Cỏ dại trên ruộng lúa thường được chia thành ba nhóm: cỏ hoà bản lá hẹp (như cỏ lồng vực, cỏ đuôi phụng, cỏ chỉ), nhóm cói lác (như các loài lác, cỏ cháo, cỏ năn) và cỏ lá rộng (như rau mác, rau bợ, rau dừa nước). Chúng gây hại nhiều nhất trong khoảng một tháng tới hơn một tháng đầu sau gieo cấy, khi lúa chưa khép tán. Biết cỏ thuộc nhóm nào và nhận ra sớm là điều kiện để chọn đúng cách xử lý, vì mỗi nhóm phản ứng khác nhau với nước và với từng loại thuốc trừ cỏ.
Khó nhất là phân biệt cỏ lồng vực với cây lúa non, vì lúc mới mọc chúng gần như giống hệt nhau. Bài này đi qua mẹo nhận diện bằng tai lá và lưỡi bẹ, các loài cỏ hay gặp theo nhóm, và lịch thăm đồng để phát hiện cỏ sớm. Các biện pháp quản lý cỏ chi tiết và lúa cỏ được nói gọn ở cuối bài.
Vì sao phải nhận mặt cỏ trước khi xử lý
Nhiều ruộng phun thuốc trừ cỏ hai, ba lần mà cỏ vẫn còn, nguyên nhân thường không phải thuốc kém mà là phun sai nhóm cỏ hoặc sai thời điểm. Mỗi hoạt chất trừ cỏ có phổ tác động riêng: có loại chủ yếu diệt cỏ hoà bản, có loại mạnh với cói lác và cỏ lá rộng, có loại chỉ tác dụng trước khi cỏ nảy mầm, có loại dùng khi cỏ đã có vài lá. Nhãn thuốc ghi rõ các loài cỏ mà thuốc được phép dùng; muốn đọc nhãn có ích thì phải biết tên cỏ trong ruộng mình.
Nhận mặt cỏ cũng cho biết nguồn cỏ đến từ đâu. Cỏ mọc nhiều dọc bờ, gần cửa nước thường theo nước kênh vào. Cỏ mọc thành vạt ở chỗ cao là do mặt ruộng không phẳng, nước không phủ được. Cỏ mọc đều khắp ruộng có thể do hạt cỏ tích luỹ trong đất qua nhiều vụ, hoặc do giống lẫn hạt cỏ.
Ngoài ra, cỏ dại không hẳn đều là kẻ thù như nhau. Mức hại phụ thuộc loài, mật độ và thời điểm cỏ mọc so với lúa. Một số loài cỏ lá rộng mọc thưa, thấp, ít cạnh tranh khi lúa đã lớn. Ngược lại, cỏ lồng vực và lúa cỏ cạnh tranh rất mạnh và tích luỹ nhanh. Biết loài nào nguy hiểm giúp tập trung công sức vào đúng chỗ. Một hộ nông dân để ý ruộng mình qua vài vụ sẽ thấy cỏ không đổi nhiều: những loài quen thuộc, mọc ở những chỗ quen thuộc. Ghi lại điều đó là bước đầu của quản lý cỏ có chủ đích.
Phân biệt cỏ lồng vực với lúa non: nhìn tai lá và lưỡi bẹ
Cỏ lồng vực, ở nhiều nơi gọi là cỏ gạo hay cỏ lồng vực nước, là loài cỏ hoà bản hại lúa phổ biến nhất ở cả hai miền. Lúc mới mọc, cây lồng vực và cây lúa đều có lá hẹp, dài, màu xanh, mọc thành khóm, rất khó phân biệt từ xa. Có một mẹo nhận diện mà các lớp học hiện trường nông dân thường dạy: nhìn chỗ phiến lá nối với bẹ lá.
Ở cây lúa, chỗ nối này có lưỡi bẹ, là một màng mỏng nhô lên ôm sát thân, và có hai tai lá nhỏ có lông ôm lấy thân. Ở cây cỏ lồng vực, chỗ nối không có lưỡi bẹ và không có tai lá, phiến lá nối trơn vào bẹ. Lấy tay vuốt nhẹ từ phiến lá xuống bẹ là cảm nhận được sự khác nhau.
