Trong vòng tuần hoàn của nông hộ, cỏ trồng không cần chiếm đất tốt nhất. Những chỗ thường bỏ trống như bờ lô, bờ mương, ranh vườn, băng theo đường đồng mức trên đất dốc, khoảng trống giữa hàng cây lâu năm thời kiến thiết là nơi trồng cỏ và cây họ đậu làm thức ăn xanh cho trâu bò, dê. Cỏ giữ đất, chắn xói, che phủ mặt đất; gia súc ăn cỏ cho phân; phân ủ quay về chính vườn cây và gốc cỏ. Đó là một vòng khép kín ngay trên mảnh đất nhà mình.
Bài này không đi vào từng giống cỏ cho bò hay cách nuôi bò, dê, mà nhìn cỏ như một phần của hệ thống canh tác: trồng ở đâu để không tranh với cây chính, chọn nhóm cỏ nào cho chỗ nào, cắt thế nào để cỏ bền mà vẫn giữ được đất, và làm sao đưa phân quay lại. Lượng cỏ, khoảng cách và thời gian cắt nêu ra đều chỉ để tham khảo, tuỳ đất, tuỳ vùng.
Vì sao cỏ trồng là mắt xích hay bị bỏ qua
Ở nhiều nông hộ, trâu bò ăn cỏ dại cắt ven đường, bờ ruộng, bãi sông, cộng với rơm khô. Nguồn này ngày càng ít đi khi đường làng bê tông hoá, bờ ruộng được phun thuốc trừ cỏ, bãi chăn thả bị thu hẹp. Cỏ dại ven ruộng còn có nguy cơ dính thuốc bảo vệ thực vật mà người cắt không biết.
Cỏ trồng giải quyết vấn đề đó: nguồn thức ăn xanh chủ động, gần chuồng, biết rõ không có thuốc. Nhưng nhiều hộ ngại vì nghĩ phải dành một mảnh đất riêng làm đồng cỏ, trong khi đất nào cũng đang trồng cây khác. Thực tế, phần lớn hộ có đủ chỗ "thừa" để trồng cỏ nếu nhìn kỹ: bờ lô cà phê, bờ mương vườn, ranh đất, mép ao, chỗ trũng trồng cây khác không được.
Ở vùng đất dốc, cỏ trồng còn có thêm một việc mà không cây nào làm tốt bằng: giữ đất. Một băng cỏ dày trồng theo đường đồng mức làm chậm dòng nước mưa, giữ lại đất và phân bị cuốn từ phía trên, sau vài năm hình thành bậc thang tự nhiên. Đây là kỹ thuật canh tác bền vững trên đất dốc được các chương trình khuyến nông giới thiệu nhiều năm ở miền núi phía Bắc và Tây Nguyên.
Trồng cỏ ở đâu trong nông hộ
Mỗi chỗ trồng có ưu điểm và điểm cần tránh riêng. Bảng dưới gợi ý các vị trí phổ biến, kèm lưu ý để cỏ không thành gánh nặng cho cây chính.
| Vị trí | Hợp với nhóm cỏ, cây | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bờ lô vườn cà phê, hồ tiêu, cây ăn trái | Cỏ hòa thảo thân đứng, cắt được nhiều lứa | Cách gốc cây chính đủ xa, cắt thường xuyên để không che nắng, tranh nước |
| Băng đồng mức trên đất dốc | Cỏ có bộ rễ dày, mọc thành bụi | Trồng sát theo đường đồng mức, khoảng cách băng tuỳ độ dốc |
| Bờ mương, mép ao | Cỏ chịu ẩm | Không để cỏ lấn xuống mương, giữ lối đi |
| Ranh vườn, hàng rào | Cây họ đậu thân gỗ nhỏ như keo dậu, muồng | Tỉa thấp để dễ cắt lá, làm hàng rào sống |
| Khoảng giữa hàng cây lâu năm thời kiến thiết | Cỏ thấp, cây họ đậu che phủ | Chỉ trồng khi cây chính còn nhỏ; khi tán giao thì rút dần |
| Mảnh đất xấu, đất trũng | Cỏ chịu được đất kém | Vẫn cần bón phân chuồng để cỏ cho năng suất |
Cỏ dại mọc tự nhiên trên bờ lô vườn cây lâu năm, nếu được cắt đúng lúc, cũng là một nguồn thức ăn và lớp che phủ hữu ích; cỏ trồng chỉ là cách làm chủ động hơn.
Ba nhóm cây thức ăn xanh và việc của từng nhóm
Cỏ hòa thảo năng suất cao. Nhóm cỏ voi và các giống lai, cỏ sả, cỏ Mulato, cỏ Ruzi được trồng phổ biến ở nhiều vùng. Đặc điểm chung là sinh khối lớn, tái sinh nhanh sau khi cắt, cho nhiều lứa trong năm khi đủ nước và phân. Đây là nguồn thức ăn xanh chính về lượng. Chúng cũng ăn phân nhiều, nên đặt gần chuồng, nơi dễ bón phân chuồng và nước thải sau xử lý.
