Tái canh cà phê là nhổ bỏ vườn cà phê đã già hoặc suy kiệt, xử lý đất cho sạch mầm bệnh rồi trồng lại cây mới. Muốn cây mới sống và lên khỏe, bà con cần làm đủ bốn việc: nhổ sạch gốc và rễ cũ, để đất nghỉ và luân canh cây khác ít nhất một năm (đất nặng bệnh thì lâu hơn), cải tạo đất bằng hữu cơ và vôi theo kết quả phân tích, rồi mới trồng giống tốt đúng thời vụ đầu mùa mưa. Bỏ qua khâu nghỉ đất là lỗi phổ biến nhất: trồng cây con ngay trên đất vừa nhổ, rễ non gặp tuyến trùng và nấm còn sót lại trong đất, sau một hai mùa mưa cây vàng lá rồi chết dần.
Bài này đi theo góc kỹ thuật chung cho cà phê vối (Robusta) ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, có so sánh với cà phê chè (Arabica) vùng cao. Phần chọn giống ở đây chỉ dừng ở tiêu chí; còn chuyện tính lượng phân, cách bón vôi chi tiết thì thuộc các trang chuyên về vật tư nông nghiệp. Mọi con số trong bài là tham khảo, tuỳ giống, đất và vùng; trước khi làm nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc trạm trồng trọt, bảo vệ thực vật ở địa phương.
Khi nào vườn cà phê cần tái canh, khi nào chỉ cần cưa ghép
Không phải vườn nào năng suất giảm cũng phải nhổ. Cần phân biệt ba tình huống. Thứ nhất, vườn già nhưng gốc còn khỏe, bộ rễ còn tốt, chỉ là giống cũ cho trái nhỏ, chín không đều: trường hợp này cưa đốn thân cách mặt đất một đoạn rồi ghép chồi giống mới lên gốc cũ (cưa đốn ghép cải tạo) thường nhanh có trái hơn trồng mới, vì cây tận dụng được bộ rễ sẵn có. Thứ hai, vườn đã quá già, nhiều cây chết lỗ chỗ, thân mục, tán lệch, cưa xong chồi mọc yếu: lúc này tái canh là hợp lý hơn.
Thứ ba, và đây là ca khó nhất, vườn có nhiều cây vàng lá, rễ tơ thối đen, rễ cọc bị sần hoặc thối, nhổ thử một cây thấy bộ rễ trơ trụi. Đó thường là dấu hiệu của tuyến trùng hại rễ kết hợp với nấm trong đất, ngành cà phê hay gọi chung là bệnh vàng lá thối rễ. Vườn như vậy cưa ghép cũng vô ích vì bộ rễ đã hỏng, mà trồng lại ngay thì cây con cũng chết.
Cách tự kiểm đơn giản: chọn vài cây ở chỗ vàng nặng, vài cây ở chỗ còn xanh, đào nhẹ quanh gốc xem rễ tơ. Rễ khỏe màu trắng ngà, nhiều lông hút; rễ bệnh thâm đen, tuột vỏ khi kéo. Nếu muốn chắc, lấy mẫu đất và rễ gửi phòng phân tích của viện, trường hoặc trung tâm khuyến nông để đếm mật độ tuyến trùng; kết quả này quyết định nên nghỉ đất bao lâu.
Bước một: nhổ gốc và dọn sạch rễ cũ
Khâu dọn vườn quyết định phần lớn mầm bệnh còn lại trong đất. Trình tự nên làm như sau:
- Nhổ cả gốc lẫn rễ cọc, không cưa sát đất rồi để gốc mục tại chỗ. Gốc mục là nơi nấm và mối trú ngụ, sau này lây sang cây mới.
- Sau khi nhổ, cày hoặc cuốc lật đất rồi nhặt rễ còn sót, nhất là rễ to cỡ ngón tay trở lên. Nhiều vườn làm hai ba lượt cày nhặt rễ cách nhau vài tuần.
- Gom rễ, thân, cành ra khỏi lô; phần cành nhỏ có thể băm ủ làm phân ở chỗ riêng, cách xa lô trồng. Không đốt cả đống giữa vườn vì vừa ô nhiễm vừa làm cháy lớp mùn mặt.
- Phơi đất trong mùa khô, để nắng làm giảm bớt mầm bệnh ở lớp đất mặt.
- Nếu vườn dốc, giữ lại hoặc làm mới băng cỏ, bờ chắn theo đường đồng mức trước khi mùa mưa đến, tránh mất lớp đất mặt khi đất đang trống.
Ở các vườn lớn, người ta dùng máy đào để nhổ gốc, nhưng máy kéo rễ đứt gãy để lại trong đất nhiều hơn nhổ tay; vì vậy lượt nhặt rễ sau máy càng phải kỹ. Một vườn tái canh tốt thường tốn công dọn hơn công trồng.
