VACR là mô hình vườn – ao – chuồng có thêm phần rừng, hợp với đất dốc ở trung du và miền núi phía Bắc. Nguyên tắc xếp là theo độ cao: rừng hoặc cây lâm nghiệp giữ đỉnh và phần dốc nhất, vườn cây lâu năm và cây ăn trái ở sườn giữa, ao ở chân đồi hoặc khe trũng để hứng nước, chuồng đặt trên nền bằng gần ao và vườn nhưng tách khỏi nhà ở. Rừng ở đây làm việc giữ nước và giữ đất cho ba phần bên dưới, không chỉ để lấy gỗ.
Ở đồng bằng, điểm nghẽn của VAC là đất chật và mùi. Ở miền núi thì khác: đất không quá thiếu nhưng dốc, mưa tập trung vài tháng rồi khô kéo dài, lớp đất mặt mỏng dễ trôi theo nước. Một vườn trồng trên sườn trọc vài năm là đất bạc màu, ao chân đồi bồi lấp, chuồng không còn đủ cỏ. VACR được nghĩ ra để chặn vòng suy thoái đó. Phần dưới đi qua cách xếp, cách chọn cây, cách làm ao và đặt chuồng cho đúng địa hình.
Vì sao đất dốc cần thêm chữ R
Trên sườn đồi, nước mưa không thấm kịp sẽ chảy tràn, kéo theo lớp đất mặt giàu mùn nhất xuống khe. Mỗi trận mưa lớn mang đi một ít, cộng dồn qua vài mùa thì đất vườn chỉ còn lớp sỏi sạn, cây còi dù bón bao nhiêu. Ao ở dưới chân thì đục và nông dần vì nhận hết lượng đất trôi ấy. Chuồng thiếu cỏ, thiếu phụ phẩm vì vườn kém. Cả vòng VAC bị đứt từ trên đỉnh xuống.
Phần rừng trên cao làm ba việc mà vườn không làm được. Tán nhiều tầng và lớp lá rụng giảm sức nước mưa đập vào đất, rễ sâu giữ đất và giúp nước thấm xuống, để rồi rỉ ra từ từ ở các mạch khe nuôi ao vào mùa khô. Rừng cũng cho củi, cọc làm giàn, lá làm phân xanh và che bớt gió lạnh mùa đông cho vườn bên dưới.
Rừng trong VACR thường là rừng trồng của hộ hoặc diện tích được giao khoán, khoanh nuôi theo quy định. Không phát rừng tự nhiên để mở vườn mới, cũng không coi phần rừng là chỗ thả gia súc tự do: dê, bò thả rông trong rừng non sẽ ăn mầm cây, giẫm nát lớp thảm, làm mất đúng công dụng giữ đất mà phần R được đặt vào để làm.
Xếp bốn phần theo độ cao sườn đồi
Cách xếp dưới đây là hướng chung cho một quả đồi có chân đồi tương đối bằng. Mỗi nơi còn phụ thuộc vào hướng sườn, độ dốc và chỗ có nước, nên dùng làm khung để điều chỉnh chứ không áp nguyên.
| Vị trí | Thành phần | Việc chính | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đỉnh và phần dốc nhất | Rừng trồng hoặc khoanh nuôi | Giữ nước, giữ đất, cho củi, cọc, lá | Giữ thảm cỏ, lá rụng; không đốt dọn |
| Sườn giữa | Cây lâu năm, cây ăn trái trên bậc thang hoặc theo đường đồng mức | Nguồn thu chính, bóng mát | Trồng băng cây phân xanh, cỏ chắn giữa các hàng |
| Chân sườn, chỗ thoải | Rau, cây màu, cỏ trồng cho gia súc | Thực phẩm, thức ăn xanh | Gần nguồn nước tưới, dễ chở phân |
| Khe trũng, chân đồi | Ao hoặc hồ nhỏ | Hứng nước, trữ nước, nuôi cá | Có rãnh lắng đất trước khi nước vào ao |
| Nền bằng gần ao | Chuồng và hố ủ phân | Phân cho vườn, nước rửa chuồng xử lý trước khi ra ao | Cuối hướng gió so với nhà, tách khỏi gầm nhà sàn |
Điểm quan trọng nhất là chiều đi của phân: chuồng ở thấp thì chở phân lên vườn sườn giữa tốn sức. Nhiều hộ khắc phục bằng cách đặt thêm một hố ủ nhỏ ngay trong vườn, mỗi lần dọn chuồng gánh lên một lượt, để phân hoai tại chỗ dùng.
Làm vườn sườn giữa sao cho đất không trôi
Trồng theo đường đồng mức. Hàng cây chạy ngang sườn, không chạy từ đỉnh xuống chân. Cách đơn giản để tìm đường đồng mức là dùng thước chữ A bằng ba thanh tre, có dây dọi, dò từng bước rồi cắm cọc. Hàng cây ngang sườn làm thành những bậc chặn nước, khác hẳn kiểu trồng thẳng dốc biến mỗi hàng thành một máng dẫn nước.