Cây họ đậu làm thức ăn. Keo dậu, muồng, stylo, cây đậu bướm và một số cây họ đậu khác có lá giàu đạm hơn cỏ hòa thảo, lại cố định đạm từ không khí nhờ vi khuẩn nốt sần, làm giàu đất nơi chúng mọc. Trộn lá cây họ đậu với cỏ hòa thảo và rơm giúp khẩu phần cân đối hơn. Keo dậu có chất mimosine, chỉ nên cho trâu bò, dê ăn ở mức vừa phải, trộn với thức ăn khác, không cho heo, ngựa, thỏ ăn nhiều.
Cỏ che phủ và giữ đất. Một số loài cỏ thấp, bò lan, hoặc cây họ đậu che phủ trồng giữa hàng cây lâu năm chủ yếu để giữ ẩm, chống xói, cải tạo đất, phần cắt ra mới làm thức ăn. Nhóm này không cho nhiều sinh khối nhưng ít tranh với cây chính và giảm công làm cỏ.
Làm băng cỏ đồng mức trên đất dốc
Băng cỏ đồng mức là cách trồng cỏ có ích nhất ở vùng đồi núi vì cùng lúc giữ đất và nuôi gia súc. Các bước dưới đây là khung chung, khoảng cách cụ thể nên hỏi khuyến nông theo độ dốc từng nương.
- Xác định đường đồng mức: dùng thước chữ A tự làm bằng ba thanh tre và một dây dọi, hoặc ống nước trong để đánh dấu những điểm cùng độ cao, cắm cọc nối thành đường.
- Chọn khoảng cách giữa các băng: đất càng dốc thì băng càng gần nhau. Ở đất dốc vừa, các băng thường cách nhau vài mét đến hơn chục mét.
- Đào rãnh nông theo đường đã đánh dấu, bón lót phân chuồng hoai, trồng hom cỏ hoặc gieo hạt cây họ đậu thành hàng kép, mật độ dày để nhanh khép băng.
- Năm đầu chăm cỏ cho bén rễ, không cắt quá sớm; dặm chỗ chết để băng không bị đứt quãng, vì nước sẽ dồn qua chỗ hở và tạo rãnh xói.
- Từ năm thứ hai, cắt cỏ định kỳ cho gia súc ăn, chừa gốc đủ cao để cỏ tái sinh. Phần cỏ cắt dư có thể rải ngay phía trên băng làm lớp phủ.
- Theo thời gian, đất bị giữ lại phía trên băng tạo thành bậc. Cây chính như ngô, sắn, cà phê, cây ăn trái trồng giữa các băng sẽ có đất dày và ẩm hơn.
Băng cỏ không phải xong một lần là thôi. Phải cắt thường xuyên để cỏ không vươn cao che cây chính, và bón phân chuồng định kỳ để cỏ duy trì được sinh khối sau nhiều lứa cắt.
Cắt cỏ thế nào để cỏ bền và vẫn giữ được đất
Cỏ hòa thảo năng suất cao cho thức ăn tốt nhất khi cắt lúc còn non vừa, thân chưa hóa gỗ. Để quá già, thân cứng, gia súc bỏ nhiều, giá trị dinh dưỡng giảm; cắt quá non thì cỏ chưa kịp tích lũy, gốc yếu dần sau mỗi lứa. Khoảng cách giữa hai lứa cắt thường vài tuần đến hơn một tháng tuỳ giống cỏ, mùa mưa hay mùa khô và lượng phân bón.
Chiều cao để lại sau khi cắt quyết định khả năng tái sinh. Cắt sát đất làm gốc cỏ dễ chết, nhất là vào mùa khô; để lại một đoạn gốc giúp cỏ nảy chồi mới nhanh. Với băng cỏ chống xói trên đất dốc, càng cần chừa gốc cao hơn và không cắt hết cả băng một lúc, cắt so le từng đoạn để lúc nào cũng có phần cỏ dày giữ đất.
Mùa khô là lúc cỏ cho ít nhất và gia súc thiếu thức ăn nhất. Phần cỏ dư mùa mưa nên được ủ chua để dành, thay vì để cỏ già rồi bỏ. Một số hộ có nguồn nước tưới nhỏ, dùng nước ao hoặc nước sau biogas pha loãng tưới cho khu cỏ gần chuồng để duy trì được vài lứa trong mùa khô.
Đưa phân quay về: khép vòng cỏ – gia súc – phân
Phân về gốc cỏ. Cỏ hòa thảo cắt nhiều lứa lấy đi lượng dinh dưỡng lớn khỏi đất. Nếu không bón trả, sau một hai năm cỏ còi dần. Phân chuồng ủ hoai rải dọc băng cỏ hoặc khu cỏ sau mỗi vài lứa cắt là cách đơn giản nhất để giữ cỏ bền.
Phân về cây chính. Phần phân còn lại bón cho cây chính trong vườn. Ở vườn cà phê, cây ăn trái có băng cỏ, phân chuồng bón vào rãnh quanh gốc cây; cỏ trên bờ lô lại được bón phần phân dư.
