Nắng nóng kéo dài hại cây trồng theo ba đường: làm cây mất nước nhanh hơn rễ hút được nên héo, cháy lá; làm hạt phấn hỏng nên lúa lép, rau ăn quả rụng hoa, không đậu trái; và làm trái, cành bị cháy nắng trực tiếp. Cách giảm hại là sắp lịch để giai đoạn trổ bông, ra hoa không rơi vào đỉnh nóng, tưới đủ ẩm vào sáng sớm, che phủ gốc, che lưới cho rau và cây con, giữ tán lá che trái.
Theo cách gọi của ngành khí tượng, nắng nóng là khi nhiệt độ cao nhất trong ngày từ 35°C trở lên, nắng nóng gay gắt từ 37°C, đặc biệt gay gắt từ 39°C. Những đợt nóng kéo dài thường gặp ở Bắc Trung Bộ và Tây Bắc đầu hè với gió Tây khô nóng, ở Nam Bộ và Tây Nguyên vào cuối mùa khô. Bài này nói về ứng phó trên đồng ruộng; phần nước cho mùa khô, che phủ gốc và nhu cầu nước theo giai đoạn đã có bài riêng trong danh mục.
Cây bị nóng như thế nào
Lá cây tự làm mát bằng cách thoát hơi nước qua khí khổng, giống như người đổ mồ hôi. Khi trời nóng mà đất đủ ẩm, cây thoát nước mạnh và giữ được lá dưới ngưỡng nguy hiểm. Khi đất khô hoặc rễ yếu, cây đóng khí khổng để giữ nước, lá không còn cách làm mát, nhiệt độ lá vượt cả nhiệt độ không khí, mép lá cháy, lá non xoăn héo.
Giai đoạn ra hoa là lúc cây nhạy với nóng nhất. Hạt phấn của nhiều cây chỉ sống và nảy mầm tốt trong một khoảng nhiệt độ nhất định. Với lúa, nhiệt độ khoảng 35°C trở lên trong giờ phơi màu, tức lúc hoa lúa nở buổi sáng, làm hạt phấn hỏng, hạt không thụ được và thành hạt lép. Với cà chua, ớt, dưa, bầu bí, nóng kéo dài làm hoa rụng nhiều, trái đậu ít và méo.
Ngoài ra, nắng gắt chiếu thẳng vào trái, cành, thân non gây cháy nắng: vỏ trái chuyển vàng, nâu, khô cứng hoặc lõm ở phía hứng nắng, như ở xoài, bưởi, thanh long, dưa hấu. Vết cháy còn là cửa ngõ cho nấm bệnh xâm nhập. Gió Tây khô nóng làm mọi thứ nặng thêm vì không khí vừa nóng vừa khô, kéo nước ra khỏi lá rất nhanh.
Dấu hiệu nắng nóng trên từng nhóm cây
Nhận ra sớm giúp xử lý kịp. Bảng tóm tắt các dấu hiệu thường gặp:
| Nhóm cây | Dấu hiệu khi bị nóng | Dễ nhầm với |
|---|---|---|
| Lúa | Lá cuốn lại ban trưa, bông trổ gặp nóng cho nhiều hạt lép trắng | Lép do bệnh, do rầy; cần xem thời điểm trổ có trùng đợt nóng không |
| Rau ăn quả | Rụng nụ, rụng hoa, trái nhỏ, méo, ít hạt | Thiếu nước, thiếu canxi, thiếu thụ phấn |
| Rau ăn lá | Héo ban trưa, lá cứng, nhanh ra ngồng, đắng | Thiếu nước, đất khô |
| Cây ăn trái | Cháy nắng mặt trái, rụng trái non, lá non cháy mép | Cháy do mặn, cháy phân, bệnh thán thư |
| Cây con mới trồng | Héo rũ, lá cháy khô từ ngọn | Úng rễ, sâu cắn gốc, bệnh héo |
| Cây công nghiệp | Lá vàng cháy, rụng quả non mùa khô cuối vụ | Thiếu nước kéo dài, bệnh rễ |
Nhiều dấu hiệu trùng với thiếu nước. Cách phân biệt là xem thời điểm: dấu hiệu nóng thường xuất hiện ban trưa, xen kẽ với các đợt nắng nóng của bản tin, và vẫn xảy ra dù đất có độ ẩm khá. Bới kiểm tra đất vùng rễ trước khi kết luận.
