Kiến thiết cơ bản là giai đoạn từ khi trồng tới khi cây cao su đủ lớn để mở miệng cạo, thường kéo dài khoảng sáu đến bảy năm tuỳ giống, đất và chăm sóc. Việc chính của giai đoạn này là trồng đúng vụ bằng cây giống tốt, tỉa chồi để có thân thẳng cho mặt cạo, giữ đất bằng cây che phủ hoặc trồng xen cây ngắn ngày ở những năm đầu, bón phân theo tuổi cây, phòng bệnh trên lá và phòng cháy trong mùa khô.
Vườn chăm tốt có thể mở cạo sớm hơn, cây đồng đều, mặt cạo đẹp; vườn bỏ bê thì kéo dài thêm vài năm và nhiều cây còi không bao giờ đạt chuẩn cạo. Bài này đi qua từng năm của vườn cao su kiến thiết theo góc kỹ thuật chung, áp dụng cho Đông Nam Bộ, Tây Nguyên, Bắc Trung Bộ và các vùng trồng ở miền núi phía Bắc. Chuyện đời sống thợ cạo, mủ và giá bán thuộc các trang địa phương; các chỉ tiêu nêu ra là tham khảo theo quy trình kỹ thuật ngành cao su, nên kiểm lại theo hướng dẫn hiện hành.
Chuẩn bị đất và mật độ trồng
Cao su là cây lâu năm, chu kỳ khai thác kéo dài hàng chục năm, nên chuẩn bị đất kỹ ngay từ đầu là khoản đầu tư sinh lời lâu nhất. Đất trồng cần tầng dày, thoát nước tốt, không có tầng đá ong hay mạch nước ngầm nông. Trên đất trồng lại sau thanh lý cao su già, phải dọn sạch gốc rễ cũ, vì rễ mục là nơi sinh sôi của nấm bệnh rễ có thể lây sang cây mới.
Hàng trồng nên bố trí theo hướng giúp giữ đất: đất bằng có thể theo hướng đông tây hoặc theo lô; đất dốc phải trồng theo đường đồng mức, làm bậc thang hoặc đê chắn để hạn chế xói mòn. Mật độ phổ biến ở Việt Nam là hàng cách hàng khoảng 6–7 m, cây cách cây khoảng 3 m, tương ứng khoảng năm trăm cây trên một hecta; khoảng hàng rộng tạo không gian cho trồng xen những năm đầu.
Hố trồng được đào trước, đất mặt để riêng, trộn phân hữu cơ hoai và phân lân rồi lấp lại. Vùng gió mạnh, như các tỉnh miền Trung thường có bão, nên chọn giống chịu gió và bố trí đai chắn gió; vùng núi phía Bắc có rét cần giống chịu lạnh theo khuyến cáo của ngành.
Cây giống và trồng mới
Chọn cây giống. Cây giống cao su là cây ghép: gốc ghép thực sinh và mắt ghép từ dòng vô tính được khuyến cáo cho vùng. Các dạng phổ biến gồm stump trần, stump bầu và cây bầu có tầng lá; cây bầu có một hai tầng lá thành thục cho tỷ lệ sống cao và vườn đồng đều hơn. Nên mua ở cơ sở có nguồn gốc rõ, đúng dòng vô tính.
Thời vụ. Trồng đầu mùa mưa khi đất đủ ẩm sâu, để cây có cả mùa mưa ra rễ trước mùa khô đầu tiên. Trồng muộn, cây non dễ chết trong mùa khô.
Kỹ thuật đặt cây. Rạch bỏ túi bầu, đặt cây thẳng, mắt ghép quay về hướng thuận lợi theo hướng dẫn, nén chặt đất quanh bầu, mặt bầu ngang mặt đất. Tủ gốc bằng rơm cỏ khô cách gốc một khoảng nhỏ.
Trồng dặm. Kiểm tra sau vài tuần, cây chết hoặc yếu dặm ngay trong mùa mưa năm đó bằng cây cùng tuổi, cùng dòng. Vườn có nhiều cây dặm muộn sẽ không đồng đều, khó mở cạo cùng lúc.
Tỉa chồi, giữ thân thẳng và tạo tán
Mặt cạo của cây cao su là phần thân từ khoảng gần mặt đất lên tới độ cao vài mét. Thân thẳng, tròn, vỏ trơn, không có vết cành cắt lớn là điều kiện để cạo dễ và lâu dài. Vì vậy trong vài năm đầu, việc tỉa chồi là thường xuyên: chồi mọc từ gốc ghép bên dưới mắt ghép phải bẻ ngay, chồi bên mọc trên thân ở đoạn dưới cũng tỉa khi còn non để thân phát triển thẳng.
Chồi nên được bẻ khi còn non, bằng tay, để vết thương nhỏ, lành nhanh. Để chồi to rồi mới cắt sẽ để lại sẹo trên thân, sau này đúng vào vùng mặt cạo. Khi thân đã đạt độ cao phân cành mong muốn, cây tự phân tán hoặc được hướng dẫn tạo tán theo quy trình kỹ thuật; mục tiêu là tán cân đối, nhiều cành vừa phải, tránh cây chỉ một ngọn cao vống dễ gãy đổ khi gió bão.
