Sương muối là lớp tinh thể băng trắng đọng trên lá, cành khi nhiệt độ bề mặt lá xuống dưới 0°C trong những đêm trời quang, lặng gió, thường gặp ở thung lũng và sườn núi cao miền Bắc vào giữa mùa đông. Cách giữ cây chủ yếu là phòng trước: không trồng cây nhạy cảm ở chỗ trũng đọng khí lạnh, có cây che bóng, giữ đất đủ ẩm, che phủ tán cây non trong đêm có dự báo; sáng sớm tưới nhẹ rửa sương trước khi nắng chiếu.
Sương muối gây hại lớn cho chè, cà phê chè, rau, cây ăn trái non và cả đồng cỏ ở các tỉnh vùng cao như Lào Cai, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Cao Bằng, Lạng Sơn, vùng Hà Giang cũ nay thuộc Tuyên Quang. Một đêm sương muối dày có thể làm cháy đen cả đồi chè, và những năm sương muối nặng đã khiến nhiều vườn cà phê chè vùng Tây Bắc khô lá hàng loạt. Bài này giải thích sương muối hình thành thế nào để bà con đoán trước được, rồi tới các việc phòng và cứu.
Sương muối hình thành thế nào và vì sao chỗ trũng bị nặng
Ban đêm, mặt đất và lá cây toả nhiệt lên bầu trời. Đêm có mây, lớp mây như tấm chăn giữ nhiệt lại; đêm trời quang không mây, nhiệt mất thẳng lên cao, lá cây lạnh đi nhanh. Nếu không có gió khuấy trộn, lớp không khí sát mặt đất lạnh hơn hẳn lớp phía trên. Khi nhiệt độ mặt lá xuống dưới 0°C, hơi nước trong không khí đóng băng trực tiếp lên lá thành lớp tinh thể trắng, nhìn như rắc muối, nên dân gian gọi là sương muối.
Điều đáng chú ý là nhiệt độ trên mặt lá có thể thấp hơn nhiệt độ không khí đo ở trạm khí tượng vài độ. Bản tin báo nhiệt độ thấp nhất vài độ trên 0 vẫn có thể có sương muối ở vùng cao, nhất là chỗ trống trải, trời quang. Không khí lạnh nặng hơn nên chảy xuống và đọng lại ở thung lũng, lòng chảo, chân đồi; vì thế những chỗ này thường bị sương muối nặng hơn sườn đồi phía trên, gọi là "túi lạnh".
Khi băng hình thành trong mô lá, tế bào bị tổn thương, mất nước. Lúc nắng lên chiếu thẳng vào, lá tan băng nhanh và mất nước càng mạnh; vài giờ sau lá chuyển thâm, cháy đen, khô giòn. Mức độ hại tuỳ độ dày sương, số đêm liên tiếp và loại cây.
Dấu hiệu đêm dễ có sương muối
Bà con vùng cao thường nhận ra đêm có sương muối từ chiều hôm trước. Các dấu hiệu hay đi cùng nhau:
- Đang trong đợt không khí lạnh, sau vài ngày mưa rét thì trời chuyển quang mây, khô hanh.
- Chiều tối trời trong, không mây, gió yếu dần rồi lặng hẳn.
- Nhiệt độ hạ nhanh sau khi mặt trời lặn, đêm rất lạnh, sao nhìn rõ.
- Bản tin thời tiết khu vực Tây Bắc, Việt Bắc có cảnh báo khả năng xảy ra băng giá, sương muối ở vùng núi cao.
- Đêm trước đã có sương muối mỏng mà thời tiết chưa đổi, nguy cơ đêm sau dày hơn.
Khi thấy các dấu hiệu này, việc che phủ cây non, kiểm tra nước tưới cho sáng sớm hôm sau nên làm ngay trong chiều. Đợi tới đêm, trời đã lạnh sâu thì khó làm. Cơ quan nông nghiệp các tỉnh vùng cao thường ra thông báo phòng chống khi có đợt rét có khả năng gây băng giá, sương muối, phát qua loa xã, truyền hình địa phương.
