Tạo hình cây hồ tiêu là cắt dây tiêu non ở những thời điểm nhất định trong ba năm đầu để từ một dây thân ban đầu, cây đâm ra nhiều dây thân mới, phủ đều quanh trụ từ sát gốc lên đỉnh, cùng với buộc dây đều đặn và loại bỏ cành lươn. Lần cắt đầu thường làm khi dây tiêu đã leo được một đoạn và ra cành quả ở các đốt dưới; cắt chừa lại vài đốt sát mặt đất để các mầm ở đó mọc thành dây thân mới.
Không tạo hình, cây tiêu chỉ có vài dây thân, leo thẳng lên, phía dưới trụ trơ, tán hình chóp ngược, trái dồn lên cao, gặp gió dễ tuột trụ. Bài này đi qua cấu trúc cây tiêu, các lần cắt dây tạo tán, cách buộc dây, xử lý cành lươn, tỉa tiêu kinh doanh và những lỗi hay gặp. Số lần cắt và số đốt chừa là tham khảo theo tài liệu khuyến nông phổ biến, tuỳ giống và sức cây.
Ba loại cành trên cây hồ tiêu
Dây thân (dây tược). Mọc thẳng, có rễ bám ở mỗi đốt để bám vào trụ. Đây là bộ khung của cây, từ dây thân mọc ra các cành quả. Một trụ tiêu tốt có nhiều dây thân phân bố đều quanh trụ.
Cành quả (cành ngang). Mọc ngang từ nách lá của dây thân, không có rễ bám, mang hoa và trái. Cành quả phân nhánh tiếp thành cành cấp hai, cấp ba. Tán tiêu tròn đều, dày cành quả là tán cho năng suất.
Cành lươn. Mọc từ gốc, bò sát mặt đất, đốt dài, lá nhỏ, có rễ ở đốt và cắm xuống đất. Cành lươn không mang trái, hút dinh dưỡng của cây và làm gốc rậm, ẩm. Nên cắt bỏ thường xuyên, trừ khi muốn dùng làm dây thân bổ sung.
Vì sao phân biệt quan trọng. Nhầm cành quả với dây thân khi cắt sẽ làm hỏng tán; nhầm cành lươn với dây thân mà để lại thì gốc rậm. Trước khi cầm kéo, nên dành vài phút quan sát một cây khỏe để nhận ra ba loại cành.
Các lần cắt dây tạo tán trong giai đoạn kiến thiết
Lịch dưới đây theo cách làm phổ biến; số lần và độ cao cắt điều chỉnh theo sức cây và giống:
- Lần cắt thứ nhất: khi dây tiêu trồng từ hom đã leo được một đoạn, có các cành quả ở những đốt dưới, cắt dây thân chừa lại một đoạn ngắn sát mặt đất có vài đốt khỏe. Từ các đốt này sẽ mọc ra hai ba dây thân mới.
- Chọn và buộc dây mới: chọn những dây thân mới khỏe nhất, phân bố quanh trụ, buộc vào trụ; bỏ dây yếu, dây mọc lệch.
- Lần cắt thứ hai: khi các dây mới đã leo cao thêm một đoạn, cắt tiếp mỗi dây ở vị trí cao hơn lần trước, để mỗi dây lại tách thành nhiều dây.
- Các lần tiếp theo: lặp lại cho đến khi trụ có đủ số dây thân mong muốn, phủ kín trụ, thường trong khoảng ba năm đầu.
- Khi tán đã đủ: để dây leo lên đỉnh trụ, sau đó bấm ngọn dây khi vượt quá độ cao trụ để cây tập trung ra cành quả.
Thời điểm cắt nên vào đầu hoặc giữa mùa mưa, khi cây đang sinh trưởng mạnh, có đủ nước để các mầm mới bật nhanh. Không cắt khi cây đang yếu, vàng lá, hoặc khi trời mưa dầm kéo dài vì vết cắt lâu khô.
Buộc dây tiêu: tưởng nhỏ mà quyết định tán
Dây tiêu non cần được buộc vào trụ thường xuyên, vì rễ bám chỉ bám chặt khi đốt tiếp xúc sát mặt trụ. Dây không được buộc sẽ rủ ra ngoài, đung đưa theo gió, đốt không bám được, phải buộc lại thì đã gãy. Trong mùa mưa, khi dây lớn nhanh, có vườn phải buộc mỗi tuần hoặc mỗi tuần hai lần.
Dây buộc nên dùng loại mềm, bền vừa phải như dây nilon dẹt, dây chuối, dây cói; buộc lỏng đủ giữ dây sát trụ, không thắt chặt cắt vào vỏ. Vị trí buộc ở gần đốt, giữa hai đốt có thể buộc thêm nếu dây dài. Các dây thân nên được dàn đều quanh trụ, không dồn hết về một phía, tán tiêu mới tròn.
