Ở đồng bằng sông Hồng, VAC hợp nhất khi xếp theo một trục từ sạch tới bẩn: nhà ở và giếng ở đầu hướng gió, kế đó là vườn rau và cây ăn trái thấp, ao ở chỗ trũng nhận nước mưa, chuồng nuôi nhỏ đặt cuối hướng gió mùa hè, cách xa giếng và có chỗ ủ phân ngay cạnh. Vườn ở đây thường chỉ vài trăm mét vuông, sát vách hàng xóm, nên việc giữ mùi, giữ vệ sinh và chọn quy mô chuồng quan trọng hơn chuyện mở rộng.
Khí hậu có mùa đông lạnh, ẩm, gió mùa đông bắc và mùa hè nóng, mưa nhiều cũng chi phối cách xếp: chuồng phải chắn được gió bấc, vườn tận dụng được vụ đông để trồng rau, ao cần đủ sâu để cá qua rét. Bài này đi qua cách bố trí, chọn cây, chọn con nuôi và nhịp làm việc theo mùa cho một vườn VAC điển hình vùng này.
Đặc điểm vườn nhà đồng bằng sông Hồng chi phối VAC
Làng ở đồng bằng sông Hồng đông dân, đất thổ cư chia nhỏ qua nhiều đời, vườn thường kéo dài phía sau hoặc bên hông nhà. Nhiều nhà còn giữ ao do ông cha đào lấy đất tôn nền, cũng có nhà đã lấp ao làm nhà cho con cháu. Vì vậy câu hỏi ở đây hiếm khi là thiết kế mới mà là sắp xếp lại những gì đang có cho hợp lý.
Đất phù sa trong đê phần lớn màu mỡ nhưng nhiều vườn đã trồng lâu năm, đất chặt, thiếu mùn; vườn gần ao thì mực nước ngầm cao, mùa mưa dễ úng. Nguồn nước tưới thường là ao, giếng khoan hoặc kênh thuỷ lợi. Ở những làng nghề hoặc gần khu công nghiệp, nước kênh và bùn ao có thể nhiễm chất thải, cần thận trọng trước khi dùng cho rau ăn sống.
Một đặc điểm nữa là mật độ nhà ở. Mùi chuồng, ruồi muỗi và nước thải không chỉ là chuyện của gia đình mà còn là chuyện với hàng xóm. Đây là lý do VAC vùng này nên theo hướng chuồng nhỏ, xử lý phân kỹ, ưu tiên những con nuôi ít mùi như gà, vịt, cá, và chỉ nuôi heo khi có chỗ ủ phân hoặc bể biogas đúng cách.
Xếp vườn – ao – chuồng theo trục sạch tới bẩn
Trước khi trồng hay xây gì, bà con nên đứng ở sân nhà nhìn ra vườn và xác định hướng gió chính mùa hè (thường là đông nam), hướng gió mùa đông (đông bắc), chỗ nước đọng khi mưa to. Từ đó xếp theo thứ tự sau.
- Nhà ở, bếp và giếng nước ở vị trí cao, đầu hướng gió mùa hè. Đây là khu sạch nhất, không đặt chuồng hay hố ủ phân lên đầu gió của khu này.
- Sát nhà là vườn rau ăn hằng ngày, giàn bầu bí, vài cây gia vị; gần để tiện hái và tưới bằng nước rửa rau, nước vo gạo.
- Xa hơn một chút là cây ăn trái thấp tán như ổi, bưởi, cam, chanh, nhãn ghép thấp; cây cao như mít, nhãn già xếp ở rìa phía tây hoặc phía bắc để không che nắng vườn rau.
- Ao ở chỗ trũng nhất, nhận nước mưa chảy tràn từ vườn. Bờ ao kè hoặc trồng cỏ giữ đất, có thể làm giàn mướp, bầu vươn ra mặt ao để che bớt nắng cho cá mùa hè.
