Trồng nấm rơm là cách dùng rơm sau gặt cho giá trị cao nhất ở nông hộ trồng lúa: rơm được ngâm làm ướt, xếp thành luống, cấy meo giống, giữ ấm và ẩm; sau khoảng hai tuần tính từ lúc cấy meo, nấm bắt đầu cho thu và có thể hái vài đợt. Khi luống hết nấm, bã còn lại vẫn giàu chất hữu cơ, đem phủ gốc cây hoặc ủ tiếp làm phân. Một lượng rơm như vậy đi qua hai lần sử dụng trước khi về đất.
Nấm rơm ưa nóng ẩm, nên hợp nhất với Nam Bộ và các tháng nóng ở miền Bắc, miền Trung. Nghề này không cần vốn lớn nhưng cần công đều tay, nguồn meo tốt và mắt quan sát thời tiết. Phần dưới đi qua điều kiện, các bước cơ bản ở mức nông hộ, những nguyên nhân thất bại hay gặp và cách đưa bã nấm quay về vườn ruộng. Các mốc ngày, nhiệt độ chỉ là tham khảo, tuỳ giống meo và thời tiết.
Nấm rơm sống bằng gì và vì sao rơm lúa hợp với nó
Nấm rơm là loài nấm phân giải chất xơ, sống trên xác thực vật đang mục. Sợi nấm tiết men phân giải xenlulô và hemixenlulô trong rơm thành chất dinh dưỡng để nuôi chính nó, rồi khi đủ điều kiện nhiệt độ, độ ẩm và không khí thì kết thành quả thể, tức cái nấm ta hái. Vì vậy rơm lúa vừa là nhà, vừa là thức ăn của nấm.
Nấm rơm ưa nhiệt độ cao hơn phần lớn các loài nấm trồng khác. Tài liệu khuyến nông thường nêu khoảng nhiệt độ thích hợp trong luống vào khoảng ba mươi đến trên ba mươi độ C, độ ẩm không khí cao. Trời lạnh dưới khoảng hai mươi độ thì nấm ra kém hoặc không ra, nên ở miền Bắc nấm rơm chủ yếu làm từ cuối xuân tới đầu thu, còn ở Nam Bộ làm được gần như quanh năm, chỉ khó hơn vào giữa mùa mưa dầm.
Điểm hay của nấm rơm trong vòng tuần hoàn là nó không tranh với vật nuôi: rơm khô tốt nhất có thể để cho bò, phần rơm còn lại, kể cả rơm vụ gặt mưa hơi ẩm nhưng chưa mốc, vẫn dùng được cho nấm. Sau khi nấm đã ăn bớt phần xơ dễ phân giải, bã nấm mềm, xốp, phân huỷ nhanh hơn rơm sống khi về đất.
Điều kiện cần trước khi làm luống nấm
Trước khi bắt tay làm, nên rà lại năm điều kiện dưới đây. Thiếu một điều thì khả năng thất bại rất cao, nhất là với người làm lần đầu.
| Điều kiện | Cần thế nào | Vì sao |
|---|---|---|
| Rơm | Khô, sạch, không mốc, không lẫn đất, không dính thuốc vừa phun | Rơm mốc mang nấm dại lấn át nấm rơm; tồn dư thuốc có thể ức chế sợi nấm |
| Meo giống | Từ cơ sở tin cậy, còn hạn, sợi trắng đều, không đốm màu lạ | Meo già, meo nhiễm là nguyên nhân thất bại hàng đầu |
| Chỗ đặt luống | Đất cao ráo, thoát nước, râm vừa, kín gió lùa | Ngập úng làm thối luống; nắng gắt và gió làm khô mặt luống |
| Nước | Nước sạch để ngâm rơm và tưới ẩm | Nước bẩn mang mầm bệnh, làm nấm thối nhũn |
| Công | Có người thăm luống sáng, chiều trong cả đợt | Nấm rơm nở rất nhanh, hái trễ vài giờ đã bung dù, khó bán |
Nếu thấy nhà không đáp ứng được điều kiện về công, nên chọn lối ra khác cho rơm như phủ gốc hoặc bán rơm cuộn cho cơ sở trồng nấm chuyên.
Các bước làm một luống nấm rơm ngoài trời ở mức nông hộ
Cách làm dưới đây là khung chung theo kiểu luống ngoài trời phổ biến ở Nam Bộ. Mỗi địa phương có biến tấu riêng; người mới nên xem tận nơi một hộ làm lâu năm trong vùng trước khi tự làm.
- Chọn và dọn chỗ đặt luống: đất cao, phát quang cỏ, rắc vôi bột nhẹ để hạn chế kiến, mối và nấm dại trên nền.
- Xử lý rơm: ngâm hoặc tưới rơm bằng nước có pha vôi cho thấm đều, rồi để ráo và ủ đống vài ngày cho rơm mềm, hơi nóng lên. Lượng vôi, thời gian ủ làm theo hướng dẫn kèm meo hoặc của khuyến nông địa phương.
