Phụ phẩm vườn như rau thừa, lá và thân chuối, dây khoai lang, thân ngô non, cỏ trồng, quả rụng và bèo dưới ao góp được một phần thức ăn cho cá, heo, gà vịt và trâu bò dê trong mô hình VAC. Muốn dùng an toàn cần ba việc: chọn đúng loại cho đúng con, xử lý những loại có chất độc tự nhiên như lá sắn trước khi cho ăn, và tuyệt đối không cho ăn phần cây vừa phun thuốc bảo vệ thực vật hay thức ăn đã mốc. Phụ phẩm giúp giảm tiền mua thức ăn chứ không thay được khẩu phần cân đối nếu nuôi theo hướng hàng hoá.
Đây là dòng vườn sang chuồng và ao trong vòng VAC, và cũng là dòng hay bị bỏ phí nhất: nhiều vườn để rau già, lá chuối, dây lang khô héo tại chỗ trong khi vẫn mua cám cho cá và heo. Bài này đi qua các nhóm phụ phẩm thường có, hợp với con nào, cách sơ chế, cách dự trữ cho mùa thiếu và những thứ không được đưa vào máng.
Phụ phẩm vườn đáng giá đến đâu
Phần lớn phụ phẩm vườn là thức ăn xanh: nhiều nước, nhiều chất xơ, có vitamin và khoáng, nhưng năng lượng và đạm thấp so với cám, ngô hạt hay bã đậu. Với vật nuôi ăn cỏ như trâu, bò, dê và cá ăn thực vật như trắm cỏ, thức ăn xanh có thể là phần lớn khẩu phần. Với heo và gia cầm nuôi lấy thịt nhanh, thức ăn xanh chỉ nên là phần bổ sung, vì dạ dày của chúng không tiêu hoá chất xơ tốt và cần nhiều năng lượng, đạm hơn.
Vì thế khi tính tiết kiệm, nên tính theo từng loài. Một đàn gà thả vườn có thể tự kiếm một phần đáng kể thức ăn từ sâu bọ, cỏ non, hạt rơi, nhưng vẫn cần cho ăn thêm thóc, ngô. Đàn heo ăn rau, chuối sẽ lớn chậm hơn heo ăn thức ăn cân đối, đổi lại giảm được tiền thức ăn; đó là lựa chọn của từng hộ tuỳ mục đích nuôi để ăn hay để bán.
Cái lợi thứ hai của phụ phẩm ít khi được tính là giảm chất thải của vườn. Rau già, lá chuối, quả rụng nếu để tại chỗ thì thối, thu hút ruồi, sâu bệnh; đưa qua vật nuôi thì phần lớn quay lại vườn dưới dạng phân, có ích hơn nhiều.
Phụ phẩm thường gặp và con nuôi phù hợp
Bảng dưới đây tổng hợp các phụ phẩm phổ biến ở vườn nông hộ và cách dùng thường gặp. Đây là hướng chung; khẩu phần cụ thể cho từng loài nên tham khảo tài liệu chăn nuôi chuyên sâu.
| Phụ phẩm | Con nuôi hợp | Cách dùng thường gặp |
|---|---|---|
| Thân, bẹ chuối | Heo, bò, dê | Thái nhỏ cho ăn tươi hoặc ủ chua; trộn với cám |
| Dây, lá khoai lang | Heo, bò, dê, cá, thỏ | Cho ăn tươi đã băm, phơi héo hoặc ủ chua dự trữ |
| Lá sắn | Bò, dê, heo, cá trắm cỏ | Chỉ dùng sau khi phơi héo, phơi khô hoặc ủ chua để giảm chất độc |
| Thân, lá ngô non sau thu bắp | Trâu, bò, dê | Băm nhỏ cho ăn tươi hoặc ủ chua |
| Rau già, lá rau thừa | Heo, gà, vịt, cá | Rửa sạch, băm, cho ăn ngay khi còn tươi |
| Cỏ trồng, cỏ bờ | Trâu, bò, dê, cá trắm cỏ | Cắt mang về, rải trên khung nổi cho cá |
| Bèo tấm, bèo hoa dâu | Vịt, cá, heo | Vớt cho ăn tươi; bèo tây băm và nấu cho heo theo cách truyền thống |
| Quả rụng, quả hư một phần | Heo, gà, cá | Bỏ phần thối mốc, băm nhỏ, cho ăn ngay |
Nguyên tắc chung là cho ăn khi còn tươi hoặc đã được dự trữ đúng cách, không cho ăn thứ đã ôi, nhớt, mốc. Thay đổi khẩu phần từ từ để vật nuôi quen, tránh đổi đột ngột gây rối loạn tiêu hoá.
Những phụ phẩm cần xử lý trước khi cho ăn
Lá sắn. Lá và vỏ củ sắn tươi chứa chất có thể sinh ra độc tố cyanua khi vật nuôi ăn vào. Phơi héo, phơi khô hoặc ủ chua làm giảm mạnh lượng chất này. Không cho vật nuôi đói ăn nhiều lá sắn tươi một lúc, nhất là bò dê; cho cá trắm cỏ thì cũng nên phơi héo trước.