Sắp lịch để né đỉnh nóng
Việc hiệu quả nhất lại làm từ đầu vụ: sắp xếp để giai đoạn nhạy cảm của cây không trùng đỉnh nóng:
- Theo khung thời vụ địa phương. Lịch gieo cấy lúa ở nhiều vùng được tính để lúa trổ trước hoặc sau đợt nóng điển hình. Bắc Trung Bộ, lúa đông xuân cần trổ trước khi gió Tây khô nóng mạnh; gieo cấy muộn là đẩy lúa vào rủi ro.
- Chọn giống thời gian sinh trưởng hợp. Giống ngắn ngày giúp thu xếp lịch dễ hơn. Tiêu chí chọn giống theo vụ có ở danh mục lúa và rau màu.
- Rau ăn quả trồng lệch đỉnh nóng. Ở miền Bắc, cà chua, dưa leo chính vụ vào vụ đông xuân; trồng giữa hè thì phải chấp nhận rủi ro rụng hoa và đầu tư che chắn. Miền Nam, mùa khô nóng tháng 3–5 là lúc rau ăn quả ngoài trời chịu nhiều áp lực.
- Không trồng cây con vào đỉnh nóng. Lùi việc trồng mới cây ăn trái, cây công nghiệp sang đầu mùa mưa, khi đất ẩm và trời bớt nắng gắt.
Việc làm trên đồng trong đợt nắng nóng
Tưới sáng sớm, đủ sâu. Tưới vào sáng sớm để cây có nước suốt buổi trưa. Tưới đủ thấm vùng rễ thay vì tưới mặt nhiều lần. Tránh tưới đẫm giữa trưa lên đất nóng và lá nóng. Ruộng lúa đang trổ gặp nóng thì giữ mực nước ổn định trong ruộng để giảm nhiệt quanh gốc và tăng độ ẩm tầng sát mặt.
Che phủ gốc. Lớp phủ rơm, cỏ khô giảm nhiệt độ mặt đất và giữ ẩm vùng rễ, giúp rễ hoạt động trong những ngày nóng. Cách chọn vật liệu có bài riêng trong danh mục này.
Che lưới cho rau và cây con. Lưới che nắng giảm bức xạ trực tiếp, hạ nhiệt độ lá. Chọn lưới có mức cản sáng vừa phải, căng cao để không khí lưu thông; che quá dày rau sẽ vống, yếu. Cây con mới trồng có thể che tạm bằng lá, cành trong một hai tuần đầu.
Giữ tán che trái. Không tỉa trơ tán vào mùa nắng; lá là tấm che tự nhiên cho trái. Với trái hay cháy nắng như xoài, bưởi, thanh long, dưa hấu, bao trái hoặc che phần hứng nắng hướng tây là cách nhiều nhà vườn dùng.
Hoãn các việc làm cây mất sức. Không bón phân đậm, không phun thuốc giữa trưa nóng, không đốn tỉa mạnh trong đợt nóng gay gắt. Phân và thuốc gặp nhiệt độ cao dễ làm cháy lá, cây vốn đã căng thẳng.
Gió Tây khô nóng ở Bắc Trung Bộ
Ở các tỉnh Bắc Trung Bộ như Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị (gồm cả Quảng Bình cũ) và Huế, đầu hè thường có những đợt gió Tây khô nóng, dân gian gọi là gió Lào. Gió thổi qua dãy Trường Sơn, bị mất hơi ẩm ở sườn bên kia rồi tràn xuống như hơi lò sấy. Lúa hè thu, ngô, lạc, rau màu và cây ăn trái non đều chịu ảnh hưởng.