Ở vùng thường có gió mạnh, có thể tỉa nhẹ tán những cây quá lệch hoặc quá nặng trước mùa gió. Cây gãy ngọn, gãy thân trong giai đoạn kiến thiết thường phải nuôi chồi lại từ đầu, làm vườn không đồng đều.
Trồng xen và cây che phủ giữa hàng
Khoảng giữa hàng cao su những năm đầu còn trống nắng, là cơ hội để giữ đất và có thêm thu nhập. Những điều cần lưu ý:
- Cây trồng xen phù hợp: cây ngắn ngày như cây họ đậu (đậu xanh, đậu tương, lạc), ngô, lúa rẫy, một số loại rau; cây họ đậu được ưu tiên vì cải tạo đất.
- Khoảng cách: chừa một dải đủ rộng hai bên hàng cao su không trồng xen để không tranh nước, phân và không làm tổn thương rễ cao su khi làm đất.
- Thời gian xen: thường chỉ trong vài năm đầu, cho đến khi tán cao su bắt đầu khép, giữa hàng thiếu sáng.
- Cây không nên xen: những cây tranh dinh dưỡng mạnh, làm kiệt đất hoặc làm đất trống trong mùa mưa; sắn là ví dụ thường được khuyến cáo hạn chế vì lấy nhiều dinh dưỡng và khi thu hoạch phải đào xới.
- Cây che phủ họ đậu: ở vườn không trồng xen, gieo cây họ đậu bò phủ giữa hàng giúp giữ ẩm, giảm cỏ dại, tăng đạm, giảm xói mòn trên đất dốc.
Trồng xen là để giữ đất và hỗ trợ thu nhập, không để biến vườn cao su thành ruộng màu. Phân bón cho cây xen bón riêng cho cây xen, không lấy phần của cao su.
Dinh dưỡng và giữ đất trong vườn kiến thiết
Cây cao su non lớn nhanh khi đất đủ dinh dưỡng và đủ ẩm. Phân bón thường được chia làm hai lần mỗi năm, đầu và cuối mùa mưa, lượng tăng dần theo tuổi cây, rải theo vành tán chứ không dồn sát gốc. Đất đỏ bazan, đất xám ở các vùng trồng thường chua; có cần bón vôi hay không, bón bao nhiêu nên căn cứ kết quả phân tích đất.
Giữ đất quan trọng không kém bón phân. Trên đất dốc, một mùa mưa đất trống có thể cuốn trôi lớp mặt giàu mùn mà phải nhiều năm mới tích lại được. Băng cây che phủ, hàng cỏ theo đường đồng mức, lớp tủ bằng thân lá cây xen sau thu hoạch là những cách đơn giản để giữ đất. Làm cỏ nên làm theo băng quanh gốc, phần giữa hàng phát thấp, không cày trắng.
Phân hữu cơ hoai, nếu có sẵn từ chăn nuôi trong nông hộ, là nguồn rất tốt cho vườn cao su non: bón ở hố trồng, bón theo rãnh quanh tán những năm đầu. Đây cũng là chỗ trồng trọt và chăn nuôi gặp nhau trong một nông hộ, phân chuồng đi ra vườn, cây xen và cỏ giữa hàng quay lại làm thức ăn cho gia súc.
Việc chính theo từng năm kiến thiết
Bảng dưới gom việc chăm theo tuổi vườn; lịch cụ thể tuỳ vùng và hướng dẫn của ngành:
| Giai đoạn | Việc chính | Chú ý |
|---|---|---|
| Năm 1 | Trồng, dặm, tủ gốc, tỉa chồi gốc ghép, làm cỏ quanh gốc | Giữ cây sống qua mùa khô đầu tiên |
| Năm 2–3 | Tỉa chồi thân, bón phân tăng dần, trồng xen hoặc che phủ giữa hàng | Không làm tổn thương rễ khi làm đất xen |
| Năm 3–5 | Theo dõi tạo tán, phòng bệnh lá, giảm dần trồng xen khi tán khép | Chuẩn bị chống gió ở vùng bão |
| Năm 5–7 | Đo vanh thân định kỳ, chuẩn bị mở miệng cạo | Vườn đồng đều thì mở cạo cùng lúc |
| Mỗi mùa khô | Làm ranh cản lửa, phát dọn thực bì dễ cháy | Cao su rụng lá mùa khô, nguy cơ cháy cao |
Theo quy trình kỹ thuật thường dùng của ngành cao su, vườn được mở miệng cạo khi một tỷ lệ lớn cây trong lô (thường nêu là từ một nửa trở lên) đạt vanh thân khoảng 50 cm, đo ở độ cao 1 m so với mặt đất. Cạo những cây chưa đủ chuẩn làm cây chậm lớn và giảm sản lượng cả chu kỳ.
