Tỉa cành cà phê vối nên làm ngay sau thu hoạch, khi cây vừa hái xong và trước lần tưới đầu mùa khô: cắt bỏ cành đã cho trái hai ba năm, cành tăm yếu, cành sâu bệnh, cành mọc chen vào giữa tán và cành sát mặt đất; giữ lại các cành thứ cấp khỏe phân bố đều để mang trái vụ sau. Trong mùa mưa, việc chính là rong chồi vượt mọc từ thân, làm nhiều lần, vì chồi vượt hút dinh dưỡng và che tối tán.
Cà phê vối ra trái trên cành mọc năm trước, mỗi đốt chỉ ra hoa một lần. Vì vậy mục tiêu của tỉa cành không phải làm cây gọn cho đẹp, mà là năm nào cũng có đủ cành mới khỏe để mang trái, tán thông thoáng để giảm bệnh. Bài này mô tả cách tạo hình cây từ khi còn nhỏ, cách tỉa hằng năm và những sai lầm hay gặp, theo hướng dẫn kỹ thuật phổ biến của ngành cà phê ở Tây Nguyên. Các độ cao và số cành nêu ra là tham khảo, tuỳ giống, mật độ và đất.
Cây cà phê vối mang trái ở đâu và vì sao phải tỉa
Cây cà phê có thân chính mọc thẳng, từ thân mọc ra các cành ngang gọi là cành cơ bản (cành cấp một). Từ cành cơ bản mọc tiếp cành thứ cấp (cấp hai), rồi cấp ba. Hoa và trái hình thành ở các đốt trên cành ngang, chủ yếu ở phần cành mọc trong mùa mưa năm trước. Một đốt đã ra trái thì gần như không ra trái lại, nên cành càng già, phần mang trái càng bị đẩy ra xa thân, phía trong trơ trụi.
Nếu không tỉa, cây tự phân nhánh dày đặc, cành nhỏ dần thành cành tăm, trái nhỏ và chín không đều. Tán rậm giữ ẩm, tạo điều kiện cho bệnh gỉ sắt, nấm hồng và rệp sáp phát triển. Cây cũng dễ ra trái cách năm: năm sai trái thì kiệt sức, năm sau ít trái. Tỉa cành đúng giúp cây cân bằng giữa phần nuôi trái năm nay và phần cành sẽ mang trái năm sau.
Chồi vượt là loại chồi mọc thẳng đứng từ thân hoặc gốc, lớn rất nhanh trong mùa mưa. Ở cà phê vối, chồi vượt mọc nhiều hơn cà phê chè. Trừ khi cần nuôi thêm thân mới, chồi vượt nên bỏ sớm, càng non càng dễ bẻ và cây càng ít mất sức.
Tạo hình cây từ khi còn nhỏ: một thân hay đa thân
Tạo hình một thân hãm ngọn. Cách truyền thống ở nhiều vườn Tây Nguyên: để một thân chính, khi cây đạt độ cao nhất định thì bấm ngọn lần đầu (khuyến cáo phổ biến khoảng 1,2–1,3 m với cây thực sinh), sau đó nuôi một chồi vượt trên đỉnh để nâng thân, hãm ngọn lần hai ở khoảng 1,6–1,8 m. Cách này cho tán hình trụ, dễ chăm và dễ hái.
Tạo hình đa thân. Uốn cong cây con hoặc bấm ngọn sớm để kích thích hai đến bốn chồi vượt mọc từ gốc, nuôi chúng thành các thân. Vườn đa thân lên tán nhanh, phù hợp mật độ thưa hơn; khi một thân già có thể nuôi chồi thay thế mà không phải cưa cả cây.
Cây ghép. Cây ghép từ dòng vô tính thường được tạo hình theo kiểu đa thân hoặc nuôi thêm chồi ngay từ đầu, vì chồi ghép mọc mạnh và phân cành sớm. Nên hỏi cơ sở cung cấp giống về cách tạo hình phù hợp với dòng đã mua.
Chọn theo điều kiện vườn. Vườn dốc, gió mạnh thì tán thấp gọn có lợi; vườn bằng, có cơ giới hoá một phần thì tán đều, hàng thẳng dễ đi lại. Quan trọng là cả vườn theo cùng một kiểu để công chăm và công hái đồng đều.
Tỉa cành sau thu hoạch: làm theo thứ tự này
Đứng trước một cây vừa hái xong, nên tỉa từ trong ra ngoài, từ dưới lên trên, theo thứ tự:
- Cắt bỏ cành khô, cành gãy, cành bị sâu đục, cành có vết bệnh. Gom ra khỏi vườn, không để dưới gốc.
- Cắt bỏ cành sát mặt đất (cành cách mặt đất khoảng hai ba gang tay), cành này trái chạm đất, dễ bẩn, dễ bệnh và cản việc làm cỏ, tủ gốc.
- Cắt bỏ cành thứ cấp mọc hướng vào trong thân hoặc chĩa xuống đất; giữ cành mọc ngang và hướng ra ngoài.