Cây trồng vùng cao chịu sương muối khác nhau
Mức độ nhạy cảm dưới đây là nhận định chung từ thực tế sản xuất; giống, tuổi cây và vị trí vườn làm thay đổi nhiều:
| Nhóm cây | Bộ phận dễ hại | Hướng giữ |
|---|---|---|
| Chè | Búp non, lá non trên mặt tán | Cây che bóng rải rác; tưới giữ ẩm; chưa đốn, chưa hái vội sau sương |
| Cà phê chè | Lá, cành non, đặc biệt cây non và vườn ở chỗ trũng | Trồng cây che bóng; tránh vị trí túi lạnh; phủ gốc, quấn thân cây con |
| Rau ăn lá, rau ưa ấm | Toàn bộ lá | Che vòm thấp bằng nilon hoặc lưới; trồng rau chịu lạnh vào mùa đông |
| Cây ăn trái non, cây giống trong vườn ươm | Lá non, đọt, thân non | Che phủ ban đêm, che chắn hướng gió lạnh; đặt vườn ươm nơi cao, thoáng |
| Ngô đông, cây màu | Lá non | Gieo đúng khung thời vụ; tránh gieo muộn vào giữa mùa sương muối |
| Đồng cỏ, cỏ trồng | Lá cỏ | Dự trữ cỏ khô, rơm cho gia súc trước mùa |
Cây ăn trái ôn đới như mận, đào, lê ở vùng cao chịu lạnh tốt hơn, nhưng hoa và lộc non ra sớm gặp sương muối muộn vẫn có thể hỏng. Với các loại này, mối lo chính là sương muối vào lúc cây bắt đầu nở hoa.
Phòng sương muối từ khi chọn chỗ trồng
Cách giảm thiệt hại bền nhất là làm từ khi trồng, chứ không đợi tới đêm lạnh:
- Tránh trồng cây nhạy cảm ở túi lạnh. Lòng chảo, thung lũng hẹp, chân đồi kín gió là nơi khí lạnh đọng. Những chỗ này nên dành cho cây chịu lạnh tốt hơn hoặc cây ngắn ngày trồng ngoài mùa sương muối.
- Trồng cây che bóng. Tán cây che bóng hạn chế lá cây bên dưới toả nhiệt trực tiếp lên trời, nên vườn chè, cà phê có cây che bóng thường bị sương muối nhẹ hơn vườn trống. Cây che bóng chọn loại hợp vùng, tỉa tán vừa phải để không che quá tối.
- Không chặn đường thoát khí lạnh. Hàng rào dày, bờ đất cao ở phía dưới dốc có thể giữ khí lạnh lại trong vườn. Để khí lạnh có lối chảy tiếp xuống thấp.
- Chọn giống và thời vụ. Theo khuyến cáo địa phương, chọn giống chịu lạnh tốt hơn cho vùng hay có sương muối; với cây ngắn ngày, sắp lịch gieo để giai đoạn non không rơi vào tháng sương muối dày nhất.
- Giữ cây khoẻ trước mùa đông. Cây đủ dinh dưỡng cân đối, không bị kích ra lộc non vào đầu đông sẽ chịu lạnh tốt hơn. Không bón nhiều đạm cuối thu.
Đêm có dự báo sương muối: những việc làm được
Che phủ cây non, rau. Phủ nilon, lưới, bao tải, rơm lên khung vòm thấp hoặc trùm tán cây con. Vật che không nên áp sát lá ở phía trên vì chỗ tiếp xúc vẫn có thể lạnh; có khung đỡ thì tốt hơn. Sáng hôm sau gỡ khi nắng đã ấm.