Keo dậu. Lá keo dậu giàu đạm nhưng có chất mimosine; ăn nhiều kéo dài có thể làm vật nuôi rụng lông, chậm lớn. Chỉ dùng như một phần nhỏ trộn với thức ăn khác.
Bèo tây và rau thuỷ sinh. Rau mọc ở ao, mương nhận nước thải có thể mang mầm bệnh và ký sinh trùng. Vớt ở nguồn nước sạch, rửa kỹ; cách nấu chín bèo cho heo của nhiều vùng ngày xưa chính là để giảm nguy cơ này.
Thân lá rau họ cải số lượng lớn. Cho bò dê ăn quá nhiều cải bắp, su hào lá một lúc dễ gây chướng hơi. Trộn với rơm cỏ khô, cho ăn từ từ.
Quả rụng. Quả rụng nhiều khi rụng vì sâu đục, ruồi đục quả. Cho vật nuôi ăn thì tiện, nhưng nếu quả rụng nằm lâu dưới gốc thì là nơi sâu bệnh sinh sôi; nên nhặt thường xuyên chứ không chờ nhiều mới gom.
Những thứ không được đưa vào máng ăn
Rau, cỏ vừa phun thuốc bảo vệ thực vật. Phải đợi qua thời gian cách ly ghi trên nhãn thuốc, tốt nhất là không cắt cỏ ở luống, ruộng mới phun và ven bờ chỗ phun. Thuốc tồn dư có thể làm vật nuôi ngộ độc và đi vào thịt, trứng, sữa.
Thức ăn mốc. Ngô, lạc, sắn lát, cám bị mốc có thể chứa độc tố nấm mốc như aflatoxin, gây hại gan cho gia súc, gia cầm và có thể tồn dư trong sản phẩm. Thà bỏ đi còn hơn tiếc rồi cho ăn.
Cây độc trong vườn. Một số cây cảnh và cây hoang trong vườn có độc với vật nuôi, chẳng hạn trúc đào. Khi cắt tỉa hàng rào, cây cảnh, đừng gom chung với cỏ cho gia súc; nếu không chắc một cây có độc hay không, đừng cho ăn.
Thức ăn thừa có thịt, thức ăn không rõ nguồn. Cho heo ăn thức ăn thừa có thịt chưa nấu kỹ, nhất là từ nơi khác mang về, là đường lây các bệnh nguy hiểm như dịch tả heo châu Phi. Ngành thú y khuyến cáo không dùng loại thức ăn này, hoặc phải nấu chín kỹ.
Rau từ ruộng tưới nước thải chưa xử lý. Nguy cơ ký sinh trùng và kim loại nặng, nhất là gần khu công nghiệp, làng nghề.
Cho cá ăn phụ phẩm vườn sao cho nước không bẩn
Cá trắm cỏ, cá mè vinh, cá rô phi là những loài tận dụng thức ăn xanh tốt nhất trong ao VAC. Cách làm quen thuộc là đóng một khung nổi bằng tre ở một góc ao, rải cỏ, lá vào trong khung để thức ăn không trôi khắp mặt ao và dễ quan sát cá ăn hết hay còn thừa.
Quy tắc quan trọng nhất là cho lượng vừa đủ để cá ăn hết trong ngày. Lá cỏ thừa chìm xuống đáy phân huỷ, lấy ôxy của nước và làm bùn đen nhanh. Mỗi sáng vớt phần thừa của hôm trước, nếu thừa nhiều thì hôm sau giảm. Cỏ, lá nên non, không quá già xơ; dây lang, lá sắn nên phơi héo; rau thừa băm nhỏ cho cá nhỏ dễ ăn.
Phân trắm cỏ sau khi ăn cỏ lại là thức ăn cho các loài ăn lọc như mè, trôi sống tầng dưới. Đây là lý do nhiều ao VAC thả ghép nhiều loài: một ít thức ăn xanh từ vườn nuôi được nhiều tầng cá. Mật độ thả và tỷ lệ ghép cụ thể nên theo hướng dẫn của cán bộ thuỷ sản địa phương.
Những ngày trời âm u kéo dài, oi bức trước mưa giông hoặc rét đậm, cá ăn ít hẳn. Khi đó nên giảm lượng thức ăn xanh, thậm chí ngừng một hai hôm, vì thức ăn thừa phân huỷ đúng lúc nước đang thiếu ôxy là nguyên nhân hay gặp khiến cá chết hàng loạt.
Dự trữ phụ phẩm cho mùa thiếu
Phụ phẩm vườn nhiều nhất vào mùa mưa và sau mỗi đợt thu hoạch, ít nhất vào mùa khô hoặc mùa đông lạnh ở miền Bắc. Muốn dòng vườn sang chuồng chạy quanh năm, cần kéo phần dư của mùa nhiều sang mùa ít. Hai cách phổ biến nhất ở nông hộ là phơi khô và ủ chua.