- Chuồng ở cuối hướng gió mùa hè, cách giếng và nhà ở một khoảng an toàn, mặt chuồng quay tránh gió bấc. Ngay cạnh chuồng là chỗ ủ phân có mái che, nền chống thấm, để nước rỉ không chảy thẳng xuống ao hay giếng.
Với vườn quá hẹp, trục này có thể gấp lại thành hình chữ L: vườn rau dọc nhà, ao ở góc, chuồng ở góc đối diện xa nhà nhất. Điều không nên thay đổi là chuồng không nằm đầu gió và không sát giếng.
Chọn cây cho vườn: tận dụng vụ đông và tầng tán
Lợi thế lớn của đồng bằng sông Hồng là vụ đông. Từ khoảng tháng 9, tháng 10 tới tháng 2 năm sau, thời tiết mát hợp với các loại rau họ cải, su hào, bắp cải, cà rốt, khoai tây, hành tỏi, xà lách. Đây là mùa vườn rau gia đình cho nhiều nhất, cũng là lúc dùng phân chuồng đã ủ hoai từ mùa hè. Mùa hè nóng, mưa nhiều thì chuyển sang rau muống, mồng tơi, rau ngót, rau dền, mướp, bầu bí, những loại chịu nóng ẩm.
Cây ăn trái trong vườn VAC miền Bắc thường là ổi, bưởi, cam, quýt, chanh, nhãn, vải, hồng xiêm, chuối. Chuối đặc biệt hữu ích vì thân và lá non dùng làm thức ăn cho heo, cho cá trắm cỏ, buồng cho gia đình. Cây có múi và nhãn vải cần thoát nước tốt; vườn thấp gần ao nên lên mô hoặc đắp luống cao trước khi trồng.
Nên nghĩ vườn theo tầng: tầng cao là cây ăn trái lâu năm, tầng giữa là chuối, đu đủ, tầng thấp là rau, gừng, nghệ chịu bóng, và tầng leo là giàn bầu bí, chanh leo. Cách xếp tầng tận dụng diện tích nhỏ, nhưng cần tỉa tán để tầng dưới còn đủ ánh sáng. Bờ ao trồng cỏ cho cá, hoặc vài khóm sả, lá lốt giữ đất.
Chọn con nuôi và quy mô chuồng cho vườn nhỏ
Gà thả vườn có rào. Gà ăn sâu, cỏ, hạt rơi, cho phân dễ ủ. Nhưng gà thả tự do cào bới phá luống rau. Cách hay dùng là quây khu chạy cho gà ở dưới gốc cây ăn trái, tách khỏi vườn rau bằng lưới, luân phiên khu thả để đất kịp hồi.
Vịt gắn với ao. Vịt ăn ốc, bèo, côn trùng, phân vịt rơi xuống ao làm thức ăn tự nhiên cho cá. Số vịt phải vừa với diện tích ao; quá đông thì nước ao đục, bẩn, thiếu ôxy, bờ ao bị phá.
Heo chỉ khi xử lý được phân. Heo cho lượng phân lớn, là nguồn bón tốt, nhưng cũng là nguồn mùi và nước thải chính. Vườn nhỏ chỉ nên nuôi vài con, có hố ủ hoặc bể biogas, không xả nước rửa chuồng ra cống chung. Sau các đợt dịch tả heo châu Phi, nhiều địa phương có hướng dẫn riêng về tái đàn, cần hỏi thú y xã.
Cá nuôi ghép trong ao. Ao làng miền Bắc quen nuôi ghép mè, trôi, trắm cỏ, chép, rô phi để mỗi loài ăn một tầng thức ăn khác nhau. Trắm cỏ ăn cỏ, lá rau thừa từ vườn; mè ăn sinh vật phù du nhờ nước ao giàu dinh dưỡng. Kỹ thuật thả giống và quản lý ao cụ thể thuộc phạm vi trang chuyên chăn nuôi thuỷ sản.