- Đắp luống: xếp rơm thành luống dài, mỗi lớp nén vừa tay, giữa các lớp rải meo dọc theo mép luống. Luống không quá cao để giữ được nhiệt đều, không quá thấp để khỏi nguội nhanh.
- Che luống: phủ một lớp rơm khô mỏng lên trên rồi che bạt mỏng hoặc nilon để giữ ẩm, giữ nhiệt; ban ngày trời quá nóng thì hé bạt, chiều tối đậy lại.
- Chăm luống: giữ độ ẩm bằng cách tưới phun sương nhẹ khi mặt luống khô, không tưới đẫm làm ngập; thăm luống hằng ngày xem sợi nấm lan, có nấm dại hay kiến không.
- Thu hái: khi nấm đã lớn, còn búp tròn chưa bung dù thì hái bằng cách xoay nhẹ, không giật cả cụm làm hỏng sợi. Hái sáng sớm và chiều mát, hái liên tục mỗi ngày trong đợt rộ.
- Sau đợt đầu, tưới nhẹ, đậy lại để luống ra đợt hai; khi nấm ra thưa, nhỏ thì kết thúc và dỡ luống.
Phần kỹ thuật chi tiết về chọn meo, các loại nấm khác như nấm sò, mộc nhĩ trên mùn cưa hay bã mía thuộc các trang chuyên về nấm; ở đây tập trung vào vị trí của nấm rơm trong vòng tuần hoàn nông hộ.
Vì sao luống nấm thất bại: những nguyên nhân hay gặp
Meo kém. Meo để quá lâu, meo bị nóng khi vận chuyển, meo đã có đốm vàng, xanh, đen là nấm mốc. Sợi nấm yếu không lan được trong rơm, nấm dại mọc lên thay. Mua meo ở nơi có tiếng, xem ngày, mang về cấy ngay.
Rơm mốc hoặc rơm chưa xử lý đủ. Rơm đã mốc từ trước mang sẵn bào tử nấm dại; rơm chưa đủ ướt, chưa đủ mềm thì sợi nấm khó ăn vào. Ngược lại rơm quá úng làm luống thiếu không khí, thối đen.
Nhiệt độ lên xuống thất thường. Nắng gắt chiếu thẳng làm luống quá nóng, sợi nấm chết; mưa lạnh kéo dài làm luống nguội, nấm không ra. Mùa mưa nên làm ở chỗ có mái che sơ sài hoặc rút ngắn quy mô.
Kiến, mối, chuột, ốc sên. Kiến ăn meo, mối ăn rơm, chuột đào luống, ốc sên gặm nấm non. Dọn nền, rắc vôi, làm rãnh nước quanh khu luống là cách phổ biến, không dùng thuốc diệt côn trùng lên luống nấm vì nấm hút và giữ chất độc.
Hái không kịp. Nấm rơm từ búp tới bung dù chỉ trong thời gian ngắn. Nhà không ai thăm luống vào lúc nấm rộ thì phần lớn nấm sẽ bung, khó bán, hoặc thối trên luống.
Tính toán trước khi làm: rơm, công và đầu ra
Lượng rơm. Một luống nấm ngoài trời ngốn nhiều rơm hơn người mới thường nghĩ, vì rơm phải xếp nhiều lớp và nén chặt. Trước khi mua meo, nên ước lượng rơm nhà mình có sau vụ gặt, phần nào để dành cho bò, phần nào cho nấm, phần nào phủ vườn. Thiếu rơm giữa chừng phải mua thêm rơm không rõ nguồn gốc, dễ mang theo rơm mốc.
Lịch công. Đợt làm luống thường rơi đúng lúc vừa gặt xong, cũng là lúc phải làm đất, gieo sạ vụ sau. Nhà ít người nên làm số luống vừa sức, hoặc lệch lịch: làm một phần luống ngay sau gặt, phần sau khi đã xuống giống xong.
Đầu ra nấm tươi. Nấm rơm tươi hỏng nhanh, nên trước khi làm cần biết sẽ bán cho ai: thương lái trong xóm, chợ gần, bếp ăn, nhà hàng nhỏ. Không có người mua thì phải tính tới phơi, muối hoặc dùng trong nhà, giá trị thấp hơn nhiều.
Chỗ cho bã nấm. Mỗi đợt dỡ luống ra một khối bã lớn. Nên chuẩn bị sẵn chỗ ủ hoặc biết trước vườn nào sẽ nhận bã, đừng để bã chất đống cạnh luống mới vì đó là nơi nấm dại, ruồi và côn trùng sinh sôi rồi lan sang luống đang trồng.
Bã nấm sau thu hái: đừng đổ đi
Khi dỡ luống, phần rơm còn lại đã đổi khác hẳn rơm sống: mềm, màu nâu sẫm, có sợi nấm trắng xen kẽ, cầm lên dễ rã. Đây là vật liệu hữu cơ đã được nấm phân giải một phần, khi về đất sẽ hoai nhanh hơn rơm tươi nhiều lần.