Ngoài ra, cỏ lồng vực thường có màu xanh hơi nhạt hơn, thân dẹt và gân giữa lá trắng rõ, gốc thân có lúc ửng tím. Khi lớn, cỏ lồng vực trổ bông sớm hoặc cùng lúc với lúa, bông có nhiều nhánh, hạt nhỏ có râu hoặc không, rụng nhanh. Mỗi cây cỏ có thể cho rất nhiều hạt, rụng xuống ruộng và nằm chờ trong đất cho các vụ sau.
Một số loài cỏ hoà bản khác như cỏ đuôi phụng có lưỡi bẹ dạng màng chẻ nhưng không có tai lá, lá mảnh và mềm hơn lúa, bông dài như đuôi chim với nhiều nhánh nhỏ. Cỏ chỉ, cỏ mồm mọc nhiều ở bờ và chỗ cao. Với nhóm này, nguyên tắc chung là kiểm tra tai lá: cây lúa có tai lá, phần lớn cỏ hoà bản trên ruộng lúa thì không có hoặc rất khác.
Ba nhóm cỏ ruộng lúa và loài hay gặp
Bảng dưới tóm tắt đặc điểm nhận biết từng nhóm. Tên gọi địa phương có thể khác nhau giữa các vùng, nên khi trao đổi với cán bộ khuyến nông, mang theo một cây cỏ nguyên rễ hoặc chụp ảnh rõ lá, thân và bông:
| Nhóm | Đặc điểm nhận biết | Loài hay gặp | Điều kiện ưa thích |
|---|---|---|---|
| Cỏ hoà bản lá hẹp | Lá dài, hẹp, gân song song; thân tròn hoặc dẹt, rỗng giữa các đốt | Lồng vực, đuôi phụng, cỏ chỉ, cỏ mồm | Ruộng khô ráo, chỗ cao, sạ dày không có nước sớm |
| Cói lác | Thân thường có ba cạnh, đặc ruột, lá xếp ba hướng; hoa tụ thành cụm | Lác mỡ, lác rận, cỏ cháo, cỏ năn | Ruộng ẩm và ngập nông, ruộng phèn, mương |
| Cỏ lá rộng | Lá bản rộng, gân hình mạng; nhiều loài sống trong nước | Rau mác, rau bợ, rau dừa nước, rau mương, cỏ xà bông | Ruộng ngập nước, chỗ trũng |
| Lúa cỏ (lúa ma, lúa hoang) | Giống cây lúa, cao hơn, xanh nhạt hơn, trổ sớm, hạt rụng sớm, gạo thường đỏ | Nhiều dạng khác nhau | Ruộng sạ, giống không sạch, máy gặt từ ruộng có lúa cỏ |
Mẹo nhớ thân cói lác: "cói có cạnh". Lăn thân cây giữa hai ngón tay, thấy ba cạnh rõ là nhóm cói lác. Phân biệt nhóm này với cỏ hoà bản rất quan trọng, vì nhiều thuốc trừ cỏ hoà bản không có tác dụng với cói lác, và ngược lại.
Một số cỏ lá rộng sống trôi nổi hoặc bám mặt nước như bèo, rau bợ khi mật độ vừa phải có thể che mặt nước, hạn chế cỏ khác nảy mầm. Nhưng khi quá dày, chúng tranh dinh dưỡng và làm nước tù đọng.
Cỏ hại lúa lúc nào và mốc thăm đồng để phát hiện sớm
Giai đoạn đầu là giai đoạn quyết định. Các nghiên cứu nông học về cạnh tranh cỏ dại trên lúa đều cho thấy có một khoảng thời gian tới hạn sau gieo cấy, thường trong khoảng một tháng tới hơn một tháng đầu, mà nếu ruộng sạch cỏ trong khoảng này thì cỏ mọc sau ít ảnh hưởng tới năng suất. Lúa sạ có khoảng tới hạn dài hơn lúa cấy, vì lúa và cỏ cùng xuất phát một lúc.