Nhịp làm việc theo mùa trong một năm
VAC chạy theo nhịp mùa. Ghi nhớ mấy việc chính dưới đây giúp ba phần ăn khớp với nhau thay vì làm rời rạc.
- Cuối đông, đầu xuân: tháo bớt nước, kiểm bờ ao; vét một phần bùn đem phơi để bón cây ăn trái khi chúng bắt đầu ra lộc xuân; thả cá giống khi nước ấm lên.
- Mùa hè: phân chuồng gom vào hố ủ, không bón tươi lúc trời nóng; giàn bầu bí che mát mặt ao; theo dõi cá nổi đầu vào những sáng oi bức để kịp thay nước hoặc giảm cho ăn.
- Mùa mưa bão: khơi rãnh thoát nước cho vườn, nâng bờ ao tránh tràn mất cá; chuồng gia cố mái, chống dột; không để nước mưa cuốn phân từ hố ủ xuống ao.
- Thu, đầu đông: dùng phân đã ủ hoai làm luống rau vụ đông; thu hoạch cá lớn trước rét; che chắn chuồng hướng đông bắc.
- Giữa đông: giữ mực nước ao sâu hơn để cá qua rét; chuồng giữ ấm, khô; vườn rau vụ đông cho thu hoạch, rau thừa và lá già cho gà, cho cá.
Nhịp mùa ở từng tỉnh trong vùng có lệch nhau vài tuần; nên theo dõi bản tin thời tiết nông nghiệp và lịch thời vụ do ngành nông nghiệp địa phương công bố.
Giữ hòa khí với hàng xóm: mùi, ruồi và nước thải
Trong làng đông người, một vườn VAC chỉ bền khi không làm phiền nhà bên cạnh. Mùi từ chuồng heo và hố phân là nguồn phàn nàn phổ biến nhất. Cách giảm mùi hiệu quả là dọn chuồng hằng ngày, gom phân khô riêng, ủ trong hố có mái và phủ kín bằng bạt hoặc lớp rơm, đất; nước rửa chuồng đưa vào bể lắng hoặc bể biogas thay vì xả ra rãnh.
Ruồi sinh sản mạnh ở đống phân ẩm để hở. Đống phân được ủ đúng cách sẽ nóng lên, làm giảm trứng ruồi và hạt cỏ. Ao có nước tù, mặt ao phủ kín bèo không ai vớt cũng thành chỗ muỗi đẻ, nên duy trì cá ăn bọ gậy và vớt bớt bèo định kỳ.
Ngoài ra nên chừa khoảng cách giữa chuồng với ranh giới đất nhà bên, không đặt chuồng sát tường hàng xóm, không để cây cao trồng sát ranh đổ lá, che nắng nhà người khác. Trao đổi trước với hàng xóm khi định xây chuồng mới hay đào ao rộng ra thường tránh được những va chạm về sau.
Một việc nhỏ nhưng giữ được hoà khí lâu dài là báo trước cho hàng xóm những ngày sẽ nạo vét ao, dọn chuồng lớn hoặc đảo đống ủ, vì đó là những hôm mùi nặng nhất. Chọn ngày có gió thổi ra phía cánh đồng, làm vào buổi sáng sớm, phủ ngay lớp đất hoặc rơm lên đống bùn và đống phân vừa đảo. Nhiều xung đột trong xóm không đến từ việc nuôi con gì mà từ việc làm vào lúc nào.
Xử lý phân trong vườn chật: hố ủ có mái và bể khí sinh học nhỏ
Ở vườn đồng bằng sông Hồng, chỗ đặt hố ủ phân thường là bài toán khó nhất vì đất chật và nhà cửa san sát. Hố ủ lộ thiên gặp mưa phùn kéo dài thì nước phân tràn ra rãnh, bốc mùi sang nhà bên. Cách làm gọn là một hố hoặc ô xây có mái che, đáy láng xi măng hoặc nện chặt, có rãnh thu nước rỉ dẫn vào một hố nhỏ riêng. Nước rỉ ấy pha loãng tưới cho cây ăn trái và rau ăn quả, không để chảy ra mương chung.