Giữ đất đủ ẩm. Đất ẩm giữ và truyền nhiệt tốt hơn đất khô, ban đêm toả hơi ấm lên tầng sát mặt đất. Vào đợt dự báo sương muối, tưới đủ ẩm từ ban ngày, nhất là với vườn rau, vườn ươm.
Quấn thân, phủ gốc cây con. Cây cà phê, cây ăn trái mới trồng có thể quấn rơm hoặc bao quanh thân, phủ gốc dày. Phần gốc còn sống thì dù lá cháy cây vẫn có thể nảy lại.
Với cây sát đất, che phía trên quan trọng hơn phủ dưới. Lớp phủ dày trên mặt đất giữ ẩm tốt nhưng cũng ngăn đất toả hơi ấm lên vào ban đêm. Với rau và cây thấp sát mặt đất trong đêm sương muối, tấm che phía trên giữ hơi ấm hiệu quả hơn.
Sáng hôm sau và sau đợt sương muối
Kinh nghiệm phổ biến ở vùng cao là tưới nhẹ lên lá vào sáng sớm, trước khi nắng chiếu tới, để rửa lớp sương muối và làm băng tan từ từ, giảm việc lá bị tan băng đột ngột dưới nắng. Với vườn rau, vườn ươm diện tích nhỏ, việc này làm được bằng bình tưới, vòi phun. Với đồi chè, cà phê rộng thì khó, nên phòng trước vẫn là chính.
Sau khi đợt sương muối qua, không vội cắt tỉa, đốn cây. Phần lá, cành cháy vẫn che bớt cho phần còn sống bên dưới nếu có đợt sương muối tiếp theo. Chờ khi thời tiết ấm lên ổn định, cây bắt đầu nảy mầm mới, mới cắt bỏ phần đã chết, cắt tới chỗ vỏ còn xanh. Với chè, lịch đốn và hái sau sương muối nên hỏi cán bộ kỹ thuật vùng chè để không làm cây kiệt thêm.
Khi cây bắt đầu hồi, bón nhẹ phân cân đối, ưu tiên phân hữu cơ hoai và kali, tránh dồn đạm. Thăm vườn để phát hiện sớm nấm bệnh trên vết thương cành lá. Ghi lại chỗ nào trong vườn bị nặng nhất; sau vài năm, bản đồ "túi lạnh" của chính vườn nhà sẽ giúp quyết định trồng gì ở đâu.
Chuẩn bị trước mùa sương muối ở mức thôn bản
Sương muối thường phủ cả một vùng chứ không chọn từng vườn, nên chuẩn bị chung ở mức thôn bản hiệu quả hơn từng hộ tự lo. Trước mùa đông, các hộ có thể cùng thống nhất ai theo dõi bản tin và báo cho cả bản khi có cảnh báo, những vườn ươm, vườn rau nào cần che trước, ai có sẵn nilon, lưới để chia nhau dùng. Một tiếng loa báo lúc chiều tối giúp cả bản kịp che cây non trước khi đêm xuống.
Vật tư nên chuẩn bị từ đầu mùa: nilon, lưới, bao tải, cọc tre làm khung vòm, rơm rạ khô để quấn thân và phủ gốc. Nguồn nước cho tưới rửa sáng sớm cũng phải tính trước, vì mùa đông vùng cao là mùa khô, khe suối cạn, đường ống dẫn nước có thể đóng băng ở những đêm lạnh nhất. Để sẵn nước trong thùng, bể từ chiều hôm trước là cách nhiều hộ làm.
Cuối cùng là ghi lại. Mỗi mùa đông, đánh dấu những đêm có sương muối, vườn nào, chỗ nào bị nặng, cây nào chịu được. Sau vài năm, ghi chép này cho cả bản một bức tranh rõ ràng hơn mọi lời khuyên chung: khu nào không nên trồng cà phê, khu nào nên để làm vườn ươm, giống nào hợp với đất bản mình.