- Cắt bỏ cành tăm (cành nhỏ như que tăm, lá thưa) và cành đã cho trái nhiều năm, đoạn cành không còn khả năng ra đốt mới.
- Ở những chỗ cành thứ cấp mọc quá dày trên cùng một đốt, giữ lại một hai cành khỏe nhất, phân bố so le để cành nào cũng nhận ánh sáng.
- Ở đỉnh cây, cắt các chồi mọc vượt lên trên vị trí hãm ngọn để giữ độ cao đã chọn.
Vết cắt phải gọn, sát chỗ phân cành, không để mấu dài; dao kéo sắc, lau sạch khi chuyển từ cây bệnh sang cây khỏe. Cây kiệt sức sau vụ sai trái thì tỉa nhẹ hơn, tránh cắt quá nhiều lá một lúc.
Rong chồi vượt và tỉa bổ sung trong mùa mưa
Đợt tỉa chính sau thu hoạch chưa phải là hết việc. Khi mùa mưa đến, cây đâm chồi mạnh, chồi vượt mọc từ thân, từ gốc và cả từ mặt trên cành cơ bản. Nếu để chồi vượt lớn thành cây con trên thân thì chúng tranh nước, tranh dinh dưỡng với cành mang trái và làm tán tối. Vì vậy trong mùa mưa nên đi vườn định kỳ, khoảng mỗi tháng một lượt, bẻ chồi vượt khi còn non bằng tay, không cần dao.
Đây cũng là lúc tỉa bổ sung: bỏ những cành thứ cấp mọc quá dày, cành mọc chen nhau ở giữa tán, cành bị bệnh gỉ sắt hay khô cành phát hiện giữa mùa. Lượt tỉa giữa mùa mưa nhẹ tay hơn đợt sau thu hoạch, mục đích chính là giữ tán thông thoáng và dồn sức cho trái đang lớn.
Một trường hợp cần giữ chồi vượt là khi định thay thân: thân cũ đã già, mặt cành trơ, khi đó chọn một chồi vượt khỏe mọc ở gần gốc, đúng vị trí, nuôi nó lớn rồi mới cưa thân cũ. Làm vậy vườn không mất trắng một vụ như khi cưa cả cây.
Phân biệt các loại cành và xử lý
Khi mới tập tỉa, nhầm loại cành là chuyện thường. Bảng dưới giúp nhận dạng nhanh trên cây cà phê vối:
| Loại cành | Nhận dạng | Xử lý |
|---|---|---|
| Cành cơ bản (cấp một) | Mọc ngang trực tiếp từ thân, xếp từng cặp đối nhau | Giữ, đây là khung của tán; mất rồi không mọc lại ở đốt đó |
| Cành thứ cấp khỏe | Mọc từ cành cơ bản, to, lá xanh dày, hướng ngang hoặc ra ngoài | Giữ làm cành mang trái vụ sau |
| Cành tăm | Nhỏ, dài, lá thưa và nhỏ | Cắt bỏ |
| Cành già đã cho trái nhiều năm | Phần gần thân trơ, trái chỉ còn ở đầu cành | Cắt về chỗ có cành thứ cấp non khỏe |
| Chồi vượt | Mọc thẳng đứng từ thân, gốc hoặc mặt trên cành | Bẻ sớm, trừ khi cần nuôi thân thay thế |
| Cành sâu bệnh, khô, gãy | Lá vàng, khô, có lỗ đục hoặc vết bệnh | Cắt và mang ra khỏi vườn |
Lưu ý cành cơ bản là thứ quý nhất trên cây: một cặp cành cơ bản bị cắt nhầm thì đốt đó trên thân không mọc lại cành ngang, tán sẽ bị hổng một tầng. Vì vậy khi phân vân, hãy cắt cành thứ cấp trước.
Tỉa cành theo tuổi vườn
Vườn đang kiến thiết cơ bản (một đến ba năm tuổi) cần tỉa ít, chủ yếu là tạo hình: giữ thân thẳng, giữ đủ cành cơ bản từ thấp lên cao, bỏ chồi vượt, bỏ cành mọc sát đất khi cây đã đủ cao. Lúc này lá là nhà máy nuôi cây lớn, cắt nhiều làm cây chậm khép tán. Nếu cây bói sớm, nên ngắt bớt chùm hoa ở cây yếu để dồn sức cho thân cành.
Vườn kinh doanh từ năm thứ tư đến khoảng năm thứ mười lăm là giai đoạn tỉa đều đặn hằng năm như mô tả ở trên. Mỗi năm, mục tiêu là thay dần cành già bằng cành thứ cấp non, giữ tán hình trụ đều, không để phần dưới trơ cành.
Vườn già, cành cơ bản phía dưới đã rụng nhiều, trái chỉ còn ở phần ngọn, tỉa thông thường không còn cứu được. Lúc ấy bà con cân nhắc nuôi chồi vượt thay thân, cưa đốn ghép cải tạo, hoặc tái canh nếu bộ rễ đã suy. Đừng cố kéo dài một vườn già bằng phân bón, chi phí sẽ cao mà năng suất vẫn đi xuống.