Hộ nuôi heo vài con trở lên thường dùng bể khí sinh học cỡ gia đình. Phân và nước rửa chuồng vào bể, khí sinh ra dùng đun nấu, phần bã và nước sau bể bớt mùi hơn phân tươi và dùng tưới cây được. Bể cần đúng kích thước so với lượng phân, không đổ hoá chất tẩy rửa vào, và chú ý an toàn khí: không châm lửa gần nắp bể, không xuống bể khi chưa thông khí.
Với vài chục con gà, đệm lót sinh học bằng trấu, mùn cưa trộn chế phẩm là cách giảm mùi được nhiều hộ áp dụng; đệm lót sau một thời gian dùng lại thành phân bón tốt cho vườn rau. Dù chọn cách nào, nguyên tắc chung là phân phải có một nơi chờ xử lý trước khi về vườn, và nơi đó phải kín mưa, kín nước rỉ. Kỹ thuật ủ phân chi tiết thuộc phần vật tư nông nghiệp, ở đây chỉ nói chỗ đặt và vai trò của nó trong vườn chật.
Câu hỏi thường gặp
Vườn chỉ khoảng 200 mét vuông có làm VAC được không?
Được ở quy mô gia đình. Có thể dành phần lớn cho rau và vài cây ăn trái thấp, một bể hoặc ao nhỏ nuôi cá rô, cá trê, và một chuồng gà vài chục con có rào. Với diện tích này nên bỏ qua heo trừ khi có bể biogas, vì phân và mùi vượt quá khả năng xử lý của vườn.
Ao làng cũ nhiều bùn, nước đen có nên dùng cho VAC không?
Nên cải tạo trước. Tháo cạn, vét bớt bùn đen lâu năm, phơi đáy ao vài tuần cho khí độc thoát ra, bón vôi theo hướng dẫn cán bộ thuỷ sản, rồi mới lấy nước mới vào. Nếu ao nhận nước thải sinh hoạt hay nước từ làng nghề thì cần chặn nguồn thải trước khi nghĩ tới nuôi cá.
Chuồng nên làm hướng nào ở miền Bắc?
Phần lớn nhà ở đồng bằng sông Hồng chọn mặt chuồng quay về hướng nam hoặc đông nam để mùa hè đón gió mát, mùa đông tránh gió đông bắc lạnh. Quan trọng không kém là đặt chuồng ở cuối hướng gió so với nhà ở và giếng nước, kèm che chắn bạt hoặc tường kín phía bắc khi rét.
Có nên nuôi vịt thả trong ao cá không?
Có thể, nếu số vịt vừa phải so với diện tích ao. Phân vịt làm thức ăn tự nhiên cho cá và vịt ăn ốc, côn trùng. Nhưng vịt quá đông làm nước bẩn, phá bờ và có thể ăn cá giống nhỏ. Thường người ta chỉ cho vịt xuống ao khi cá đã đủ lớn và quây một góc ao cho vịt.
Rau vụ đông có cần bón phân chuồng không?
Rau vụ đông như su hào, bắp cải, cải các loại phát triển tốt khi đất tơi, giàu mùn. Phân chuồng đã ủ hoai từ mùa hè là nguồn bón lót rất hợp, trộn vào đất khi lên luống. Không dùng phân tươi cho rau, nhất là rau ăn lá ăn sống, vì nguy cơ mang mầm bệnh đường ruột.
Mùa rét đậm cá trong ao có chết không?
Một số loài như rô phi chịu lạnh kém, có thể chết khi rét đậm kéo dài, nhất là ở ao nông. Giữ mực nước ao sâu hơn mùa hè, thu bớt cá lớn trước rét, không cho ăn quá nhiều khi trời lạnh vì cá ăn ít. Mè, trôi, chép chịu lạnh tốt hơn rô phi.