Trên trụ bê tông nhẵn, rễ bám khó bám, việc buộc càng quan trọng; nhiều vườn quấn lưới hoặc bao tải quanh trụ để rễ có chỗ bám. Trên trụ sống, chú ý vỏ cây trụ lớn dần có thể làm dây buộc cũ siết vào cả trụ lẫn dây tiêu; kiểm tra và nới định kỳ.
Cành lươn và việc giữ gốc tiêu thông thoáng
Cành lươn mọc nhiều trong mùa mưa, bò lan quanh gốc, cắm rễ xuống đất. Nếu không xử lý, gốc tiêu thành một búi rậm, ẩm, khó quan sát, khó thoát nước, là chỗ thuận lợi cho nấm bệnh phát triển ngay cổ rễ. Vì vậy cắt cành lươn là một trong những việc quan trọng của mùa mưa.
Cách làm: cắt sát chỗ cành lươn mọc ra từ gốc, không giật mạnh để tránh làm tổn thương cổ rễ; cành cắt mang ra khỏi gốc. Trong giai đoạn kiến thiết, nếu một phía trụ thiếu dây thân, có thể chọn một cành lươn khỏe, đưa lên buộc vào trụ để thành dây thân bổ sung; nhưng chỉ làm khi thật cần, vì dây từ cành lươn thường phân cành kém hơn.
Cùng với cắt cành lươn, nên giữ khoảng gốc tiêu thoáng: cành quả sát đất cũng cắt bỏ để trái không chạm đất, không vun rác dày lấp cổ rễ trong mùa mưa. Lớp tủ gốc giữ ẩm mùa khô nên cào bớt ra khi mùa mưa đến, để gốc khô ráo. Gốc thông thoáng còn giúp người chăm phát hiện sớm dấu hiệu bất thường ở cổ rễ.
Nhịp làm việc hợp lý trong mùa mưa là gộp ba việc vào một lượt đi vườn: buộc dây mới, cắt cành lươn và kiểm tra gốc. Mỗi lượt cách nhau khoảng một đến hai tuần tuỳ tốc độ dây lớn. Làm đều như vậy, mỗi lần chỉ tốn ít công trên một trụ, thay vì để dồn rồi phải gỡ những búi dây rối, gãy, rất khó cứu và dễ làm tổn thương cây.
Tỉa tiêu kinh doanh sau thu hoạch
Khi vườn đã vào kinh doanh, việc tạo hình chuyển sang tỉa duy trì. Bảng dưới tóm tắt các việc chính:
| Việc | Làm gì | Mục đích |
|---|---|---|
| Cắt cành khô, cành bệnh | Cắt bỏ, mang ra khỏi vườn | Giảm nguồn bệnh, vườn sạch |
| Tỉa cành quả già | Cắt bớt cành quả đã cho trái nhiều năm, phân cành yếu | Kích thích cành quả mới |
| Cắt cành sát gốc | Bỏ cành quả, cành lươn ở đoạn sát mặt đất | Gốc thông thoáng, trái không chạm đất |
| Bấm ngọn dây vượt trụ | Cắt dây thân vượt quá đỉnh trụ | Tán gọn, không đổ, dồn sức ra cành quả |
| Buộc lại dây tuột | Buộc các dây thân bị tuột khỏi trụ khi hái | Giữ khung tán |
Tỉa sau thu hoạch nên nhẹ tay vì cây vừa nuôi trái xong, đang cần lá để hồi sức; việc phục hồi bằng hữu cơ, nước và dinh dưỡng theo giai đoạn đi kèm với tỉa.
Tạo hình theo loại trụ
Trên trụ sống, cây trụ lớn dần mỗi năm nên dây thân có thêm chỗ bám; tạo hình có thể giữ nhiều dây hơn khi trụ đã to. Cần lưu ý khi tỉa tán cây trụ: cành cây trụ đổ xuống có thể làm gãy dây tiêu, nên tỉa từ trên xuống và cắt thành đoạn ngắn. Rễ bám của tiêu bám vào vỏ cây trụ rất chắc; khi buộc lại dây, không giật mạnh làm bong rễ bám.
Trên trụ gỗ và trụ gạch xây, bề mặt nhám nên rễ bám bám tốt; tạo hình theo lịch chung, chú ý dàn dây đều bốn phía. Trụ gạch xây đường kính lớn có thể trồng nhiều dây quanh trụ, mỗi dây lại được cắt tạo tán, nên việc tách và dàn dây càng cần kỹ để tán không bị hổng một phía.
Trên trụ bê tông, rễ bám khó bám vào mặt nhẵn, dây dễ tuột khi gió hoặc khi hái; ngoài quấn lưới, bao tải quanh trụ, việc buộc dây phải dày hơn. Trụ bê tông hấp nhiệt nên phía trụ hướng nắng chiều, dây thường kém hơn; có thể trồng dây lệch về phía mát và dàn sang phía nắng khi dây đã khỏe.