Ứng phó với gió Tây khô nóng chủ yếu là sắp lịch thời vụ để giai đoạn trổ bông, ra hoa né đợt gió mạnh nhất, kết hợp giữ nước ruộng, tưới giữ ẩm cho rau màu và cây con. Hàng cây chắn gió đặt vuông góc với hướng gió Tây giúp giảm tốc độ gió và độ khô trong vườn. Cây chắn gió phải trồng từ trước nhiều năm, nên với vườn mới lập ở vùng này, đây là việc đáng làm ngay từ đầu.
Gió Tây khô nóng cũng làm tăng nguy cơ cháy ở vùng đồi, nương rẫy. Tránh đốt thực bì, rác ruộng trong những ngày gió mạnh, giữ đường băng cản lửa quanh vườn đồi và rừng trồng.
Nắng nóng cuối mùa khô ở Nam Bộ và Tây Nguyên
Ở Nam Bộ, những tháng cuối mùa khô, khoảng tháng 3 tới tháng 5, thường là lúc nóng nhất trong năm, lại trùng lúc nước ngọt khan và có năm mặn xâm nhập sâu. Cây ăn trái đang nuôi trái, rau màu ngoài trời, lúa xuân hè chịu cùng lúc ba áp lực: nóng, thiếu nước và có khi mặn. Lúc này mỗi khối nước trữ phải được dùng có tính toán, ưu tiên giữ ẩm vùng rễ hơn là tưới tràn.
Ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, cuối mùa khô là lúc vườn cà phê, tiêu, điều, sầu riêng chịu nóng và thiếu nước rõ nhất, nhất là những năm mưa đến muộn. Cà phê đang nuôi quả non, tiêu đang nuôi trái, điều đang ra hoa đậu trái đều nhạy cảm. Cây che bóng và đai chắn gió trồng từ trước lúc này phát huy tác dụng: vườn có che bóng thường mát hơn, lá ít cháy hơn vườn trống.
Khi mưa đầu mùa đến sau đợt nóng dài, đất nóng gặp nước, rễ đang yếu, một số vườn lại gặp vấn đề nấm bệnh vùng rễ. Đừng vội bón phân đậm ngay trận mưa đầu; chờ đất ẩm đều, cây ra rễ mới thì mới chăm bón theo kế hoạch mùa mưa.
Sau đợt nắng nóng: phục hồi cây
Khi nhiệt độ hạ xuống, việc đầu tiên là đánh giá thiệt hại thực sự. Lá cháy mép nhưng đọt non vẫn xanh, rễ còn trắng là cây hồi được nhanh. Rau ăn quả rụng hoa trong đợt nóng thường ra lứa hoa mới khi trời mát lại, nên không cần nhổ bỏ ngay; giữ cây khoẻ để đón lứa sau.
Không cắt bỏ hết lá cháy ngay lập tức. Lá cháy một phần vẫn quang hợp được ở phần còn xanh, và tán lá vẫn che cho trái, cành bên trong. Chỉ cắt những lá, cành khô hẳn, và cắt khi thời tiết đã ổn định. Với trái bị cháy nắng nặng, tỉa bỏ để cây dồn sức nuôi trái lành, đồng thời hạn chế nấm bệnh từ vết cháy lan sang.
Bón phục hồi nhẹ, cân đối, ưu tiên phân hữu cơ hoai và bổ sung kali theo khuyến cáo. Ghi lại thời điểm đợt nóng, giai đoạn cây lúc đó và mức thiệt hại; đây là dữ liệu quý để sắp lịch thời vụ năm sau và quyết định có cần đầu tư che lưới, cây chắn gió hay không.
