Mô hình VAC là cách tổ chức một nông hộ gồm ba phần: V là vườn (cây ăn trái, rau, cây thức ăn), A là ao (nuôi cá, trữ nước, trồng rau thuỷ sinh) và C là chuồng (gà, vịt, heo, bò, dê). Điểm cốt lõi không phải là có đủ ba thứ, mà là ba phần nối vào nhau: phân chuồng nuôi vườn, phụ phẩm vườn nuôi cá và gia súc, bùn ao quay lại bón cây. Một vườn có ao, có chuồng nhưng mỗi phần chạy riêng, mua hết đầu vào và đổ bỏ hết chất thải thì chưa phải VAC đúng nghĩa.
Mô hình này vẫn hợp với nông hộ hôm nay vì nó dùng đúng thứ nông hộ có nhiều nhất là lao động gia đình rải rác trong ngày, đất vườn quanh nhà và phụ phẩm, đồng thời giảm phần tiền phải bỏ ra cho phân bón, thức ăn và nước. Nó không phải cách làm giàu nhanh, và cũng không hợp với mọi mảnh đất. Phần dưới đi qua nguồn gốc, nguyên lý dòng chảy, các biến thể theo vùng và những chỗ bà con hay làm sai.
VAC ra đời từ đâu và vì sao gọi bằng ba chữ cái
Vườn nhà, ao nhà và chuồng nuôi vốn có mặt trong làng quê Việt từ rất lâu: nhà có ao để lấy đất đắp nền, lấy nước tưới, nuôi cá; có vườn để trồng rau, cau, chuối; có chuồng lợn để lấy phân bón ruộng. Cái mới của mô hình VAC là gọi tên và hệ thống hoá mối quan hệ giữa ba phần, biến một tập quán thành một cách làm có thể hướng dẫn, nhân rộng.
Cụm từ VAC được phổ biến mạnh ở miền Bắc từ thập niên 1980, thời kỳ lương thực và thực phẩm còn thiếu, khi khuyến khích gia đình tận dụng đất quanh nhà để cải thiện bữa ăn và có thêm thu nhập. Hội Làm vườn Việt Nam thành lập năm 1986 gắn liền với phong trào này và lấy chữ VAC làm biểu tượng, nên trong nhiều tài liệu bà con còn gặp tên viết tắt VACVINA.
Từ đó mô hình được mở rộng theo điều kiện từng vùng: miền núi thêm R là rừng thành VACR, có nơi thêm B là bể khí sinh học thành VACB, vùng ruộng trũng thì ghép thêm ruộng lúa nuôi cá. Tên gọi thay đổi nhưng tư duy vẫn là một: coi cả nông hộ là một vòng khép kín càng nhiều càng tốt, thứ thải ra ở khâu này là thứ được dùng ở khâu khác.
Ba dòng chảy giữ cho VAC sống
Chuồng sang vườn. Phân và nước tiểu vật nuôi chứa đạm, lân, kali và chất hữu cơ. Khi được ủ hoai hoặc qua bể biogas rồi mới bón, nó cải tạo đất vườn, giảm lượng phân vô cơ cần mua. Phân tươi đổ thẳng vào gốc cây dễ làm nóng rễ, mang mầm bệnh và hạt cỏ, nên luôn có một khâu xử lý ở giữa.
Vườn sang chuồng và ao. Rau thừa, lá chuối, thân cây ngô non, cỏ trồng trên bờ, quả rụng, bèo dưới ao là thức ăn cho cá trắm cỏ, cho heo, gà, vịt, bò, dê. Đây là dòng giúp giảm tiền mua thức ăn, nhưng chỉ bù được một phần, không thay hoàn toàn thức ăn cân đối nếu nuôi theo hướng hàng hoá.
Ao sang vườn. Nước ao dùng tưới cây mùa khô; lớp bùn đáy ao tích lại chất hữu cơ, xác cá, thức ăn thừa qua nhiều năm, khi nạo vét đúng cách và phơi hoặc ủ thì thành nguồn bón cây giàu mùn. Bờ ao trồng cây giữ đất, che mát, tạo thêm chỗ cho cây leo giàn.
Con người là mắt xích thứ tư. Ba dòng trên không tự chạy. Ai đó phải cắt cỏ cho cá, dọn chuồng, ủ phân, nạo bùn. Công việc trong VAC rải đều trong ngày nên hợp với lao động gia đình, người lớn tuổi, người làm thêm bên cạnh nghề chính; nếu nhà không ai có thời gian thì vòng sẽ đứt ở khâu tốn công nhất, thường là khâu xử lý phân.
Vì sao VAC vẫn có chỗ đứng khi nông nghiệp đã khác xưa
Ngày nay nhiều vùng đã chuyển sang trồng chuyên canh một loại cây hoặc nuôi tập trung theo trang trại lớn, nên có người cho rằng VAC đã cũ. Thực tế ở quy mô nông hộ, mô hình kết hợp vẫn giữ mấy lợi thế mà chuyên canh nhỏ lẻ khó có. Thứ nhất là chia rủi ro: năm giá trái cây xuống vẫn còn cá, còn gà; năm dịch bệnh trên vật nuôi vẫn còn vườn. Thứ hai là giảm tiền đầu vào nhờ phân và thức ăn tự có. Thứ ba là có thực phẩm cho chính gia đình quanh năm.