Bước hai: nghỉ đất và luân canh để cắt nguồn tuyến trùng
Tuyến trùng hại cà phê sống nhờ rễ cây ký chủ. Khi không còn rễ cà phê, quần thể của chúng giảm dần, nhưng không biến mất ngay. Vì vậy các khuyến cáo kỹ thuật tái canh cà phê ở Tây Nguyên thường đề nghị luân canh ít nhất một năm bằng cây không phải ký chủ ưa thích của tuyến trùng hại cà phê; vườn có mật độ tuyến trùng cao thì kéo dài hai đến ba năm. Đây là con số tham khảo, kết quả phân tích đất của chính vườn mới là căn cứ.
Cây luân canh hay dùng là ngô và các cây họ đậu ngắn ngày như đậu xanh, đậu đen, lạc, đậu tương, hoặc trồng cây phân xanh như muồng hoa vàng, đậu mèo rồi cày vùi. Cây họ đậu có thêm lợi ích cố định đạm, bộ rễ làm tơi đất. Một số tài liệu nhắc cúc vạn thọ có khả năng hạn chế một vài loài tuyến trùng; có thể trồng xen làm bờ nhưng không nên coi là cách duy nhất.
Trong thời gian luân canh, tránh trồng các cây cùng là ký chủ của tuyến trùng hại cà phê như hồ tiêu, vì vườn sẽ không được nghỉ thật. Cũng nên hạn chế cày quá sâu khi đất ướt, dễ làm chặt lớp đất dưới. Hai năm nghỉ đất nghe thì dài, nhưng so với việc trồng lại rồi mất trắng cây con thì đó là khoản đầu tư rẻ hơn.
Bước ba: cải tạo đất trước khi đào hố
Đất đỏ bazan sau hai ba chục năm trồng cà phê liên tục thường chua hơn, nghèo mùn, lớp mặt bị nén chặt. Trước khi trồng lại nên làm những việc sau:
- Phân tích đất: ít nhất đo độ chua (pH), chất hữu cơ, đạm, lân, kali. Kết quả giúp quyết định có cần bón vôi hay không và bón bao nhiêu, thay vì rải theo thói quen.
- Bổ sung hữu cơ: phân chuồng hoai, phân ủ từ vỏ cà phê, thân lá cây luân canh cày vùi. Hữu cơ hoai giúp hệ vi sinh có ích phục hồi, cạnh tranh với nấm gây hại.
- Đào hố sớm: đào trước khi trồng một đến hai tháng để đất trong hố được phơi. Hố cho cà phê vối hay được khuyến cáo khoảng 60 x 60 x 60 cm, đất mặt để riêng, trộn hữu cơ và lân rồi lấp lại.
- Bố trí mật độ: cà phê vối trồng thuần thường cách nhau khoảng 3 x 3 m; có trồng xen cây che bóng hoặc cây ăn trái thì giãn hàng. Cà phê chè vùng cao trồng dày hơn vì tán nhỏ.
- Làm rãnh thoát nước ở chỗ trũng; cà phê ngập úng mùa mưa là cửa mở cho nấm rễ.
Khâu xử lý đất bằng chế phẩm vi sinh hay nấm đối kháng có thể làm thêm, nhưng nó chỉ hỗ trợ; không có chế phẩm nào thay được việc nhổ sạch rễ và nghỉ đất.
Bước bốn: chọn cây giống và trồng đúng vụ
Tiêu chí cây giống quan trọng hơn tên giống. Bà con nên mua ở cơ sở có nguồn gốc rõ, giống thuộc danh mục được công nhận hoặc lưu hành, cây con khỏe, lá xanh đậm, không có đốm bệnh, bầu đất chắc, rễ cọc không cong queo dưới đáy bầu. Cây ghép từ chồi của dòng vô tính năng suất cao cho vườn đồng đều hơn cây thực sinh trồng từ hạt, đặc biệt với cà phê vối vốn thụ phấn chéo nên trồng hạt dễ phân ly.
Thời vụ trồng là đầu mùa mưa, khi đất đã đủ ẩm sâu, thường vào khoảng tháng năm đến tháng bảy ở Tây Nguyên; trồng muộn quá cây chưa kịp ra rễ đã gặp mùa khô. Khi trồng, rạch bỏ túi bầu, đặt cây thẳng, mặt bầu thấp hơn mặt đất một chút để sau còn vun, nén chặt đất quanh bầu, cắm cọc giữ cây ở nơi gió mạnh. Nên tủ gốc bằng rơm, cỏ khô hay lá cây luân canh để giữ ẩm.
Năm đầu, cây con rất cần bóng mát nhẹ và chắn gió. Có thể trồng muồng hoa vàng, đậu săng giữa hàng làm cây che bóng tạm thời, rồi tỉa bớt khi cà phê đã khép tán. Những cây chết trong năm đầu nên trồng dặm ngay trong mùa mưa để vườn đồng đều.
Chăm vườn tái canh trong ba năm kiến thiết
Vườn tái canh trồng xong mới chỉ là bắt đầu. Năm thứ nhất, việc chính là giữ cây sống qua mùa khô đầu tiên: tủ gốc dày, tưới bổ sung khi đất khô, che nắng cho cây con nơi trống trải, làm cỏ quanh gốc bằng tay để không làm đứt rễ non. Cây chết thì dặm ngay trong mùa mưa, đừng để tới năm sau vì cây dặm muộn sẽ bị cây bên cạnh lấn át.
