Sổ dòng vật chất là cuốn sổ ghi những gì đi vào trang trại (giống, phân, thức ăn, rơm mua thêm) và những gì đi ra (nông sản bán, vật nuôi bán, phân bán, chất thải ra ngoài), cùng những gì quay vòng bên trong (phân chuồng về vườn, phụ phẩm về chuồng). Ghi đều một năm, nông hộ sẽ trả lời được những câu mà cảm tính hay đoán sai: phân chuồng nhà mình đủ bón cho bao nhiêu gốc cây, phụ phẩm đủ nuôi bao nhiêu con qua mùa khô, khâu nào đang rò rỉ vật chất ra ngoài nhiều nhất.
Không cần phần mềm hay kiến thức kế toán. Một quyển vở, một cái cân đơn giản hoặc cách ước lượng bằng gánh, bằng xe rùa là đủ để bắt đầu. Bài này hướng dẫn cách ghi, cách đọc sổ, kèm một ví dụ giả định và những chỗ người mới hay ghi sai. Các con số trong ví dụ chỉ để minh hoạ cách tính, không dùng làm định mức.
Vì sao cần ghi chứ không ước chừng
Nông hộ nào cũng có cảm giác về trang trại của mình: "phân bò dư", "rơm năm nay thiếu", "vườn bón mãi không thấy tốt". Cảm giác này thường đúng hướng nhưng sai mức độ. Hộ nghĩ phân dư có khi chỉ là phân chất một chỗ không ai dọn, còn vườn vẫn đói; hộ nghĩ rơm thiếu có khi vì để mốc mất nửa.
Ghi chép biến cảm giác thành con số so sánh được giữa các tháng, các năm. Khi biết một năm nhà mình thu được bao nhiêu xe phân, bón cho vườn bao nhiêu xe, còn bao nhiêu xe bán đi hay bỏ phí, mới quyết định được nên tăng đàn, giảm đàn, mở thêm vườn hay đổi phân với hàng xóm.
Ghi chép cũng là cách giữ kinh nghiệm. Nhiều hộ thử một cách mới, như ủ thân ngô hay trồng băng cỏ, nhưng sau một năm không nhớ đã làm bao nhiêu, kết quả ra sao. Sổ ghi giúp năm sau làm tốt hơn năm trước, và giúp người trong nhà tiếp quản khi người chính đi vắng.
Những gì cần ghi: ba nhóm dòng chảy
Không cần ghi mọi thứ ngay từ đầu. Bắt đầu với những dòng lớn nhất của nhà mình, sau đó thêm dần.
| Nhóm | Ví dụ cần ghi | Đơn vị ghi dễ dùng |
|---|---|---|
| Đi vào | Phân vô cơ, phân hữu cơ mua; thức ăn tinh; rơm, cỏ mua; con giống; nước tưới bơm thêm | Bao, xe, bó, con; ghi kèm ngày |
| Đi ra | Nông sản bán; vật nuôi bán; phân, rơm bán hay cho; chất thải chảy ra ngoài | Ký, tạ, con, xe; ghi kèm ngày |
| Quay vòng bên trong | Phân chuồng ra vườn; rơm, cỏ vào chuồng; bã nấm ra vườn; nước xả biogas tưới cây | Gánh, xe rùa, bao; ghi nơi đến |
| Tồn kho | Đống phân đang ủ; rơm đang cất; thức ăn ủ chua còn lại | Ước lượng đầu tháng, cuối tháng |
| Hao hụt | Rơm mốc bỏ; phân bị nước cuốn; thức ăn ủ hỏng | Ước lượng, ghi nguyên nhân |
Đơn vị đếm quen tay như gánh, xe rùa, bao không chính xác bằng cân, nhưng nếu dùng cùng một loại dụng cụ suốt năm thì vẫn so sánh được. Thỉnh thoảng cân thử một xe rùa phân, một bó rơm để biết khối lượng trung bình.
Cách lập sổ trong một buổi chiều
Sổ càng đơn giản càng dễ ghi đều. Cách dưới đây đủ dùng cho phần lớn nông hộ.
- Chia quyển vở thành ba phần: phần đầu ghi theo ngày, phần giữa tổng hợp theo tháng, phần cuối là sơ đồ trang trại và ghi chú.
- Vẽ sơ đồ trang trại ở trang cuối: chuồng, khu ủ, vườn chia lô có đánh số, ao, ruộng. Khi ghi "phân ra vườn", chỉ cần ghi số lô.
- Ở phần ghi theo ngày, mỗi dòng ghi: ngày, thứ gì, bao nhiêu, từ đâu đến đâu. Ví dụ: ngày 5, phân bò, 4 xe rùa, từ chuồng ra khu ủ.
- Cuối mỗi tháng, cộng lại theo từng loại sang phần tổng hợp: tổng phân thu, tổng phân bón từng lô, tổng thức ăn mua, tổng nông sản bán.
- Đầu và cuối mỗi tháng ước lượng tồn kho: đống phân còn bao nhiêu xe, rơm còn bao nhiêu bó.
