Nông nghiệp tuần hoàn là cách tổ chức sản xuất sao cho thứ thải ra ở khâu này trở thành đầu vào của khâu khác, thay vì bị đốt, đổ ra mương hay chất đống. Ở một nông hộ, vòng cơ bản nhất là: cây trồng cho nông sản và phụ phẩm, phụ phẩm nuôi vật nuôi hoặc thành nấm, giá thể, vật liệu phủ; chất thải vật nuôi qua xử lý quay về làm phân cho cây. Vòng càng khép kín thì càng ít phải mua phân, thức ăn, và càng ít thải ra môi trường.
Tuần hoàn không có nghĩa là tự cấp tự túc hoàn toàn. Nông hộ nào cũng bán nông sản đi, tức là mang dinh dưỡng ra khỏi đất, nên luôn phải bù vào bằng cách này hay cách khác. Mục tiêu thực tế là giảm phần bỏ phí và giảm phần phải mua, theo đúng điều kiện đất, công và vốn của từng nhà. Phần dưới đi từ nguyên lý tới bốn vòng thường gặp, những chỗ dễ đứt vòng và cách bắt đầu từ một mảnh vườn bình thường.
Từ "dùng rồi bỏ" sang "dùng rồi dùng tiếp"
Lối sản xuất quen thuộc lâu nay đi theo một đường thẳng: mua giống, phân, thuốc, thức ăn vào; bán nông sản ra; phần còn lại như rơm rạ, thân lá, vỏ, phân chuồng thì tìm cách bỏ đi cho gọn. Đốt rơm cho nhanh để kịp vụ sau, xả nước rửa chuồng ra kênh, vứt thân chuối, vỏ dứa ra bờ ruộng. Mỗi khâu đều tính được, nhưng cả hệ thống thì lãng phí: những thứ bị bỏ đi vẫn còn chất hữu cơ, đạm, lân, kali, còn năng lượng, trong khi nông hộ lại phải bỏ tiền mua đúng những thứ ấy dưới dạng phân bón và thức ăn.
Nông nghiệp tuần hoàn bẻ đường thẳng đó thành vòng. Câu hỏi đổi từ "bỏ cái này đi đâu" sang "cái này còn dùng vào việc gì". Rơm có thể nuôi trâu bò, trồng nấm, phủ gốc cây. Phân bò có thể vào hầm khí sinh học cho gas nấu ăn, phần bã và nước xả đi bón vườn. Bã nấm sau khi thu hái lại thành vật liệu cải tạo đất. Mỗi lần một vật chất được dùng thêm một lượt, nông hộ tiết kiệm một khoản và môi trường bớt một gánh.
Ý tưởng này không mới với làng quê Việt. Ông bà ta nuôi lợn lấy phân bón ruộng, lấy rơm lợp nhà và đun bếp, lấy bùn ao bồi vườn. Cái mới là nhìn nó có hệ thống hơn, đo đếm được hơn, và áp dụng vào điều kiện hôm nay khi quy mô chăn nuôi lớn hơn, phân vô cơ rẻ và tiện hơn, còn lao động ở nông thôn lại ít đi.
Bốn vòng tuần hoàn thường gặp ở nông hộ
Vòng phụ phẩm cây trồng – vật nuôi. Rơm rạ, thân ngô, ngọn mía, dây lang, lá sắn đã xử lý, cỏ trồng trên bờ thành thức ăn thô cho trâu, bò, dê. Vật nuôi ăn cỏ là "máy" biến chất xơ mà người không dùng được thành thịt, sữa, sức kéo và phân. Đây là vòng lâu đời nhất, hợp với vùng có nhiều phụ phẩm và có đất chăn thả.
Vòng chất thải vật nuôi – đất – cây. Phân và nước thải chăn nuôi qua ủ, qua hầm biogas hoặc qua trùn quế rồi quay lại bón cây. Vòng này quyết định chuồng trại có gây ô nhiễm hay không: chất thải có chỗ dùng thì thành tài nguyên, không có chỗ dùng thì thành nguồn mùi và nước bẩn.
Vòng phụ phẩm – nấm – đất. Rơm, mùn cưa, bã mía, lõi ngô làm giá thể trồng nấm rơm, nấm sò, mộc nhĩ. Sau vài đợt thu, bã nấm vẫn còn nhiều chất hữu cơ đã được nấm phân giải một phần, dùng phủ gốc hoặc trộn vào đất trồng. Một lượng phụ phẩm đi qua hai lần sử dụng trước khi về đất.
Vòng nước. Nước mưa trữ trong ao, hồ; nước ao tưới vườn; nước thải chuồng sau biogas pha loãng tưới cây ăn trái, cây công nghiệp; bùn ao nạo vét lên bồi gốc. Ở vùng khô hạn như duyên hải Nam Trung Bộ hay Tây Nguyên mùa khô, vòng nước có khi đáng giá hơn cả vòng phân.