Khoảng một tuần đầu sau gieo sạ: nhìn cỏ mầm. Đây là lúc nhiều loại thuốc trừ cỏ tiền nảy mầm hoặc sớm hậu nảy mầm được dùng. Đi ruộng xem mặt bùn có mầm cỏ nhú lên ở chỗ cao, chỗ khô hay không; ghi lại vị trí.
Khoảng hai tới ba tuần: cỏ đã có vài lá. Đây là lúc nhận dạng loài rõ nhất và vẫn còn dễ xử lý. Đếm sơ mật độ cỏ ở vài điểm trong ruộng, xác định nhóm cỏ chiếm ưu thế. Nếu cỏ thưa, nhổ tay hoặc dặm lại lúa ở chỗ trống là đủ.
Khoảng một tháng tới khi lúa khép tán: dọn cỏ sót. Cỏ sót lúc này thường là các cây lớn, mọc ở chỗ lúa thưa. Nhổ bỏ trước khi chúng trổ bông, đặc biệt là lồng vực và lúa cỏ, để không rụng hạt xuống ruộng cho vụ sau.
Khi lúa trổ: nhận diện lúa cỏ và cỏ trổ bông. Lúa cỏ thường trổ sớm hơn hoặc cao vượt lên trên mặt ruộng, bông dễ nhận. Đây là dịp cuối để cắt bỏ bông lúa cỏ, cỏ lồng vực trước khi hạt chín và rụng.
Nguồn cỏ trên ruộng và cách cắt từ gốc
Mỗi vụ, hạt cỏ đến ruộng từ bốn nguồn chính: hạt cỏ đã nằm sẵn trong đất từ các vụ trước, hạt cỏ theo nước kênh tràn vào, hạt cỏ lẫn trong hạt giống, và hạt cỏ theo máy móc, phân chuồng chưa hoai. Cắt được nguồn nào thì cỏ giảm theo nguồn đó.
Hạt cỏ trong đất giảm dần nếu nhiều vụ liền không để cỏ trổ bông rụng hạt. Đây là lý do việc nhổ cỏ sót cuối vụ tuy tốn công nhưng có lợi lâu dài. Làm đất kỹ, cho cỏ mọc rồi vùi trước khi gieo cũng giảm lượng hạt cỏ còn sống.
Hạt cỏ theo nước được giảm bằng lưới chắn ở cửa lấy nước, đồng thời giữ bờ, mương sạch cỏ để cỏ ở bờ không rụng hạt xuống. Hạt cỏ lẫn trong giống được loại bỏ bằng cách dùng giống xác nhận có độ sạch cao, hoặc nếu tự để giống thì phải khử lẫn và làm sạch kỹ.
Máy gặt, máy làm đất đi từ ruộng này sang ruộng khác mang theo hạt cỏ và hạt lúa cỏ. Ở những cánh đồng đã có ruộng nhiễm lúa cỏ nặng, nên đề nghị chủ máy vệ sinh máy trước khi xuống ruộng mình, hoặc sắp xếp gặt ruộng sạch trước. Phân chuồng chưa ủ hoai còn chứa hạt cỏ sống, cần ủ kỹ trước khi bón ra ruộng.
Từ nhận mặt tới quản lý: nguyên tắc chung
Khi đã biết ruộng có nhóm cỏ nào và mật độ ra sao, quản lý cỏ đi theo thứ tự ưu tiên: biện pháp canh tác trước, thủ công sau, thuốc là phương án bổ sung. Canh tác gồm làm đất phẳng, giữ nước nông đúng lúc sau gieo, gieo cấy đúng mật độ để lúa nhanh khép tán, dùng giống sạch. Thủ công gồm nhổ cỏ, sục bùn giữa hàng ở ruộng cấy. Ở ruộng cấy theo hàng, dụng cụ làm cỏ đẩy tay giữa hàng vừa diệt cỏ vừa sục khí cho rễ lúa.