Băng cây xanh giữa các hàng. Giữa các hàng cây chính, nhiều nơi trồng băng cỏ hoặc cây họ đậu như cốt khí, muồng, đậu săng. Băng xanh vừa chặn đất, vừa cho chất xanh để tủ gốc, vừa là nguồn thức ăn xanh cho trâu bò nếu chọn loại cỏ hợp. Sau vài năm, đất bị chặn lại phía trên băng tự tạo thành bậc thoải dần.
Tủ gốc thay vì làm cỏ trắng. Thói quen phát sạch cỏ, cuốc trắng gốc cây trên đất dốc làm đất trôi nhanh nhất. Cắt cỏ để lại phủ gốc, thêm rơm, thân ngô, lá rừng rụng; lớp phủ này giữ ẩm cho mùa khô và tan dần thành mùn.
Chọn cây theo độ cao và mùa đông. Vùng thấp trung du hợp với nhãn, vải, bưởi, chè; vùng cao hơn có mùa đông lạnh hợp với mận, đào, lê, hồng và một số cây ôn đới. Cây ưa nóng đưa lên vùng có sương muối thường hỏng. Nên xem vườn của các hộ lâu năm quanh vùng trước khi chọn, và hỏi trạm khuyến nông về giống hợp độ cao.
Làm ao chân đồi: hứng nước, lắng đất, rồi mới nuôi cá
Ao trong VACR trước hết là cái hồ trữ nước cho mùa khô, thứ hai mới là chỗ nuôi cá. Vị trí tốt nhất thường là chỗ khe hẹp ở chân đồi, nơi nước từ sườn tự dồn về, đắp một con đập đất nhỏ chặn lại. Đáy ao có lớp đất sét giữ nước tốt; đất nhiều sỏi cát thì nước thấm mất, phải đầm kỹ đáy hoặc chọn chỗ khác.
Nước chảy từ sườn xuống luôn mang theo đất. Nếu để chảy thẳng vào ao, chỉ vài năm ao đã nông một nửa. Cách phổ biến là làm một hoặc hai hố lắng nhỏ ở đầu rãnh dẫn nước, có thể trồng cỏ dày quanh mép, để đất lắng lại trước. Đất trong hố lắng sau mùa mưa là đất mặt giàu mùn, xúc trả lại vườn. Bờ đập cần trồng cỏ giữ, không trồng cây to sát thân đập vì rễ có thể làm rò nước.
Ao miền núi thường lạnh vào mùa đông và nước chảy qua nhiều, nên các loài cá chịu lạnh như chép, trắm cỏ, mè thường hợp hơn rô phi. Trắm cỏ đặc biệt hợp với VACR vì ăn được cỏ trồng ở băng xanh và lá sắn đã phơi héo. Kỹ thuật nuôi chi tiết như mật độ thả, phòng bệnh cá thuộc phạm vi các trang chuyên về chăn nuôi thuỷ sản.
Một điểm hay bị bỏ qua là an toàn đập. Đập đất tự đắp mà không có tràn xả lũ, gặp mưa lớn kéo dài nước tràn qua mặt đập có thể làm vỡ đập, gây nguy hiểm cho nhà và ruộng phía dưới. Ao lớn hoặc đập cao nên hỏi cán bộ thuỷ lợi xã trước khi làm.
Đặt chuồng ở vùng nhà sàn: tách khỏi gầm nhà
Nhiều dân tộc vùng cao có tập quán nuôi trâu, lợn, gà dưới gầm nhà sàn để giữ của và tiện chăm. Cách làm này đặt người và vật nuôi chung một luồng không khí, phân và nước tiểu ngấm xuống đất ngay dưới chỗ ở, ruồi muỗi nhiều, nguy cơ bệnh truyền từ vật nuôi sang người cao hơn. Những năm gần đây nhiều chương trình vận động đưa chuồng ra khỏi gầm nhà, và trong VACR thì vị trí chuồng hợp lý cũng là ở chỗ khác.
Chọn một nền tương đối bằng, khô ráo, không phải chỗ nước mưa dồn về, nằm cuối hướng gió so với nhà, gần lối lên vườn để tiện chở phân. Nền chuồng nên có độ dốc nhẹ dẫn nước rửa vào một hố hoặc rãnh có lớp lọc, không cho chảy thẳng xuống ao. Ngay cạnh chuồng làm hố ủ có mái che để mưa không rửa trôi dinh dưỡng.
Vật nuôi ở VACR thường là trâu bò, dê, lợn, gà thả vườn có rào. Trâu bò và dê dùng được cỏ băng xanh, thân ngô, lá cây; lợn ăn rau, sắn, chuối; gà nhặt sâu bọ dưới tán vườn. Mùa đông giá rét vùng cao là lúc vật nuôi dễ chết nhất, chuồng cần che chắn kín gió phía bắc, có chỗ dự trữ rơm và cỏ khô. Việc dự trữ thức ăn cho mùa rét nên tính ngay từ mùa thu, khi cỏ và thân ngô còn nhiều.
Những lỗi hay gặp khi làm VACR
Phát hết rừng đỉnh để mở rộng vườn. Năm đầu tưởng được thêm đất, vài năm sau cả vườn bên dưới thiếu nước và đất trôi. Phần R càng giữ được nhiều càng bền cho các phần khác.