Vì sao bây giờ người ta nhắc nhiều tới nông nghiệp tuần hoàn
Lý do đầu tiên là chi phí. Phân bón, thức ăn chăn nuôi chiếm phần lớn tiền đầu tư của một vụ, một lứa nuôi, và giá các mặt hàng này lên xuống theo thị trường thế giới mà nông hộ không kiểm soát được. Tự có được một phần phân hữu cơ và thức ăn thô giúp nông hộ đỡ phụ thuộc hơn khi giá đầu vào tăng.
Lý do thứ hai là môi trường và sức khoẻ. Khói đốt rơm mùa gặt làm ô nhiễm không khí, nhiều năm đã gây mù mịt ở ngoại thành các đô thị lớn miền Bắc. Nước thải chăn nuôi chưa xử lý làm ô nhiễm kênh mương, nguồn nước sinh hoạt. Chất hữu cơ trong đất ruộng giảm dần khi chỉ bón vô cơ và đốt hết phụ phẩm.
Lý do thứ ba là chính sách. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 lần đầu có điều riêng về kinh tế tuần hoàn. Chiến lược phát triển nông nghiệp và nông thôn bền vững giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn 2050 đặt nông nghiệp tuần hoàn, phát thải thấp làm một hướng chính. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, đề án một triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp có nội dung thu gom rơm rạ ra khỏi ruộng để dùng làm nấm, thức ăn, phân thay vì đốt hay vùi tươi. Các văn bản cụ thể thay đổi theo thời gian, bà con cần hỏi cán bộ khuyến nông địa phương về chương trình đang áp dụng.
Đường thẳng và vòng tròn: cùng một nông hộ, hai cách xử lý
Bảng dưới so sánh cách xử lý phụ phẩm quen thuộc với cách xử lý theo hướng tuần hoàn ở một hộ trồng lúa, trồng rau và nuôi vài con bò, một đàn gà. Đây là ví dụ minh hoạ, cách làm cụ thể tuỳ nhà.
| Thứ thải ra | Cách quen thuộc | Cách theo vòng tuần hoàn |
|---|---|---|
| Rơm sau gặt | Đốt tại ruộng cho kịp vụ | Cuộn về làm thức ăn bò, trồng nấm rơm, phủ gốc rau |
| Phân bò, phân gà | Chất đống ngoài trời, nước rỉ chảy ra mương | Ủ có che, vào hầm biogas hoặc làm thức ăn cho trùn rồi bón vườn |
| Nước rửa chuồng | Xả thẳng ra kênh | Qua bể lắng, biogas, pha loãng tưới cây lâu năm |
| Rau loại, quả hỏng | Bỏ ra bờ ruộng | Cho gà, cho cá trắm, phần thối vào đống ủ |
| Bã nấm sau thu hái | Đổ bỏ | Phủ gốc cây ăn trái hoặc trộn đất trồng rau |
| Tro bếp, trấu | Đổ đi | Trộn đất bầu ươm cây, làm chất độn chuồng gà |
Không nhà nào cần làm đủ cả sáu dòng ngay. Mỗi dòng chuyển được từ cột giữa sang cột phải đã là một bước tuần hoàn có ích.
Một vòng cụ thể: hộ làm lúa, nuôi bò ở đồng bằng
Để dễ hình dung, thử theo một hộ giả định ở đồng bằng, làm hai vụ lúa, có vài sào vườn quanh nhà và nuôi ba bốn con bò. Trước đây hộ này đốt rơm sau mỗi vụ, mua cỏ hoặc cắt cỏ dại ven đường cho bò, phân bò chất đống sau chuồng, mùa mưa nước rỉ chảy ra mương. Vườn bón phân vô cơ là chính, mùa khô thiếu nước tưới.
Khi chuyển dần sang tuần hoàn, việc đầu tiên là thuê máy cuộn rơm sau gặt, phần rơm khô tốt cất dưới mái hiên làm thức ăn cho bò mùa khan cỏ. Bờ ruộng và một góc vườn trồng cỏ voi, cỏ sả để có cỏ xanh quanh năm. Phân bò được dọn hằng ngày, trộn với rơm lót chuồng, ủ thành đống có che bạt ở góc vườn. Sau vài tháng, phân ủ hoai bón cho chuối, đu đủ, rau và một phần trả lại ruộng lúa.
Một năm sau, hộ này vẫn mua phân vô cơ nhưng ít hơn trước, bò có thức ăn ổn định hơn qua mùa khô, xóm không còn phàn nàn mùi phân và khói rơm. Công bỏ ra nhiều hơn ở khâu dọn chuồng, đảo phân, cắt cỏ. Đó là sự đánh đổi điển hình của tuần hoàn: bớt tiền mua, thêm công làm, và nhà nào cũng phải tự cân xem công ấy có đáng không.
Những chỗ vòng hay bị đứt
Thiếu công đúng lúc. Rơm phải cuộn trong vài ngày sau gặt trước khi mưa làm mục, cỏ phải cắt đúng tuổi, phân phải đảo đúng kỳ. Vòng tuần hoàn tiết kiệm tiền nhưng tốn công, và công thường thiếu đúng vào lúc mùa vụ bận nhất. Nhiều nơi giải quyết bằng máy cuộn rơm dịch vụ, tổ hợp tác chung máy, hoặc chọn cách xử lý ít công hơn.
