Ở đồng bằng sông Cửu Long, VAC không cần dựng từ đầu vì vườn miệt vườn vốn đã là liếp đất cao xen với mương nước. Liếp là phần V, mương là phần A, chỉ cần đặt phần C đúng chỗ và nối ba dòng: phân chuồng ủ rồi bón liếp, phụ phẩm vườn cho cá dưới mương, bùn mương vét lên bồi liếp mỗi năm. Chỗ hay hỏng nhất là chuồng xả thẳng xuống mương, vì mương ở đây thông ra kênh rạch của cả xóm.
Người miền Tây gọi việc đào mương, đắp liếp là lên liếp: đất đào từ mương đắp thành liếp cao để rễ cây ăn trái không bị ngập khi nước lên, mương thì dẫn nước tưới, thoát phèn, làm đường đi bằng xuồng. Cấu trúc ấy có từ nhiều đời, và chính nó làm cho VAC ở đây có dạng riêng. Phần dưới đi qua cách tận dụng mương, đặt chuồng, bồi bùn và ứng phó với lũ, phèn, mặn trong một vườn VAC miền Tây.
Liếp và mương: bộ khung có sẵn của VAC miền Tây
Một vườn lên liếp điển hình gồm nhiều băng đất cao chạy song song, giữa mỗi hai băng là một con mương. Bao quanh vườn thường có bờ bao để chủ động nước, có cống hoặc bọng nối với kênh bên ngoài. Khi triều lên mở cống lấy nước, khi cần thoát phèn hoặc khi lũ về thì đóng mở theo con nước. Hệ thống này cho phép tưới bằng cách tát hoặc bơm từ chính con mương sát gốc cây.
Trong VAC, mương là một cái ao dài và hẹp nằm rải khắp vườn. Diện tích mặt nước cộng lại có khi chiếm phần đáng kể của vườn. Cá dưới mương ăn trái rụng, lá non, côn trùng rơi xuống, và thải phân xuống đáy; lớp bùn đáy mương qua một năm tích đầy chất hữu cơ, rồi được vét lên phủ lại mặt liếp. Đó chính là dòng ao sang vườn của VAC, chỉ khác là diễn ra ngay cạnh gốc cây chứ không phải ở một cái ao xa.
Vì thế cái khó của VAC miền Tây không nằm ở bố trí mà ở quản lý nước: nước trong mương lên xuống theo triều, thông với kênh chung. Thứ gì đổ xuống mương nhà mình sẽ ra kênh, và thứ gì người khác đổ ra kênh cũng có thể vào mương nhà mình. Mọi quyết định về chuồng, phân, thuốc bảo vệ thực vật trong vườn phải tính tới điều này.
Nuôi cá trong mương vườn mà không hại cây
Chọn loài hợp nước chảy và có trái rụng. Mương vườn hợp với các loài cá ăn tạp, chịu được nước thay đổi như cá rô phi, cá sặc rằn, cá mè vinh, cá rô đồng, cá trê. Cá mè vinh và trắm cỏ ăn được lá rau, lá chuối non. Nhiều hộ thả ghép vài loài để tận dụng các tầng nước.
Giữ mực nước ổn định quanh rễ. Mương sâu quá hoặc nước quá cao sát mặt liếp làm rễ cây ăn trái bị ngộp. Mực nước mương cần giữ dưới vùng rễ chính một khoảng, nhất là giai đoạn cây cần khô để xử lý ra hoa. Lịch nuôi cá vì vậy phải khớp với lịch chăm cây, không thể giữ mương đầy quanh năm chỉ vì cá.
Chặn cá thoát ra kênh. Cống và bọng nối kênh nên có lưới chắn, nhất là mùa lũ khi nước tràn bờ. Mất cá ra kênh là một phần; phần khác là cá tạp, cá dữ từ ngoài kênh vào ăn cá giống.
Thức ăn bổ sung vừa phải. Mương vườn có nhiều thức ăn tự nhiên nhưng mật độ cá cao thì vẫn phải cho ăn thêm. Cho ăn dư làm nước mương thối, mùi bốc lên quanh gốc cây, và chảy ra kênh gây ô nhiễm chung. Thà nuôi thưa, cá lớn chậm hơn một chút, còn hơn để mương thành nơi phân huỷ thức ăn thừa.
Đặt chuồng sao cho mương không thành rãnh thải
Kiểu chuồng heo cất ngay trên bờ mương, rửa chuồng là nước xối thẳng xuống, từng rất phổ biến ở miền Tây. Nó tiện, cá dưới mương cũng có thêm thức ăn từ phân, nhưng khi số heo tăng lên thì lượng phân vượt xa khả năng của mương: nước đen, cá nổi đầu vào sáng sớm, mùi lan khắp vườn, và nước bẩn theo con nước ra kênh cả xóm đang dùng. Mầm bệnh của heo cũng đi theo đường nước sang các nhà khác.