Bệnh trên lá, mùa thay lá và phòng cháy
Cây cao su rụng lá qua mùa khô rồi ra lá mới, gọi là mùa thay lá. Lá non lúc này rất dễ nhiễm bệnh phấn trắng nếu gặp thời tiết ẩm, sương nhiều; lá bị bệnh nhăn, có lớp bột trắng, rụng hàng loạt, cây phải ra lá lại, mất sức. Trong mùa mưa, bệnh nấm hồng có thể tấn công ở chạc cành, làm khô cành, gãy tán, đặc biệt ở vườn kiến thiết từ năm thứ hai, thứ ba. Một số bệnh rụng lá khác cũng xuất hiện ở các vùng trồng.
Ở góc canh tác, nền tảng phòng bệnh là chọn dòng vô tính phù hợp vùng, mật độ hợp lý, tán thông thoáng, cây đủ dinh dưỡng. Thăm vườn định kỳ, nhất là trong mùa thay lá và giữa mùa mưa, giúp phát hiện sớm. Khi cần dùng thuốc, phải theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật hoặc cán bộ kỹ thuật cao su địa phương, đọc kỹ nhãn và đúng cách.
Mùa khô, lá cao su rụng dày cùng với cỏ khô giữa hàng là nhiên liệu cháy rất nguy hiểm. Vườn kiến thiết thân còn nhỏ, vỏ mỏng, một đám cháy lướt qua cũng có thể làm chết hoặc hỏng vỏ cả lô. Nên làm đường ranh cản lửa ở bờ lô, phát dọn thực bì trước mùa khô, không đốt rác, đốt cỏ trong và gần vườn. Cũng không để trâu bò thả rông gặm vỏ cây non.
Những sai lầm làm kéo dài thời gian kiến thiết
Sai lầm đầu tiên là chọn giống theo lời mách, không rõ dòng vô tính, không hợp vùng. Hệ quả có khi chỉ thấy sau năm sáu năm: cây chậm lớn, hay gãy đổ, hay bệnh, mủ không như kỳ vọng, khi ấy sửa đã muộn. Sai lầm thứ hai là bỏ bê sau khi trồng, nghĩ cây cao su tự lớn; vườn không tỉa chồi, không bón, cỏ lấn át, cây còi, thời gian kiến thiết kéo dài thêm vài năm.
Sai lầm thứ ba là trồng xen quá sát hoặc xen quá lâu, cày xới làm đứt rễ cao su, bón cho cây xen mà quên cây chính. Sai lầm thứ tư là nóng lòng mở cạo khi cây chưa đủ vanh; cây bị khai thác sớm thường lớn chậm, vỏ tái sinh kém, cả chu kỳ khai thác sản lượng thấp hơn.
Cuối cùng là bỏ qua phòng cháy. Mỗi năm vẫn có những vườn cao su non bị cháy trong mùa khô, công sức nhiều năm mất trong một buổi chiều. Ranh cản lửa và phát dọn thực bì là công việc nhàm chán nhưng đáng làm nhất của vườn kiến thiết.
Câu hỏi thường gặp
Cao su trồng bao lâu thì cạo mủ được?
Thông thường khoảng sáu đến bảy năm sau khi trồng, khi phần lớn cây trong lô đạt chuẩn vanh thân theo quy trình kỹ thuật của ngành. Vườn chăm tốt, đất tốt, giống phù hợp có thể sớm hơn; vườn bỏ bê có thể kéo dài thêm vài năm. Không nên cạo khi cây chưa đủ chuẩn.
Trồng xen sắn trong vườn cao su non có nên không?
Nhiều khuyến cáo kỹ thuật không khuyến khích trồng sắn xen cao su vì sắn lấy nhiều dinh dưỡng, làm đất kiệt và khi thu hoạch phải đào xới, dễ làm tổn thương rễ cao su và gây xói mòn. Cây họ đậu ngắn ngày là lựa chọn tốt hơn để vừa có thu vừa cải tạo đất.
Cao su có trồng được ở miền núi phía Bắc không?
Có, một số tỉnh miền núi phía Bắc đã trồng cao su, nhưng điều kiện rét và độ cao là thách thức lớn. Cần chọn dòng vô tính chịu lạnh theo khuyến cáo của ngành, chọn độ cao và hướng sườn phù hợp, và chấp nhận thời gian kiến thiết có thể dài hơn vùng phía Nam.
Vì sao cây cao su non hay bị gãy ngọn?
Nguyên nhân thường gặp là gió mạnh, giông bão khi cây đang có tán nặng ở ngọn mà thân còn mảnh, hoặc do bệnh nấm hồng làm khô cành, chạc cành. Chọn giống chịu gió, tạo tán cân đối, đai chắn gió và phòng bệnh mùa mưa giúp giảm tình trạng này.
Có cần bón phân cho cao su kiến thiết cơ bản không?
Có. Cây cao su non cần dinh dưỡng để lớn nhanh và đạt vanh thân sớm. Lượng phân thường tăng dần theo tuổi, chia làm hai lần trong mùa mưa. Loại và lượng cụ thể nên dựa vào phân tích đất và hướng dẫn kỹ thuật của ngành cao su hoặc khuyến nông địa phương.