Người làm đồng cũng cần được bảo vệ
Nắng nóng không chỉ hại cây. Làm việc giữa trưa trên đồng, nhất là phun thuốc mặc đồ bảo hộ kín, có nguy cơ say nắng, kiệt sức vì nóng. Sắp xếp việc đồng áng vào sáng sớm và chiều muộn vừa tốt cho cây vừa an toàn cho người. Uống đủ nước, đội nón rộng vành, nghỉ trong bóng mát định kỳ.
Dấu hiệu nguy hiểm như choáng váng, buồn nôn, da nóng khô, lú lẫn cần được xử lý ngay: đưa người vào chỗ mát, nới quần áo, làm mát cơ thể và gọi hỗ trợ y tế. Không để người già, trẻ em ra đồng giữa trưa trong những ngày nắng nóng gay gắt. Người có bệnh tim mạch, huyết áp càng cần tránh làm nặng dưới nắng. Hoá chất bảo vệ thực vật cũng bay hơi mạnh hơn khi trời nóng, nên phun vào buổi chiều mát hoặc sáng sớm là an toàn hơn cả cho người lẫn cây. Vật nuôi trong vườn, chuồng cũng cần bóng mát và nước uống đầy đủ; chi tiết chống nóng cho từng loài thuộc phần chăn nuôi.
Câu hỏi thường gặp
Lúa trổ gặp nắng nóng có cứu được không?
Hạt đã lép do hạt phấn hỏng thì không cứu lại được. Việc làm được là giữ mực nước ruộng ổn định trong giai đoạn trổ để giảm nhiệt quanh tán, và quan trọng hơn là sắp lịch gieo cấy vụ sau để lúa trổ tránh đợt nóng điển hình theo khuyến cáo của địa phương.
Cà chua rụng hoa mùa nóng nên làm gì?
Giữ đất ẩm đều, phủ luống, che lưới cản bớt nắng gắt buổi trưa, không bón thừa đạm. Nếu vùng mình hè quá nóng, chuyển cà chua về chính vụ mát hoặc chọn giống được khuyến cáo chịu nóng cho vụ hè. Rụng hoa còn có thể do thiếu thụ phấn, thiếu dinh dưỡng nên cần xem xét toàn diện.
Có nên tưới nước lên lá giữa trưa để làm mát cây không?
Không nên tưới đẫm giữa trưa. Nước bốc hơi rất nhanh, đất nóng gặp nước lạnh có thể gây sốc cho rễ, và lá ướt trong điều kiện nóng ẩm dễ phát sinh bệnh. Tưới đủ vào sáng sớm, giữ ẩm bằng che phủ là cách hiệu quả hơn.
Lưới che nắng nên chọn loại cản bao nhiêu phần trăm ánh sáng?
Tuỳ loại cây. Rau ăn lá và cây con thường dùng lưới cản sáng mức vừa; cây ưa sáng như cà chua, dưa, ớt chỉ nên che nhẹ hoặc chỉ che giờ nắng gắt. Che quá dày làm cây vống, yếu, ra hoa kém. Hỏi kinh nghiệm địa phương và thử trên một phần vườn trước.
Bao trái chống cháy nắng có làm trái kém ngọt không?
Bao trái đúng loại vật liệu, đúng thời điểm thường không làm giảm chất lượng đáng kể, lại giúp trái đẹp, giảm sâu bệnh và cháy nắng. Một số loại trái cần tháo bao trước thu hoạch để lên màu. Tham khảo kỹ thuật riêng cho từng loại cây ở danh mục cây ăn trái.
Nắng nóng kéo dài có làm sâu bệnh tăng không?
Một số loài hại ưa khô nóng như nhện đỏ, bọ trĩ, rệp thường phát triển mạnh trong đợt nắng nóng khô hạn. Cây bị căng thẳng vì nóng cũng yếu sức chống chịu. Thăm đồng thường xuyên và áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp theo ngưỡng, không phun định kỳ theo lịch.