Có ba cách dùng bã nấm phổ biến. Cách thứ nhất là phủ gốc cây ăn trái, cây công nghiệp hoặc luống rau ăn quả như cà, ớt, dưa, rải lớp dày quanh gốc, chừa khoảng trống ở cổ rễ. Cách thứ hai là trộn vào đống ủ cùng phân chuồng để tăng chất xơ, cân đối độ ẩm cho đống ủ. Cách thứ ba là trộn vào đất làm bầu ươm cây giống sau khi đã ủ hoai thêm một thời gian.
Vài lưu ý: bã nấm của luống bị thối nhũn nặng, luống nhiễm nấm dại nhiều thì nên ủ kỹ trước khi dùng; không đổ bã nấm còn tươi dày quá gần gốc cây non vì bã còn phân giải sẽ tạm giữ đạm. Một số hộ còn cho bò ăn phần bã nấm khô sạch, nhưng cách này cần hỏi cán bộ thú y, khuyến nông vì chất lượng bã rất khác nhau.
Nấm rơm có hợp với nhà mình không
Nấm rơm hợp với hộ có rơm sẵn, có người ở nhà, có đất cao ráo gần nhà và gần nơi tiêu thụ nấm tươi, vì nấm rơm tươi để lâu nhanh hỏng. Ở những vùng nhiều hộ làm, thương lái đến tận nơi thu nấm nên đầu ra dễ hơn; ở vùng ít người làm thì phải tự lo bán lẻ ở chợ.
Một cách bắt đầu nhẹ nhàng là làm chung với vài hộ hàng xóm: góp rơm, góp công, chia nhau đợt thăm luống sáng chiều và chung một mối bán. Làm chung cũng giúp học hỏi nhanh hơn, vì mỗi luống hỏng đều là một bài học mà cả nhóm cùng rút ra, thay vì mỗi nhà tự mò mẫm và tự chịu thiệt.
Nó không hợp với hộ đi làm xa cả ngày, hộ có đất thấp hay ngập, hoặc vùng có mùa lạnh dài. Cũng không nên làm quá nhiều luống ngay đợt đầu: làm thử vài luống, học cách đọc nhiệt độ, độ ẩm, rồi mới mở rộng. Trồng nấm là một nghề, và như mọi nghề, có năm thuận năm không.
Nhìn ở góc tuần hoàn, kể cả khi lượng nấm thu được không nhiều, việc đưa rơm qua luống nấm rồi về vườn vẫn tốt hơn đốt rơm, vì chất hữu cơ được giữ lại và đất nhận được một lượng mùn đáng kể sau mỗi vụ.
Câu hỏi thường gặp
Một luống nấm rơm bao lâu thì cho thu?
Thông thường sau khoảng mười ngày đến hai tuần kể từ khi cấy meo, nấm bắt đầu ra búp, tuỳ giống meo, nhiệt độ và cách xử lý rơm. Đợt rộ kéo dài vài ngày, sau đó có thể chăm để ra thêm đợt hai, đợt ba với lượng nấm ít dần.
Rơm vụ hè thu gặt mưa có trồng nấm được không?
Được nếu rơm chưa mốc. Rơm ẩm nên dùng sớm cho luống nấm thay vì cất lâu. Rơm đã có mốc trắng, mốc xanh, mùi chua thì không nên dùng vì bào tử nấm dại sẽ lấn át nấm rơm ngay từ đầu.
Có cần dùng thuốc để trị kiến, mối trong luống nấm không?
Không nên phun thuốc diệt côn trùng lên luống vì nấm hút và giữ chất độc, nguy hiểm cho người ăn. Cách an toàn là dọn sạch nền, rắc vôi, làm rãnh nước bao quanh khu luống và chọn chỗ đặt luống xa tổ kiến, mối.
Nấm rơm có trồng trong nhà được không?
Được, nhiều cơ sở trồng nấm rơm trong nhà có mái, kệ nhiều tầng, kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm tốt hơn, ít phụ thuộc thời tiết. Cách này cần đầu tư nhà xưởng và kỹ thuật hơn luống ngoài trời, hợp với người đã có kinh nghiệm và muốn làm quanh năm.
Bã nấm rơm bón trực tiếp cho rau được không?
Bã nấm có thể phủ luống rau ăn quả hoặc trộn đất, nhưng với rau ăn lá ngắn ngày nên ủ hoai thêm trước khi dùng để tránh bã còn phân giải giữ đạm làm rau vàng. Bã từ luống bị thối, nhiễm nấm dại nặng nên ủ kỹ.
Miền Bắc làm nấm rơm vào tháng nào?
Nấm rơm cần nóng, nên ở miền Bắc thường làm từ khoảng cuối xuân tới đầu thu, tận dụng rơm vụ xuân gặt đầu hè. Mùa đông lạnh nấm ra kém hoặc không ra; một số hộ chuyển sang trồng nấm sò, mộc nhĩ, nấm chịu lạnh hơn vào mùa này.