Tỉa cành đi cùng bón phân, tủ gốc và phòng bệnh
Tỉa cành chỉ phát huy khi cây đủ sức mọc cành mới. Sau đợt tỉa và trước mùa mưa, cây cần được bổ sung dinh dưỡng để ra lộc khỏe; nếu đất nghèo, cành thứ cấp mọc ra lại thành cành tăm. Vì vậy lịch tỉa nên gắn với lịch bón đầu mùa mưa, còn lượng và loại phân theo phân tích đất, hỏi khuyến nông địa phương.
Cành lá tỉa ra, nếu sạch bệnh, có thể băm nhỏ rải giữa hàng làm lớp tủ, dần dần mục thành hữu cơ trả lại cho đất. Cành bị bệnh khô cành, nấm hồng hay có rệp sáp thì mang ra khỏi vườn, xử lý riêng, tránh lây lan.
Tán thông thoáng sau tỉa giúp thuốc bảo vệ thực vật, nếu phải dùng, tiếp xúc đều hơn và giảm số lần phun; nhưng quan trọng hơn là nó làm giảm độ ẩm trong tán, hạn chế bệnh gỉ sắt và nấm hồng ngay từ đầu. Đây là một phần của cách quản lý dịch hại tổng hợp, ít tốn kém hơn nhiều so với chữa khi bệnh đã bùng.
Những sai lầm khi tỉa cành cà phê
Sai lầm hay gặp nhất là tiếc cành. Nhiều người thấy cành còn lá xanh, còn vài chùm trái thì để lại, kết quả tán ngày càng rậm, cành ngày càng nhỏ. Ngược lại, có người tỉa quá tay ngay sau một vụ sai trái, cây vừa kiệt lại mất nhiều lá, ra hoa yếu ở mùa khô tiếp theo.
Sai lầm thứ hai là tỉa muộn, khi đã gần tưới nước đợt một hoặc cây đã nhú mầm hoa. Lúc đó mỗi nhát cắt đều có thể bỏ đi mầm hoa của vụ sau, và cây phải hồi phục vết cắt đúng lúc cần dồn sức ra hoa. Tốt nhất là tỉa xong trong vài tuần sau khi hái.
Sai lầm thứ ba là bỏ qua chồi vượt trong mùa mưa vì bận việc khác. Chồi vượt chỉ cần hai ba tháng là to bằng ngón tay, khi ấy bẻ không được, phải cưa, cây mất sức đã nuôi nó. Cuối cùng là dùng dao cùn chặt dập vỏ, để lại mấu dài: vết thương lâu lành, nấm dễ vào. Một cây kéo cắt cành sắc và một ít thói quen là đủ tránh lỗi này.
Câu hỏi thường gặp
Tỉa cành cà phê vào tháng mấy là đúng?
Ở Tây Nguyên, cà phê vối thường thu hoạch từ khoảng tháng mười đến tháng mười hai, nên đợt tỉa chính rơi vào cuối năm đến đầu năm sau, ngay khi hái xong từng lô. Mốc đúng không phải tháng mà là sau hái, trước tưới đợt một. Trong mùa mưa thì rong chồi vượt định kỳ.
Có nên tỉa cành cà phê đang mang trái non không?
Chỉ nên làm tỉa nhẹ: bẻ chồi vượt, cắt cành khô, cành bệnh, cành mọc chen giữa tán. Không cắt cành đang mang nhiều trái non vì cây đã đầu tư dinh dưỡng vào đó. Những cành cần bỏ hẳn có thể đánh dấu để cắt sau khi thu hoạch.
Cà phê chè tỉa có khác cà phê vối không?
Nguyên lý tương tự nhưng cà phê chè tán nhỏ hơn, trồng dày hơn, chồi vượt ít hơn và thường được hãm ngọn thấp hơn. Cà phê chè dễ bị bệnh gỉ sắt nếu tán rậm, nên giữ tán thông thoáng càng quan trọng. Nên tham khảo hướng dẫn riêng cho giống cà phê chè đang trồng.
Cành tỉa ra nên xử lý thế nào?
Cành khoẻ có thể băm nhỏ, ủ cùng phân chuồng hoặc vỏ cà phê thành phân hữu cơ, hoặc tủ giữa hàng sau khi băm. Cành sâu bệnh thì mang ra khỏi vườn, ủ riêng thật kỹ cho hoai hoặc tiêu huỷ đúng cách, không để dưới gốc. Không đốt đống lớn trong vườn vì dễ cháy lan mùa khô.
Vì sao cây cà phê ra trái cách năm dù vẫn tỉa?
Ra trái cách năm thường do cây mang trái quá nhiều ở năm được mùa mà không đủ dinh dưỡng, nước và cành mới cho năm sau. Tỉa cành giúp phần nào, nhưng cần kết hợp bón cân đối theo giai đoạn, tưới đủ mùa khô và giữ tán hợp lý. Năm sai trái nên tỉa nhẹ và chăm phục hồi kỹ sau hái.