Thêm một lý do mới là chuyện môi trường. Chăn nuôi nhỏ lẻ trong khu dân cư mà không có đất để dùng phân thì chất thải chảy ra mương, ra kênh, gây mùi và ô nhiễm nguồn nước. VAC đặt chuồng trong quan hệ với vườn và ao nên phân có chỗ dùng, giảm phần phải thải ra ngoài. Đây cũng là tinh thần của nông nghiệp tuần hoàn mà các chương trình nông nghiệp hiện nay khuyến khích.
Tuy vậy VAC không phải câu trả lời cho mọi nhà. Vườn quá nhỏ, ven đô đông người, nguồn nước ao bị ô nhiễm từ khu công nghiệp hay làng nghề, hoặc gia đình không có người ở nhà chăm thì nên chọn một hai phần làm tốt thay vì cố đủ ba phần rồi phần nào cũng dở.
VAC theo vùng: cùng nguyên lý, khác cách bố trí
Mỗi vùng sinh thái có điểm nghẽn riêng nên trọng tâm của VAC cũng khác. Bảng dưới là các hướng phổ biến, không phải công thức cứng.
| Vùng | Đặc điểm đất, nước | Trọng tâm thường gặp |
|---|---|---|
| Đồng bằng sông Hồng | Vườn nhỏ, ao làng, mật độ dân cao | Vườn rau và cây ăn trái thấp, ao cá nuôi ghép, chuồng nhỏ cách xa nhà |
| Trung du, miền núi phía Bắc | Đất dốc, nước theo mùa, có rừng | VACR: rừng trên đỉnh, vườn giữa sườn, ao chân đồi, chuồng tách khỏi gầm nhà sàn |
| Bắc Trung Bộ, duyên hải | Đất cát, gió, mặn, khô hạn | Đai cây chắn gió, ao trữ nước, vật nuôi chịu hạn, che phủ giữ ẩm |
| Tây Nguyên | Đất đỏ bazan, mùa khô dài | Vườn cây lâu năm làm chính, hồ trữ nước, chuồng bò, gà dưới tán |
| Đồng bằng sông Cửu Long | Mương vườn, nước nhiều, mặn và phèn ở một số nơi | Liếp vườn xen mương nuôi cá, chuồng có xử lý thải trước khi ra mương |
Khi đọc các mô hình mẫu ở vùng khác, bà con nên hỏi: chỗ đó giải quyết điểm nghẽn nào, và điểm nghẽn ấy có giống nhà mình không. Bê nguyên mô hình đồng bằng lên đất dốc hay ngược lại thường hỏng ở khâu nước.
Những chỗ hay làm sai khi làm VAC
Chuồng đặt ngay trên ao hoặc cho phân chảy thẳng xuống ao. Cách này từng phổ biến vì tiện, nhưng phân tươi quá nhiều làm nước ao thiếu ôxy, cá nổi đầu, mầm bệnh lan theo nước. Nhiều địa phương đã vận động bỏ kiểu này. Chất thải nên qua ủ hoặc bể xử lý, nước sau xử lý mới cho vào ao ở lượng vừa phải.
Ba phần mất cân đối. Nuôi quá nhiều con so với diện tích vườn thì phân dư không dùng hết, chảy ra ngoài. Đào ao quá rộng so với lượng thức ăn tự có thì cá chậm lớn, phải mua cám nhiều. Quy mô ba phần phải nhìn cùng lúc.
Dùng thuốc bảo vệ thực vật bừa bãi trong vườn sát ao. Nước mưa rửa thuốc xuống ao gây hại cho cá, cho người ăn cá. Vườn trong VAC càng phải theo hướng quản lý dịch hại tổng hợp, ưu tiên biện pháp không hoá chất và tôn trọng thời gian cách ly.
Làm theo phong trào mà không tính công lao động. VAC ăn công đều đặn. Một mô hình đẹp trên giấy nhưng không ai cắt cỏ, dọn chuồng thì sau một mùa sẽ thành ao đọng, vườn cỏ và chuồng bốc mùi.
Bắt đầu VAC từ nhà mình: thứ tự nên đi
Không nhất thiết phải dựng đủ ba phần trong một năm. Đi từng bước giúp thấy chỗ nào hợp, chỗ nào không trước khi bỏ nhiều công sức.
- Vẽ sơ đồ đất nhà hiện có: chỗ cao, chỗ trũng, hướng nước chảy khi mưa, hướng gió, vị trí giếng và nhà ở. Phần lớn quyết định về sau dựa vào sơ đồ này.
- Xác định thứ gia đình cần và thứ có sẵn: có người ở nhà cả ngày không, có nguồn phụ phẩm nào (rơm, cám, bã), có ao cũ hay không.
- Làm tốt phần nền trước, thường là vườn rau và cây ăn trái ở chỗ cao, vì vườn là nơi dùng được phân và bùn của hai phần kia.