Nếu dùng thuốc trừ cỏ, việc nhận mặt cỏ ở trên giúp đọc nhãn đúng: chọn loại có ghi đối tượng là nhóm cỏ chính trong ruộng, dùng đúng thời điểm ghi trên nhãn (trước hay sau khi cỏ mọc, cỏ mấy lá), và giữ nước theo hướng dẫn. Không dùng một loại thuốc trừ cỏ liên tục nhiều vụ, vì cỏ có thể kháng thuốc; luân phiên hoạt chất theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật. Phần đọc nhãn, đồ bảo hộ, thời gian cách ly thuộc mảng thuốc bảo vệ thực vật an toàn.
Lúa cỏ là trường hợp đặc biệt khó, vì nó cùng loài với lúa trồng nên gần như không có thuốc trừ chọn lọc trên ruộng lúa. Cách duy nhất là phòng từ đầu: giống sạch, làm đất kỹ, giữ nước, cấy thay sạ ở ruộng nhiễm nặng, nhổ bỏ cây lúa cỏ trước khi rụng hạt. Phần quản lý lúa cỏ chi tiết theo vụ có hướng dẫn riêng ở mảng sâu bệnh và cỏ dại.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt cỏ lồng vực và cây lúa khi còn nhỏ?
Nhìn chỗ phiến lá nối với bẹ lá. Cây lúa có lưỡi bẹ dạng màng mỏng và hai tai lá nhỏ có lông ôm lấy thân. Cỏ lồng vực không có lưỡi bẹ và không có tai lá, phiến lá nối trơn vào bẹ. Ngoài ra lá lồng vực thường xanh nhạt hơn, gân giữa trắng rõ.
Cỏ có thân ba cạnh trong ruộng lúa là cỏ gì?
Đó thường là nhóm cói lác, như các loài lác, cỏ cháo, cỏ năn. Thân đặc ruột, có ba cạnh, lá xếp theo ba hướng. Nhóm này ưa ruộng ẩm, ngập nông và đất phèn. Nhiều thuốc trừ cỏ hoà bản không có tác dụng với cói lác nên cần xác định đúng nhóm trước khi xử lý.
Rau bợ, bèo trên ruộng lúa có hại không?
Khi mật độ vừa phải, rau bợ và bèo che mặt nước có thể hạn chế cỏ khác nảy mầm và ít cạnh tranh với lúa đã lớn. Khi quá dày ở giai đoạn lúa non, chúng tranh dinh dưỡng, làm nước tù và che sáng gốc lúa. Có thể vớt bớt hoặc tháo nước cho ruộng khô se vài ngày.
Vì sao ruộng sạ nhiều cỏ hơn ruộng cấy?
Ở ruộng sạ, lúa và cỏ nảy mầm cùng lúc nên không có lợi thế về tuổi. Mặt ruộng sau sạ cần để khô ráo vài ngày cho mầm lúa bám rễ, đó cũng là lúc cỏ hoà bản dễ mọc. Lúa cấy đã có vài tuần tuổi và được giữ nước sớm nên lấn át cỏ tốt hơn.
Có cần nhổ hết cỏ sót khi lúa đã lớn không?
Cỏ mọc thưa khi lúa đã khép tán ít ảnh hưởng tới năng suất vụ đó. Nhưng nên nhổ các cây cỏ lồng vực, lúa cỏ trước khi chúng trổ bông và rụng hạt, vì hạt rụng xuống sẽ là nguồn cỏ cho nhiều vụ sau. Đây là công sức nhỏ mà có lợi lâu dài.
Mang cỏ đi hỏi cán bộ khuyến nông thì cần chuẩn bị gì?
Nhổ nguyên cây cả rễ, nếu có thì lấy cả cây đã trổ bông, bọc trong túi ẩm. Nếu chụp ảnh, chụp rõ chỗ phiến lá nối bẹ, mặt cắt thân và bông. Ghi lại cỏ mọc ở chỗ nào trong ruộng, giai đoạn lúa lúc đó và đã dùng biện pháp gì, để cán bộ tư vấn sát hơn.