- Cuối năm, so sánh tổng vào, tổng ra, tổng quay vòng. Ghi vài dòng nhận xét: khâu nào dư, khâu nào thiếu, năm sau định thay đổi gì.
Nếu nhà đã có nhật ký đồng ruộng cho các tiêu chuẩn sản xuất an toàn, có thể ghép phần dòng vật chất vào đó thay vì lập sổ riêng.
Đọc sổ: phân chuồng đủ bón bao nhiêu vườn
Câu hỏi hay gặp nhất là phân chuồng nhà mình đủ bón cho bao nhiêu cây. Để trả lời, cần hai con số: lượng phân ủ hoai thu được mỗi năm, và lượng phân hữu cơ mỗi gốc cây hoặc mỗi sào cần theo khuyến cáo cho loại cây đó. Con số thứ nhất lấy từ sổ; con số thứ hai hỏi khuyến nông hoặc tra tài liệu kỹ thuật của cây.
Ví dụ giả định: sổ cho thấy một năm nhà thu được khoảng 80 xe rùa phân ủ hoai. Khuyến cáo cho vườn cây ăn trái của nhà, giả sử, là khoảng một xe rùa cho mỗi gốc mỗi năm. Như vậy phân chuồng nhà đủ bón cho khoảng 80 gốc. Nếu vườn có 120 gốc, phần thiếu phải bù bằng phân hữu cơ mua, phân xanh, phủ gốc bằng phụ phẩm, hoặc tăng đàn. Nếu vườn chỉ có 50 gốc, phần dư có thể bón cho rau, cỏ, hoặc bán, đổi với hàng xóm.
Cách tính này thô, vì chất lượng phân ủ mỗi đợt mỗi khác, và cây còn cần phân vô cơ cân đối theo giai đoạn. Nhưng nó cho một bức tranh đúng hướng, tránh hai sai lầm phổ biến: nuôi quá nhiều so với đất dùng phân, hoặc trồng quá nhiều so với nguồn hữu cơ tự có.
Đọc sổ: phụ phẩm đủ nuôi bao nhiêu con qua mùa khan
Câu hỏi thứ hai là thức ăn thô. Sổ cho biết mỗi năm thu được bao nhiêu bó rơm, bao nhiêu túi thân ngô ủ chua, bao nhiêu gánh cỏ mỗi tuần từ khu cỏ trồng. Đem so với lượng một con trâu, bò ăn mỗi ngày theo khuyến cáo của cán bộ chăn nuôi, nhân với số ngày mùa khan cỏ, sẽ biết dự trữ đủ cho bao nhiêu con.
Ví dụ giả định: nhà trữ được khoảng 300 bó rơm khô và 40 túi thân ngô ủ chua. Mùa khô kéo dài khoảng bốn tháng. Nếu mỗi con bò cần, giả sử, ba bó rơm và nửa túi ủ chua mỗi ngày bên cạnh phần cỏ còn lại, thì 300 bó rơm chỉ đủ cho khoảng 100 ngày-con, tức chưa đủ một con qua trọn mùa khô nếu chỉ dựa vào rơm. Con số này cho thấy ngay cần trồng thêm cỏ, trữ thêm rơm, hay giảm đàn trước mùa khô.
Sổ cũng chỉ ra hao hụt: nếu năm ngoái trữ 300 bó mà đến giữa mùa khô đã bỏ 60 bó vì mốc, cải thiện chỗ cất rơm có khi đỡ hơn trồng thêm cỏ.
Ghi thêm vài dòng về đất và cây để sổ có ý nghĩa hơn
Dòng vật chất chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại là đất và cây phản ứng thế nào. Bên cạnh cột vào, ra, quay vòng, nên dành một cột nhỏ cho mỗi lô vườn để ghi những gì quan sát được sau mỗi lần bón: lá xanh hơn hay vàng đi, cây ra đọt nhiều hay ít, đất tơi xốp hơn hay vẫn chai cứng, giun đất nhiều hay ít khi xới.
Nếu có điều kiện phân tích đất, dù chỉ vài năm một lần qua trạm khuyến nông hay chương trình hỗ trợ của địa phương, ghi kết quả vào sổ ngay cạnh lượng phân đã bón cho lô đó. Sau vài năm, nông hộ sẽ thấy lô nào được bón phân chuồng đều thì chất hữu cơ có tăng lên không, lô nào chỉ bón vô cơ thì đất thay đổi ra sao.
Ghi thêm năng suất thu hoạch từng lô theo đơn vị quen dùng, như số gánh, số thùng, số bao, không cần quy ra tiền. So sánh lô bón nhiều hữu cơ với lô bón ít trong cùng điều kiện cho biết vòng tuần hoàn có thật sự giúp cây hay chỉ giúp dọn chất thải. Đây là thông tin quý mà không tài liệu chung nào thay được, vì nó đến từ chính đất nhà mình.