Đào ao quá to so với nguồn nước. Ao rộng mà khe nhỏ thì mùa khô ao cạn trơ đáy, cá chết, đầu tư đất đá bỏ phí. Nên quan sát dòng khe qua ít nhất một mùa khô trước khi quyết định cỡ ao.
Thả gia súc tự do khắp đồi. Trâu bò, dê đi lại trên sườn dốc làm vỡ bậc, mở rãnh cho nước xói. Chăn có khu, có giờ, phần lớn thời gian nuôi nhốt và cắt cỏ mang về là cách giữ được đất.
Đốt dọn trước mỗi vụ. Đốt nương làm mất lớp hữu cơ, giết sinh vật đất và có nguy cơ cháy lan sang rừng. Thay bằng phát dọn, gom làm lớp phủ hoặc ủ.
Một năm của vườn VACR theo mùa
Nhịp việc ở trung du và miền núi phía Bắc xoay quanh mùa mưa hè và mùa khô lạnh. Lịch dưới đây là khung chung, mỗi độ cao lệch đi vài tuần.
- Cuối xuân, đầu mùa mưa: trồng mới và trồng dặm cây rừng, cây ăn trái, băng cây xanh khi đất đã đủ ẩm; khơi rãnh dẫn nước về ao, dọn hố lắng.
- Giữa mùa mưa: cắt tỉa băng xanh lấy chất phủ gốc và cỏ cho trâu bò; kiểm tra bờ đập, tràn xả sau mỗi trận mưa lớn; theo dõi chỗ đất bắt đầu sạt để trồng thêm cỏ giữ.
- Cuối mùa mưa, đầu thu: xúc đất hố lắng trả lại vườn; thu thân ngô, cỏ, dây lang phơi khô hoặc ủ chua để dành cho vật nuôi mùa rét.
- Mùa khô lạnh: phủ gốc dày giữ ẩm; giữ mực nước ao, hạn chế xả; che chắn chuồng, chống rét cho trâu bò; theo dõi bản tin sương muối để che cây non.
- Cuối đông: dọn chuồng, đưa phân đã ủ lên các hố trong vườn; chuẩn bị hố trồng cho mùa mưa tới.
Ghi lại thời điểm trận mưa lớn đầu tiên và đợt rét đầu tiên mỗi năm giúp hộ điều chỉnh lịch cho sát với chính quả đồi nhà mình, vốn có thể khác vùng bên cạnh vài tuần.
Câu hỏi thường gặp
Đồi dốc bao nhiêu thì nên để rừng thay vì làm vườn?
Không có một con số áp cho mọi nơi vì còn phụ thuộc loại đất và lượng mưa. Nhìn chung phần càng dốc, đất càng mỏng thì càng nên để cây lâm nghiệp. Hướng dẫn sử dụng đất của địa phương và cán bộ khuyến nông, kiểm lâm có thể giúp xác định chỗ nào nên giữ rừng.
Thước chữ A dùng để làm gì trong vườn đồi?
Thước chữ A là dụng cụ tự làm bằng ba thanh gỗ hoặc tre ghép hình chữ A, treo một dây dọi ở đỉnh. Khi hai chân thước đặt trên hai điểm cùng độ cao, dây dọi rơi đúng vạch giữa. Dò liên tiếp như vậy sẽ được đường đồng mức để trồng cây ngang sườn.
Ao trên đồi có nuôi cá rô phi được không?
Có thể nuôi ở vùng trung du thấp, mùa đông không quá lạnh. Ở vùng cao có rét đậm kéo dài, rô phi chịu lạnh kém và dễ chết, nên chọn chép, trắm cỏ, mè hoặc các loài cá được nuôi nhiều ở địa phương. Tìm hiểu kinh nghiệm của các hộ quanh vùng trước khi thả.
Có nên nuôi dê trong mô hình VACR không?
Dê hợp với vùng đồi vì ăn được nhiều loại lá cây. Nhưng dê thả rông phá cây non và làm xói đất rất nhanh. Nếu nuôi dê, nên nuôi nhốt hoặc chăn có rào, cắt lá cây và cỏ băng xanh mang về chuồng, đồng thời tận dụng phân dê bón cho vườn.
Lá rừng có dùng làm phân được không?
Được. Lá rụng dưới tán rừng là nguồn chất hữu cơ tốt, có thể gom về tủ gốc cây hoặc trộn ủ cùng phân chuồng. Tuy vậy không nên cào sạch lá trong rừng vì lớp lá đó đang giữ đất và giữ ẩm cho chính rừng. Lấy vừa phải, để lại phần lớn.
Băng cây xanh có cạnh tranh nước với cây trồng chính không?
Có cạnh tranh một phần, nhất là mùa khô. Vì thế băng xanh cần được cắt tỉa định kỳ, phần cắt đem tủ gốc cây chính, và giữ khoảng cách hợp lý với hàng cây. Lợi ích chặn đất, giữ ẩm và bổ sung hữu cơ thường lớn hơn phần nước bị chia sẻ.