Cách đặt hợp lý hơn là cất chuồng trên phần đất cao nhất, thường là gần nhà hoặc đầu liếp lớn, cách bờ mương một khoảng, nền chuồng có rãnh thu nước rửa dẫn về bể khí sinh học hoặc hố lắng. Nước sau bể hoặc sau hố lắng đã bớt chất thải mới dùng tưới cây hoặc cho vào mương với lượng vừa phải. Phân rắn gom ủ ở góc vườn có mái che, ủ hoai mới bón cho liếp.
Gà, vịt cũng cần tính tương tự. Vịt thả xuống mương ở mật độ vừa phải thì ăn ốc, côn trùng và làm sạch mặt nước, nhưng vịt đông làm đục nước, phá bờ liếp. Gà thả dưới tán vườn nhặt sâu bọ nhưng hay bới gốc cây non, nên quây rào theo từng khu và luân phiên. Chi tiết làm chuồng và phòng bệnh cho từng loài nên xem tài liệu chuyên về chăn nuôi.
Bồi bùn liếp: dòng chảy chính của VAC miền Tây
Bồi bùn là việc vét lớp bùn đáy mương lên phủ mặt liếp, thường làm vào mùa khô khi nước mương xuống thấp. Lớp bùn mới phủ lên giúp liếp cao trở lại sau một năm bị mưa xói, cung cấp chất hữu cơ và dinh dưỡng cho cây, che bớt rễ cây bị trồi lên mặt đất. Nhiều nhà vườn lâu năm coi bồi bùn là một nhịp không thể thiếu như tỉa cành hay bón phân.
Có vài lưu ý để bùn mương có lợi chứ không có hại. Bùn vét lên nên để ráo, phơi bớt rồi mới phủ dày vừa phải quanh gốc, không đắp sát thân cây vì dễ gây thối cổ rễ. Ở vùng đất phèn, lớp bùn đáy có thể chứa phèn tiềm tàng; khi vét lên và phơi khô, phèn có thể bị ôxy hoá và tiết ra chất chua, làm cây vàng lá. Vùng có phèn nên vét ít một, quan sát phản ứng của cây và hỏi kinh nghiệm cán bộ khuyến nông địa phương.
Trong VAC, lớp bùn mương càng giàu dinh dưỡng khi mương có cá và có nhận một phần nước thải chuồng đã xử lý. Đó là lý do việc giữ mương ở trạng thái sạch vừa phải quan trọng: mương chết, bùn đen thối mùi trứng ung thì bùn cũng kém giá trị và có khí độc.
Lũ, mặn, phèn: VAC miền Tây đối phó thế nào
Mỗi tiểu vùng ở đồng bằng sông Cửu Long có rủi ro nước khác nhau. Vùng đầu nguồn chịu lũ, vùng ven biển chịu mặn, vùng trũng giữa đồng có phèn. VAC giúp chia rủi ro, nhưng mỗi phần cần cách phòng riêng.
| Rủi ro | Ảnh hưởng tới V, A, C | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Lũ tràn bờ | Ngập gốc cây, cá thoát ra ngoài, chuồng ngập | Gia cố bờ bao trước mùa lũ, lưới chắn cống, kê cao chuồng hoặc có chỗ di dời vật nuôi |
| Xâm nhập mặn mùa khô | Nước mương mặn hại rễ cây, cá nước ngọt chết | Theo dõi độ mặn trước khi mở cống, trữ nước ngọt trong mương khi còn ngọt, ưu tiên nước cho cây lâu năm |
| Phèn | Nước mương chua, cây vàng lá, cá kém ăn | Thau chua theo con nước, không vét bùn phèn sâu, phủ gốc giữ ẩm cho đất không khô nứt |
| Nắng hạn kéo dài | Mương cạn, cá tập trung dày, nước nóng | Thu bớt cá trước, giữ một đoạn mương sâu làm chỗ trú, che bớt mặt nước bằng giàn cây leo |
Vào mùa khô, các trạm quan trắc và cơ quan thuỷ lợi thường thông báo độ mặn trên các sông chính. Bà con vùng ven biển nên theo dõi các bản tin này trước khi mở cống lấy nước, thay vì đợi thấy cây héo mới biết nước đã mặn.
Chọn cây và con cho từng phần
Trên liếp. Cây ăn trái là phần chính: dừa, xoài, bưởi, cam, chôm chôm, nhãn, mít, chuối, tuỳ vùng. Dưới tán trồng xen rau gia vị, gừng, nghệ, cỏ cho gia súc ở chỗ có nắng. Mép liếp sát mương trồng chuối, môn nước, rau muống bò xuống mặt nước.
Dưới mương. Cá như đã nói; thêm rau nhút, bông súng ở đoạn mương cạn, nhưng không để rau phủ kín mặt nước làm thiếu ôxy cho cá.
