khi đất còn mềm, vun gốc và chống cọc chắc, đồng thời cắt bớt tán. Cây đổ bật gốc, rễ đứt nhiều, phơi nắng lâu thì khả năng sống thấp, nhất là cây lớn.
Làm sao giảm ngập úng cho vườn về lâu dài?
Lên liếp, lên mô cao hơn ở đất thấp, đào mương thoát nước đủ sâu, có bờ bao và cống chủ động, chọn cây và gốc ghép chịu úng tốt hơn cho chỗ trũng. Phối hợp với các hộ xung quanh để giữ thông kênh mương chung. Quy hoạch vườn mới nên tránh trồng cây nhạy úng ở nơi hay ngập.
Sau lũ có cần lo đất bị nhiễm bẩn không?
Nước lũ có thể mang theo bùn, rác, chất thải và hoá chất từ nơi khác. Thu gom rác, xác động vật, phơi đất khi có thể. Rau ăn sống trồng lại trên đất vừa ngập cần rửa kỹ trước khi ăn. Nếu nghi đất nhiễm hoá chất từ kho, xưởng bị ngập gần đó, báo chính quyền và cơ quan chuyên môn.