Hiểu lầm hay gặp về sương muối
Nhiệt độ trên 0°C thì không có sương muối. Nhiệt độ bản tin là nhiệt độ không khí đo ở độ cao chuẩn. Mặt lá đêm quang mây có thể lạnh hơn vài độ, nên sương muối vẫn xảy ra khi bản tin báo vài độ trên 0.
Đốt lửa quanh vườn là cách chống tốt. Đốt đống lửa, đốt rơm rạ un khói trên diện rộng tốn công, khói gây ô nhiễm, nguy cơ cháy lan ở vùng đồi khô hanh, mà hiệu quả giữ nhiệt ngoài trời rất hạn chế. Các biện pháp che phủ, cây che bóng, giữ ẩm đất an toàn và bền hơn.
Sương muối chỉ hại lá, cây sẽ tự hồi. Lá cháy làm cây mất khả năng quang hợp một thời gian, cây non và cây yếu có thể chết. Cà phê, chè bị hại nặng có thể mất vụ sau. Cần chăm sóc phục hồi chứ không bỏ mặc.
Vườn trên đỉnh đồi bị nặng nhất. Thực tế thường ngược lại: khí lạnh dồn xuống chỗ thấp, nên thung lũng, chân đồi, lòng chảo bị nặng hơn sườn đồi giữa. Đỉnh đồi trống, gió mạnh lại chịu gió lạnh nhiều; mỗi vườn cần quan sát thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Sương muối và băng giá khác nhau thế nào?
Sương muối là hơi nước trong không khí đóng băng thành tinh thể trên bề mặt lá, cành khi mặt lá lạnh dưới 0 độ C. Băng giá rộng hơn, chỉ hiện tượng nước đóng băng, như nước đọng, mặt đất ướt hay mưa đóng thành băng ở vùng núi cao. Cả hai đều gây hại cây trồng và vật nuôi vùng cao.
Sương muối thường xuất hiện vào tháng nào?
Ở miền núi phía Bắc, sương muối hay xảy ra trong những tháng giữa mùa đông, khoảng tháng 12 tới tháng 2, khi có không khí lạnh mạnh rồi trời chuyển quang mây. Mỗi năm mỗi khác; theo dõi bản tin của đài khí tượng khu vực để biết các đợt có cảnh báo.
Cây cà phê chè bị sương muối cháy lá còn cứu được không?
Phần lớn cây còn gốc, thân sống thì hồi lại được nếu chăm đúng. Không cắt tỉa vội; chờ trời ấm, cây nảy chồi mới thì cắt phần khô tới chỗ vỏ còn xanh, bón phân cân đối nhẹ, giữ ẩm gốc. Cây non bị cháy tới gốc thì khả năng sống thấp, cần trồng dặm.
Có nên phun thuốc gì để chống sương muối không?
Không có cách phun nào thay được các biện pháp che phủ, cây che bóng và giữ ẩm. Một số khuyến cáo địa phương có nhắc bổ sung dinh dưỡng giúp cây cứng cáp hơn trước mùa lạnh; nếu dùng thì theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật, không tự phun theo lời quảng cáo.
Vườn ươm cây giống vùng cao nên đặt ở đâu?
Đặt ở chỗ tương đối cao, thoáng, không nằm trong lòng chảo hay chân đồi kín, gần nguồn nước để tưới sáng sớm. Làm sẵn khung để phủ nilon hoặc lưới vào những đêm có cảnh báo, và chọn lịch ươm để cây con không quá non vào tháng sương muối dày.
Rau vùng cao mùa đông nên trồng loại gì để ít bị sương muối?
Rau ưa lạnh như cải bắp, su hào, cải các loại thường chịu lạnh tốt hơn rau ưa ấm như dưa, bí, cà, ớt. Dù vậy cây con mới trồng vẫn cần che vào đêm sương muối dày. Hỏi kinh nghiệm bà con trong bản và khuyến nông xã về giống đã thích nghi ở địa phương.