Nước thải sau xử lý về khu cỏ. Nước thải chuồng đã qua bể lắng hoặc biogas, pha loãng, tưới cho khu cỏ gần chuồng là cách dùng an toàn hơn so với tưới cho rau ăn sống, vì cỏ đi qua gia súc chứ không đến thẳng bàn ăn của người.
Ghi lại để biết đủ hay thiếu. Đếm sơ số gánh cỏ cắt mỗi tuần và số con nuôi giúp biết khu cỏ đủ nuôi bao nhiêu con. Thiếu thì thêm băng cỏ hoặc giảm đàn trước mùa khô, đừng để đến lúc thiếu mới đi mua cỏ.
Ví dụ theo vùng: cỏ ở đâu trong vườn đồi và vườn đồng bằng
Ở một nương đất dốc miền núi phía Bắc trồng ngô và sắn, các băng cỏ đồng mức có thể xen với hàng cây họ đậu như cốt khí, muồng để vừa chắn đất vừa cắt lá cho trâu bò. Sau vài năm, nương có bậc thang tự nhiên, đất phía trên băng dày hơn, ngô mọc tốt hơn ở hàng sát băng.
Ở vườn cà phê, hồ tiêu Tây Nguyên thời kiến thiết, khoảng trống giữa hàng trồng cây họ đậu che phủ hoặc cỏ thấp giữ ẩm mùa khô; trên bờ lô có thể trồng một hàng cỏ hòa thảo cắt cho bò. Khi tán cà phê giao nhau, phần cỏ giữa hàng rút dần, chỉ giữ cỏ trên bờ lô và ranh vườn.
Ở đồng bằng, khu cỏ thường là mảnh đất trũng cạnh chuồng, bờ mương vườn hoặc ruộng lúa kém năng suất được chuyển sang trồng cỏ theo quy hoạch địa phương. Ở mọi nơi, chuyển đất lúa sang trồng cỏ hay cây khác cần theo quy định chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất trồng lúa, nên hỏi xã trước khi làm.
Điểm chung của cả ba ví dụ là cỏ không đứng riêng: nó được đặt vào chỗ mà cây chính không dùng, nhận phân từ chuồng ngay cạnh, và trả lại cho vườn bằng đất được giữ, độ ẩm được giữ. Nhìn như vậy, mỗi băng cỏ là một đoạn của vòng tuần hoàn chứ không chỉ là một khoảnh trồng thức ăn. Vì vậy khi tính hiệu quả, nên cộng cả phần đất không bị trôi và công làm cỏ tiết kiệm được.
Câu hỏi thường gặp
Trồng cỏ trên bờ lô cà phê có làm cà phê kém đi không?
Có thể, nếu cỏ quá gần gốc, mọc cao che nắng và tranh nước phân trong mùa khô. Trồng cách gốc đủ xa, cắt thường xuyên, bón phân cho cỏ riêng và ưu tiên tưới cho cà phê trong mùa khô thì cỏ không gây hại đáng kể mà còn giúp giữ đất.
Keo dậu cho bò ăn có hại không?
Lá keo dậu giàu đạm nhưng có chất mimosine; trâu bò, dê ăn ở mức vừa phải, trộn với cỏ và rơm thì thường không sao. Cho ăn quá nhiều trong thời gian dài có thể gây rụng lông, chậm lớn. Không cho heo, ngựa, thỏ ăn nhiều keo dậu. Có dấu hiệu lạ nên hỏi thú y.
Băng cỏ đồng mức có thay được bờ đá, bậc thang không?
Băng cỏ là cách tạo bậc thang chậm và rẻ, sau vài năm đất tự bồi thành bậc. Bờ đá hay bậc thang đắp sẵn giữ đất ngay nhưng tốn nhiều công và vật liệu. Ở đất rất dốc, nên kết hợp cả hai và hỏi khuyến nông về cách làm hợp từng nương.
Cỏ trồng có cần bón phân hoá học không?
Cỏ hòa thảo cắt nhiều lứa lấy đi nhiều đạm, nên cần bón. Phân chuồng và nước thải sau xử lý thường đủ cho khu cỏ gần chuồng; khu cỏ xa có thể bổ sung một ít phân đạm sau lứa cắt theo hướng dẫn khuyến nông. Cây họ đậu tự cố định đạm nên cần ít đạm hơn.
Mùa khô cỏ không mọc thì làm sao?
Cách chủ động nhất là ủ chua phần cỏ dư mùa mưa để dành, trữ rơm khô, và giữ một khu cỏ nhỏ gần nguồn nước để tưới được. Giảm đàn hoặc bán bớt gia súc trước mùa khô cũng là quyết định hợp lý khi biết trước khu cỏ không đủ.
Trồng cỏ trên đất lúa có được không?
Việc chuyển đất trồng lúa sang trồng cỏ hay cây hằng năm khác phải theo quy định chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất trồng lúa và kế hoạch của địa phương. Nên hỏi uỷ ban xã hoặc cán bộ nông nghiệp trước khi làm để tránh vi phạm.