Trong chuồng. Heo và gà, vịt là phổ biến nhất ở miệt vườn; một số hộ nuôi bò ở vùng có bãi cỏ. Số con tính theo khả năng vườn dùng hết phân và khả năng xử lý nước thải, không theo diện tích chuồng tối đa có thể cất.
Ở góc vườn. Hố ủ có mái, bể khí sinh học nếu nuôi heo, và một chỗ trồng cỏ hoặc nuôi trùn quế xử lý phân. Đây là mắt xích nối chuồng với liếp mà nhiều vườn còn thiếu.
Nhịp một năm của vườn VAC miền Tây
Đồng bằng sông Cửu Long có hai mùa rõ rệt: mùa mưa kèm nước lũ từ thượng nguồn về, và mùa khô kèm nguy cơ mặn lấn ở vùng ven biển. Nhịp công việc của vườn VAC bám theo hai mùa này.
- Đầu mùa khô: thu hoạch cá trong mương trước khi nước xuống thấp hoặc mặn về; tháo bớt nước, vét bùn mương, để bùn ráo rồi bồi liếp; bón phân chuồng đã ủ hoai cho cây sau mùa trái.
- Giữa mùa khô: trữ nước ngọt trong mương khi nước kênh còn ngọt, đóng cống khi độ mặn tăng; phủ gốc cây bằng rơm, lá, cỏ; theo dõi cây cần xử lý ra hoa và giữ mực nước mương phù hợp với giai đoạn đó.
- Chuyển mùa, mưa đầu mùa: rửa phèn, thay nước mương theo con nước; thả cá giống mới khi nước đã ổn định; dọn rãnh thoát nước trên liếp để mưa lớn không đọng gốc.
- Mùa mưa và mùa nước nổi: gia cố bờ bao, kiểm tra lưới chắn cống; kê cao hoặc chuẩn bị chỗ di dời vật nuôi ở vùng ngập sâu; thu cỏ, chất xanh dồi dào để ủ phân và làm thức ăn.
- Cuối mùa mưa: gom phân chuồng, ủ đống mới cho mùa khô tới; kiểm tra lại bể khí sinh học, hố lắng sau những tháng nước nhiều.
Vùng đầu nguồn chịu lũ và vùng ven biển chịu mặn lệch nhau khá nhiều về lịch, nên mỗi hộ cần ghi lại thời điểm nước lên, nước mặn của chính khu mình qua các năm để chủ động hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vườn đã có mương rồi có cần đào thêm ao không?
Thường không cần. Hệ thống mương vườn đã đóng vai trò của ao trong VAC. Một số hộ nạo sâu và mở rộng một đoạn mương thành chỗ trú cho cá mùa khô hoặc làm chỗ trữ nước ngọt khi mặn. Đào thêm ao lớn chỉ nên làm khi đất rộng và có nhu cầu nuôi cá riêng.
Bao lâu thì bồi bùn liếp một lần?
Nhiều nhà vườn bồi bùn mỗi năm một lần vào mùa khô, khi nước mương thấp và cây đã qua mùa trái. Có vườn bồi cách năm tuỳ độ dày bùn và tình trạng liếp. Không nên đắp quá dày một lần, nhất là với cây có rễ cạn, vì dễ làm rễ ngộp.
Heo nuôi cạnh mương có làm cá chết không?
Có thể, nếu nước rửa chuồng xả thẳng xuống mương với lượng lớn. Phân tươi phân huỷ trong nước lấy hết ôxy, cá nổi đầu và chết, nhất là vào sáng sớm. Nước thải nên qua bể khí sinh học hoặc hố lắng trước, chỉ cho một phần nước đã xử lý vào mương.
Mương vườn nhiễm mặn có nuôi cá được không?
Cá nước ngọt như rô phi, sặc, trê chịu mặn ở mức thấp khác nhau, khi mặn tăng cao sẽ kém ăn và chết. Vùng thường bị mặn mùa khô nên thu hoạch cá trước khi mặn về, hoặc chuyển sang các mô hình kết hợp khác phù hợp nước lợ theo hướng dẫn địa phương.
Có nên xịt thuốc trên liếp khi mương có cá không?
Cần hết sức cẩn thận. Thuốc bảo vệ thực vật theo nước mưa và nước tưới xuống mương có thể làm cá chết và tồn dư trong cá. Ưu tiên biện pháp quản lý dịch hại không hoá chất; nếu bắt buộc dùng thuốc, chọn loại ít độc với cá theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật và tránh phun lúc sắp mưa.
Bùn mương đen và có mùi thối có bón cây được không?
Bùn đen mùi trứng ung là bùn yếm khí, chứa khí độc và chất chưa phân huỷ hết. Cần vét lên để ráo và phơi thoáng một thời gian cho hết mùi rồi mới dùng, không đắp ngay quanh gốc. Mương thường xuyên ra bùn kiểu này là dấu hiệu nhận quá nhiều chất thải.