Những chỗ người mới hay ghi sai
Chỉ ghi thứ mua bán, quên dòng bên trong. Sổ chi tiêu thông thường chỉ ghi tiền. Sổ dòng vật chất cần cả những thứ không có tiền đi kèm như phân ra vườn, rơm vào chuồng. Đây mới là phần cho biết vòng tuần hoàn đang chạy hay đứt.
Ghi dồn cuối tuần, cuối tháng. Ghi dồn thì quên, ước lượng sai. Để quyển sổ và cây bút ngay ở chuồng hoặc nhà kho, ghi ngay sau khi làm, mỗi dòng chỉ mất vài giây.
Đổi đơn vị giữa chừng. Tháng này ghi xe rùa, tháng sau ghi bao, không quy đổi được. Chọn đơn vị và giữ suốt năm; nếu đổi dụng cụ, cân thử để quy đổi.
Không ghi hao hụt. Rơm mốc, phân bị mưa cuốn, thức ăn ủ hỏng thường bị bỏ qua vì không ai muốn ghi thất bại. Nhưng đây chính là chỗ cải thiện được nhanh nhất.
Ghi mà không đọc. Sổ chỉ có ích khi cuối tháng, cuối năm có người ngồi cộng và rút ra điều gì đó. Dành một buổi mỗi tháng để xem lại, viết hai ba dòng nhận xét.
Từ sổ một hộ tới sổ của cả xóm
Khi vài hộ trong xóm cùng ghi, có thể nhìn thấy dòng vật chất giữa các hộ: hộ nào dư phân, hộ nào dư rơm, hộ nào thiếu cỏ. Đó là cơ sở để tổ hợp tác, nhóm nông dân sắp xếp trao đổi, dùng chung máy cuộn rơm, máy băm, khu ủ phân chung hay hầm biogas chung.
Cán bộ khuyến nông cũng có thể dùng sổ của các hộ để đưa ra khuyến cáo sát thực tế hơn: biết vùng mình thiếu chất hữu cơ ở đâu, dư phụ phẩm vào tháng nào để tổ chức thu gom, làm nấm, ủ thức ăn đúng lúc.
Không phải hộ nào cũng thích ghi chép, và không cần bắt buộc ai. Nhưng với hộ đang muốn làm nông nghiệp tuần hoàn bài bản, quyển sổ là công cụ rẻ nhất và cho nhiều thông tin nhất, rẻ hơn bất cứ máy móc nào.
Một gợi ý để bắt đầu: chọn một dòng duy nhất, chẳng hạn phân chuồng, ghi trọn ba tháng. Khi thói quen đã thành, thêm dòng rơm, dòng thức ăn mua, rồi dòng nông sản bán. Sổ lớn dần theo thói quen của người ghi chứ không phải ngược lại.
Câu hỏi thường gặp
Không có cân thì ghi sổ dòng vật chất thế nào?
Dùng đơn vị quen tay như gánh, xe rùa, bao, bó và giữ nguyên suốt năm. Thỉnh thoảng mượn cân cân thử một xe phân, một bó rơm để biết khối lượng trung bình. Không cần chính xác tuyệt đối, chỉ cần so sánh được giữa các tháng, các năm.
Ghi sổ có tốn nhiều thời gian không?
Mỗi dòng ghi chỉ mất vài giây nếu để sổ ở ngay chuồng hoặc kho. Mỗi tháng thêm khoảng một buổi để cộng tổng và viết nhận xét. Tổng thời gian trong năm ít hơn nhiều so với thời gian mất đi vì quyết định sai quy mô đàn hay vườn.
Có thể ghi trên điện thoại thay vì vở không?
Được. Bảng tính trên điện thoại hoặc ứng dụng ghi chú đều dùng được, tiện cộng tổng. Điều quan trọng là ghi đều và giữ cấu trúc ngày, thứ gì, bao nhiêu, từ đâu đến đâu. Với người lớn tuổi, quyển vở để ở chuồng thường dễ duy trì hơn.
Làm sao biết mỗi gốc cây cần bao nhiêu phân hữu cơ?
Lượng phân hữu cơ khuyến cáo khác nhau theo loại cây, tuổi cây, đất và vùng. Hỏi cán bộ khuyến nông địa phương hoặc tra tài liệu kỹ thuật của chính loại cây đó, rồi so với lượng phân thu được trong sổ để biết đủ hay thiếu.
Sổ dòng vật chất có giống sổ thu chi không?
Không. Sổ thu chi ghi tiền, còn sổ dòng vật chất ghi khối lượng vật chất, kể cả những thứ không mua bán như phân ra vườn, rơm vào chuồng. Hai sổ bổ sung cho nhau; ghép chúng lại sẽ thấy vòng tuần hoàn tiết kiệm được bao nhiêu tiền đầu vào.
Ghi bao lâu thì bắt đầu có ích?
Ngay sau vài tháng đã thấy những chỗ hao hụt rõ như rơm mốc, phân bị nước cuốn. Muốn trả lời câu hỏi quy mô như phân đủ bón bao nhiêu gốc, thức ăn đủ nuôi bao nhiêu con qua mùa khô thì cần ít nhất trọn một năm để có đủ các mùa.