Phơi khô hợp với dây lang, lá sắn, cỏ, thân lạc: phơi mỏng dưới nắng, đảo đều, khi khô giòn thì bó lại cất nơi khô, cao, tránh mưa ẩm làm mốc. Ủ chua hợp với thân ngô, thân chuối, cỏ, dây lang: băm nhỏ, làm héo bớt nước, nén thật chặt trong bao, thùng hoặc hố có lót bạt cho hết không khí, đậy kín. Sau vài tuần thức ăn có mùi chua thơm, màu vàng xanh là dùng được; nếu có mùi thối, nhớt, mốc là hỏng, không cho ăn.
Kỹ thuật ủ chi tiết như phối trộn thêm rỉ mật, muối, cám là phần chuyên môn của chăn nuôi; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng quyết định dự trữ bao nhiêu nên căn cứ vào số con nuôi và số tháng thiếu thức ăn xanh, tính từ trước khi mùa thiếu tới.
Ví dụ giả định: một buổi sáng của dòng phụ phẩm
Để thấy phụ phẩm vườn vận hành thế nào trong ngày, hình dung một hộ VAC giả định ở vùng đồng bằng, có vườn rau, vài chục gốc cây ăn trái, một ao nhỏ, vài con heo và một đàn gà. Sáng sớm, người trong nhà ra vườn hái rau ăn; phần lá già, lá sâu được để riêng vào một rổ chứ không vứt xuống rãnh. Ghé qua bụi chuối, chặt một cây vừa thu buồng, kéo về chỗ băm. Nhặt quả rụng dưới gốc ổi, gốc xoài, bỏ phần thối.
Ở chỗ băm, thân chuối và rau già được thái nhỏ, trộn với cám cho heo. Lá rau non và quả rụng băm nhỏ rắc cho gà ăn thêm. Một bó cỏ cắt từ bờ ao và ít dây lang phơi héo từ chiều hôm trước được rải vào khung nổi cho cá. Vớt một rổ bèo tấm từ góc ao cho đàn vịt con.
Tới chiều, dọn chuồng heo, phân đưa vào hố ủ có mái; nước rửa chuồng chảy về bể khí sinh học. Vớt phần cỏ cá ăn thừa trong khung nổi, nếu thừa nhiều thì ghi nhớ để hôm sau giảm. Chẳng có việc nào trong chuỗi này tốn nhiều công, nhưng nhờ làm đều mỗi ngày mà phần lớn phụ phẩm của vườn đi qua vật nuôi rồi quay về vườn dưới dạng phân, thay vì nằm thối ở góc vườn. Ví dụ không nêu lượng cụ thể vì mỗi nhà một khác; điều cần thấy là thói quen tách riêng phụ phẩm ngay lúc thu hái.
Câu hỏi thường gặp
Cho heo ăn thân chuối có đủ chất không?
Không đủ nếu chỉ ăn thân chuối. Thân chuối nhiều nước và chất xơ, ít năng lượng và đạm, phù hợp làm phần bổ sung trộn với cám, ngô, đậu. Heo ăn chủ yếu thân chuối sẽ chậm lớn. Muốn heo phát triển tốt cần khẩu phần cân đối theo hướng dẫn chăn nuôi.
Lá sắn tươi cho bò ăn có sao không?
Lá sắn tươi có thể gây ngộ độc vì chứa chất sinh độc tố cyanua, nhất là khi bò đói ăn nhiều một lúc. Nên phơi héo, phơi khô hoặc ủ chua trước khi cho ăn, cho ăn lượng vừa phải trộn với thức ăn khác. Khi bò có dấu hiệu bất thường sau khi ăn, gọi thú y ngay.
Cá trắm cỏ ăn được những loại lá nào?
Trắm cỏ ăn được nhiều loại cỏ non, lá chuối non, dây lang, lá sắn đã phơi héo, bèo, rau muống, rau thừa. Nên cho cỏ lá non, sạch, không lấy từ chỗ vừa phun thuốc. Rải trong khung nổi và vớt phần thừa mỗi ngày để giữ nước sạch.
Có nên nấu chín rau cho heo không?
Rau sạch từ vườn có thể cho heo ăn sống sau khi rửa và băm. Rau và bèo vớt từ ao, mương có nguy cơ mang ký sinh trùng thì nấu chín an toàn hơn. Thức ăn thừa có thịt phải nấu kỹ hoặc tốt nhất là không dùng để giảm nguy cơ dịch bệnh.
Thức ăn ủ chua để được bao lâu?
Thức ăn ủ chua được nén chặt và đậy kín có thể để nhiều tháng. Khi đã mở, nên lấy dùng dần trong thời gian ngắn và đậy lại ngay. Thức ăn có mùi thối, nhớt hoặc mốc là đã hỏng, không cho vật nuôi ăn.
Gà thả vườn có tự kiếm đủ thức ăn không?
Gà thả vườn tự kiếm được một phần thức ăn từ sâu bọ, cỏ non, hạt rơi, nhưng thường không đủ để lớn và đẻ tốt. Nên cho ăn thêm thóc, ngô hoặc thức ăn hỗn hợp vào buổi chiều để gà quen về chuồng. Quây khu thả luân phiên để gà không phá hết cây non.