Năm thứ hai, cây bắt đầu phân cành mạnh, đây là lúc tạo hình: hãm ngọn hay nuôi đa thân, bỏ chồi vượt, giữ cành cơ bản cân đối. Lượng phân tăng dần theo tuổi cây, chia nhiều lần trong mùa mưa, ưu tiên hữu cơ hoai để đất tiếp tục hồi phục. Cây che bóng tạm thời được tỉa bớt khi bắt đầu cạnh tranh ánh sáng.
Năm thứ ba, nhiều vườn có vụ bói. Không nên để cây mang quá nhiều trái ở vụ đầu; cây còn non mà sai trái thì kiệt, những năm sau ra trái cách năm. Trong cả ba năm, nên đi vườn đều đặn để phát hiện sớm cây vàng lá: nhổ thử một cây vàng, xem rễ, nếu thấy dấu hiệu thối rễ thì khoanh vùng, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật trước khi bệnh lan ra cả lô.
Những lỗi làm vườn tái canh thất bại
Phần lớn vườn tái canh hỏng không vì giống mà vì đi tắt. Bảng dưới gom các lỗi gặp nhiều và cách tránh:
| Lỗi thường gặp | Hậu quả | Cách tránh |
|---|---|---|
| Nhổ xong trồng ngay trong cùng mùa mưa | Cây con vàng lá, rễ thối sau một hai năm | Luân canh ít nhất một năm, đất nặng bệnh kéo dài hơn |
| Cưa gốc sát đất, để gốc mục tại chỗ | Nguồn nấm, mối tồn tại ngay cạnh cây mới | Nhổ cả gốc và rễ cọc, nhặt rễ sót sau cày |
| Luân canh bằng hồ tiêu hoặc cây ký chủ của tuyến trùng | Đất không được nghỉ thật | Chọn ngô, cây họ đậu, cây phân xanh |
| Bón vôi, bón phân theo thói quen | Đất có thể chưa hết chua hoặc bị bón thừa | Phân tích đất trước khi trồng |
| Mua cây giống không rõ nguồn | Vườn không đều, có thể mang mầm bệnh từ vườn ươm | Mua ở cơ sở có nguồn gốc, kiểm rễ và bầu |
| Trồng cuối mùa mưa | Cây chưa kịp ra rễ đã khô hạn | Trồng đầu mùa mưa khi đất ẩm sâu |
Một cách nghĩ hữu ích là coi ba năm đầu của vườn tái canh như một dự án xây móng: thời gian dọn và nghỉ đất không cho thu nhập từ cà phê, nhưng cây luân canh vẫn có thu và móng làm tốt thì vườn mới đứng được hai ba chục năm tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Tái canh cà phê mất bao lâu mới có thu hoạch lại?
Tính từ lúc nhổ vườn cũ, thường mất một đến ba năm nghỉ đất và luân canh, sau đó cà phê trồng mới cần khoảng hai đến ba năm kiến thiết mới cho vụ bói. Cưa đốn ghép cải tạo nhanh hơn vì dùng bộ rễ cũ, nhưng chỉ hợp với vườn còn rễ khỏe, không bị vàng lá thối rễ.
Có thể trồng xen cà phê mới vào chỗ cây chết trong vườn cũ không?
Được nếu chỗ cây chết do nguyên nhân cơ học như gió quật, sét đánh và đất quanh đó vẫn sạch bệnh. Nếu cây chết vì vàng lá thối rễ, trồng dặm ngay vào hố cũ rất dễ chết lại; nên đào bỏ rễ, phơi hố, bón hữu cơ và chờ ít nhất một mùa mới dặm.
Cà phê chè vùng cao tái canh có khác cà phê vối không?
Nguyên lý giống nhau: nhổ sạch gốc, nghỉ đất, cải tạo đất rồi trồng lại. Khác ở mật độ trồng dày hơn, cây cần che bóng và chắn gió kỹ hơn ở vùng cao lộng gió, và cà phê chè dễ bị bệnh gỉ sắt nếu chọn giống không kháng. Chọn giống phù hợp độ cao là việc nên hỏi khuyến nông địa phương.
Vì sao cùng tái canh mà vườn nhà bên sống tốt, vườn nhà mình chết?
Thường do khác nhau ở mức độ bệnh trong đất và độ kỹ khâu dọn rễ. Hai vườn sát nhau có thể chênh mật độ tuyến trùng rất lớn. Ngoài ra thoát nước, nguồn cây giống, thời điểm trồng và việc có nghỉ đất thật hay không đều tạo khác biệt. Phân tích đất từng lô giúp tránh so sánh cảm tính.
Có cần dùng thuốc xử lý đất trước khi trồng lại không?
Việc có dùng thuốc xử lý tuyến trùng hay nấm trong đất hay không nên dựa vào kết quả phân tích và hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật. Thuốc chỉ là một biện pháp phụ; nhổ sạch rễ, luân canh, bổ sung hữu cơ và thoát nước tốt mới là nền. Nếu dùng phải đọc kỹ nhãn, đúng đối tượng và đúng cách.