- Thêm chuồng nhỏ ở cuối hướng gió, cách xa giếng và nhà ở, có chỗ ủ phân ngay cạnh. Bắt đầu với số con ít để học cách xử lý chất thải.
- Cải tạo hoặc đào ao ở chỗ trũng nếu đất và nước cho phép; ao vừa trữ nước vừa nuôi cá ghép ăn phụ phẩm.
- Sau một năm, ghi lại phân dùng hết chưa, cá có đủ thức ăn không, vườn còn thiếu dinh dưỡng chỗ nào, rồi chỉnh quy mô từng phần.
Chi tiết kỹ thuật chuồng trại, thức ăn và phòng bệnh cho từng loài vật nuôi thuộc phạm vi các trang chuyên về chăn nuôi; ở đây chỉ bàn vật nuôi trong vai trò một mắt xích của vòng VAC.
Đo hiệu quả VAC bằng gì cho đúng
Nhiều người đánh giá VAC chỉ bằng tiền bán được cuối năm, rồi so với một vườn chuyên canh cùng diện tích và thấy VAC thua. Cách so này bỏ sót phần lớn giá trị của mô hình. Phần thực phẩm gia đình tự ăn không phải mua, phần phân bón và thức ăn tự có không phải bỏ tiền, phần rủi ro được chia nhỏ khi một nguồn thu gặp năm xấu đều là lợi ích thật nhưng không hiện ra trên sổ bán hàng.
Một cách theo dõi đơn giản là ghi một cuốn sổ ba cột cho mỗi phần: thứ mua vào, thứ bán ra hoặc gia đình dùng, và thứ chuyển sang phần khác. Ví dụ cột chuyển của phần chuồng ghi số gánh phân đưa ra hố ủ, cột chuyển của vườn ghi lượng rau thừa, cỏ cắt cho cá. Sau một năm nhìn lại sẽ thấy dòng nào chạy tốt, dòng nào gần như không có, và khâu nào đang phải mua bù nhiều nhất.
Chỉ số đáng theo dõi nhất thường không phải sản lượng mà là tỷ lệ đầu vào phải mua. Khi tỷ lệ phân bón mua ngoài và thức ăn mua ngoài giảm dần qua các năm trong khi vườn, ao, chuồng vẫn khoẻ, nghĩa là vòng VAC đang khép lại đúng hướng. Ngược lại, nếu năm nào cũng phải mua gần hết thức ăn và vẫn đổ bỏ phân, mô hình chỉ còn là ba phần đặt cạnh nhau, chưa thành VAC.
Câu hỏi thường gặp
VAC khác gì với nông nghiệp tuần hoàn?
VAC là một dạng cụ thể của nông nghiệp tuần hoàn ở quy mô hộ gia đình, xoay quanh ba thành phần vườn, ao, chuồng. Nông nghiệp tuần hoàn là khái niệm rộng hơn, bao gồm cả việc dùng phụ phẩm làm nấm, làm đệm lót, làm biogas, liên kết giữa các trang trại hay cả vùng sản xuất.
Không có ao thì có làm VAC được không?
Được, khi đó mô hình thu lại thành vườn – chuồng, cũng có người gọi là VC. Phân chuồng vẫn nuôi vườn, phụ phẩm vườn vẫn nuôi vật nuôi. Có thể thay ao bằng bể hoặc hố trữ nước mưa để tưới mùa khô, chỉ mất phần nuôi cá và bùn ao.
VAC có cần nhiều đất không?
Không có con số cố định. Vườn vài trăm mét vuông vẫn làm được VAC nhỏ phục vụ bữa ăn gia đình với vài luống rau, ít gà và một ao nhỏ. Điều quan trọng là quy mô chuồng phải tương xứng với diện tích vườn có thể dùng hết phân, không phải diện tích càng lớn càng tốt.
VACR khác VAC ở điểm nào?
VACR thêm phần rừng, thường áp dụng ở trung du và miền núi. Rừng hoặc cây lâm nghiệp trên phần đất dốc cao giữ nước, chống xói mòn cho vườn và ao bên dưới, cho củi, gỗ và chỗ chăn thả có kiểm soát. Rừng ở đây là rừng trồng hoặc rừng được giao khoanh nuôi hợp pháp.
Làm VAC có tránh được hoàn toàn phân bón hoá học không?
Thường là không hoàn toàn. Phân chuồng và bùn ao giàu hữu cơ nhưng hàm lượng dinh dưỡng thấp và không cân đối theo nhu cầu từng cây. Cách hợp lý là dùng nguồn hữu cơ tự có làm nền, bổ sung phân vô cơ ở lượng vừa đủ theo giai đoạn của cây và kết quả quan sát đất.
VAC có phải xin phép gì không?
Trồng cây và nuôi cá trong vườn nhà thường không cần giấy phép riêng. Phần chuồng nuôi thì phải tuân theo Luật Chăn nuôi 2018 về chăn nuôi nông hộ như chuồng tách biệt nơi ở, xử lý chất thải không gây ô nhiễm. Mỗi địa phương có thể có quy định riêng về khu vực được chăn nuôi, nên hỏi uỷ ban xã hoặc phường.