Tạo hình đi cùng dinh dưỡng, nước và vệ sinh vườn
Mỗi lần cắt dây là một lần cây phải nuôi những mầm mới. Nếu đất nghèo, thiếu nước, các mầm bật ra yếu, dây mới mảnh, tạo hình không đạt. Vì vậy lịch cắt dây nên đi cùng lịch bón đầu mùa mưa và giữ ẩm đều; cây sau cắt cần được theo dõi xem mầm có bật đều không. Lượng và loại phân nên căn cứ phân tích đất và hướng dẫn khuyến nông.
Vết cắt trên dây tiêu là cửa ngõ cho nấm bệnh nếu gặp mưa dầm. Nên cắt vào ngày khô ráo, cắt gọn bằng dụng cụ sắc và sạch. Dây, lá cắt bỏ không vứt quanh gốc mà gom ra khỏi vườn, ủ riêng hoặc xử lý đúng cách.
Một vườn tạo hình tốt ở giai đoạn kiến thiết cũng là vườn dễ quản lý dịch hại sau này: tán thông thoáng, gốc sạch, dây phân bố đều thì dễ quan sát, phát hiện sớm sâu bệnh, giảm số lần phải dùng thuốc. Phần quản lý dịch hại theo hệ thống được trình bày ở danh mục quản lý dịch hại tổng hợp của trang.
Những lỗi tạo hình hay gặp
Lỗi thứ nhất là tiếc dây không dám cắt. Nhiều người thấy dây tiêu non leo nhanh, đã ra vài cành quả thì để luôn, mong có trái sớm. Kết quả là trụ chỉ có một hai dây thân, phía dưới trơ, sau này muốn tạo hình lại phải cắt mạnh hơn và mất thêm thời gian. Cây tiêu là cây lâu năm, ba năm tạo tán tốt quyết định nhiều năm kinh doanh sau.
Lỗi thứ hai là cắt sai thời điểm: cắt vào mùa khô khi cây thiếu nước, mầm mới bật yếu; hoặc cắt giữa đợt mưa dầm, vết cắt lâu khô. Lỗi thứ ba là dùng dao cùn, vết cắt dập, dụng cụ không vệ sinh khi đi từ cây này sang cây khác, nhất là ở vườn đã có cây bệnh.
Lỗi thứ tư là để trái sớm quá nhiều ở cây kiến thiết. Cây tiêu năm thứ hai có thể ra hoa, nhưng nếu để mang trái nhiều thì sức cây dồn vào trái thay vì vào dây thân và rễ. Nhiều hướng dẫn khuyên ngắt bớt gié hoa ở năm đầu tiên ra hoa để cây ổn định khung tán trước. Kiên nhẫn ở giai đoạn này thường được đền bù bằng một vườn bền và đều.
Câu hỏi thường gặp
Cắt dây tiêu tạo tán vào tháng mấy?
Thời điểm phù hợp là đầu hoặc giữa mùa mưa, khi đất đủ ẩm, cây đang sinh trưởng mạnh. Ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ mùa mưa thường từ khoảng tháng năm đến tháng mười. Quan trọng hơn tháng là sức cây: cây khỏe, xanh, không bệnh mới nên cắt.
Không cắt dây tạo tán thì tiêu có ra trái không?
Vẫn ra trái, nhưng tán thường thưa, phía dưới trụ trơ, ít dây thân, trái dồn lên cao. Năng suất mỗi trụ thường thấp và cây dễ tuột trụ khi gió lớn. Tạo hình giúp phủ kín trụ, tăng số cành quả và làm vườn đồng đều hơn.
Cành lươn có dùng làm hom giống được không?
Cành lươn có rễ ở đốt nên có thể giâm sống, nhưng cây từ cành lươn thường sinh trưởng không tốt bằng cây từ hom dây thân. Nhiều tài liệu khuyên không dùng cành lươn làm giống. Hom tốt nhất vẫn là đoạn dây thân bánh tẻ từ cây mẹ khỏe, sạch bệnh.
Mỗi trụ tiêu nên giữ bao nhiêu dây thân?
Số dây tuỳ đường kính và chiều cao trụ, giống tiêu và tập quán vùng. Mục tiêu là dây thân phủ đều quanh trụ, không quá dày đến mức tán rậm, ẩm. Trụ nhỏ cần ít dây hơn trụ gạch xây lớn. Có thể hỏi các vườn lâu năm cùng loại trụ quanh vùng để tham khảo.
Dụng cụ cắt dây tiêu cần vệ sinh thế nào?
Dao kéo cần sắc để vết cắt gọn, và nên lau rửa sạch khi chuyển từ cây này sang cây khác, đặc biệt khi đi qua khu vực có cây nghi bệnh. Nhiều vườn mang theo một bình dung dịch sát trùng thông dụng để nhúng dụng cụ. Cây bệnh nên cắt sau cùng.