Mất cân đối quy mô. Nuôi nhiều con hơn sức đất dùng phân thì phân dư phải bán đi hoặc thải ra; trồng nhiều mà không có vật nuôi thì phụ phẩm dư. Vòng chỉ khép được khi quy mô trồng và nuôi tương xứng, hoặc khi nông hộ liên kết với hộ bên cạnh: nhà nuôi đổi phân lấy rơm của nhà trồng.
Mang mầm bệnh đi theo vòng. Phân tươi có thể mang mầm bệnh cho người và vật nuôi, phụ phẩm từ ruộng bệnh có thể mang nguồn nấm bệnh sang vụ sau. Vì vậy mỗi vòng luôn cần một khâu xử lý ở giữa: ủ đủ nóng, đủ thời gian, qua biogas, hoặc không dùng phụ phẩm của cây bệnh nặng cho chính loại cây đó.
Tồn dư hoá chất. Rơm từ ruộng vừa phun thuốc trừ cỏ, thuốc trừ sâu mà chưa đủ thời gian cách ly thì không nên cho vật nuôi ăn ngay. Tuần hoàn càng chặt thì càng phải cẩn thận với thứ mình đưa vào đầu vòng.
Bắt đầu từ đâu: năm bước cho một nông hộ bình thường
Không cần thiết kế lại cả trang trại. Cách bền nhất là nhìn kỹ thứ đang bỏ phí rồi gắn nó vào chỗ đang thiếu.
- Liệt kê mọi thứ nhà mình thải ra trong một năm: rơm, thân lá, vỏ, quả hỏng, phân, nước thải, tro, bao bì. Ghi ước lượng nhiều ít và vào tháng nào.
- Liệt kê thứ nhà mình đang phải mua: phân hữu cơ, phân vô cơ, thức ăn tinh, thức ăn thô, gas nấu ăn, giá thể ươm cây, vật liệu phủ gốc.
- Nối hai danh sách: phụ phẩm nào thay được món đang mua. Thường dễ nhất là phân chuồng thay một phần phân bón và rơm thay một phần thức ăn thô hoặc vật liệu phủ.
- Chọn một vòng làm thử trong một vụ, làm cho tốt rồi mới thêm vòng khác. Ghi lại công bỏ ra và khoản tiết kiệm được để biết vòng đó có đáng không.
- Tìm hộ bên cạnh để đổi: nhà dư rơm, nhà dư phân, nhà có hầm biogas còn thừa gas. Vòng giữa các hộ trong xóm thường khép dễ hơn vòng trong một hộ.
Các bài khác trong chuyên mục này đi sâu vào từng vòng: rơm rạ, nấm rơm, thức ăn thô cho trâu bò, trồng cỏ, chăn nuôi dưới tán, biogas và cách ghi sổ dòng vật chất. Kỹ thuật ủ phân và chế phẩm vi sinh thuộc phạm vi các trang chuyên về vật tư nông nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Nông nghiệp tuần hoàn có giống nông nghiệp hữu cơ không?
Không hoàn toàn. Nông nghiệp hữu cơ là hệ thống sản xuất theo tiêu chuẩn, không dùng phân hoá học và thuốc tổng hợp, có chứng nhận. Nông nghiệp tuần hoàn là cách tổ chức dòng vật chất, có thể vẫn dùng phân vô cơ ở mức hợp lý. Một trang trại hữu cơ thường rất tuần hoàn, nhưng một nông hộ tuần hoàn chưa chắc đạt chuẩn hữu cơ.
Nông hộ nhỏ dưới một sào có làm tuần hoàn được không?
Được, ở mức nhỏ. Rác bếp và rau loại cho gà, phân gà ủ bón rau, nước rửa rau tưới cây, lá khô phủ gốc là một vòng tuần hoàn đầy đủ. Không cần đủ trâu bò, ao cá hay hầm biogas mới gọi là tuần hoàn; quan trọng là thứ bỏ đi được dùng lại.
Làm tuần hoàn có bỏ được hẳn phân vô cơ không?
Phần lớn nông hộ chưa bỏ được hẳn, nhất là khi bán nhiều nông sản ra ngoài. Phân chuồng và phụ phẩm có hàm lượng dinh dưỡng thấp, khó cân đối theo đúng nhu cầu từng giai đoạn cây. Cách thực tế là để phân hữu cơ làm nền, giảm dần phân vô cơ theo kết quả cây và đất, không cắt đột ngột.
Tuần hoàn có làm tăng sâu bệnh không?
Có thể, nếu đưa phụ phẩm của cây bệnh quay lại chính ruộng đó mà không xử lý, hoặc bón phân chưa hoai. Ủ đủ nóng, đủ thời gian, luân canh và không dùng phụ phẩm bệnh nặng cho cùng loại cây là cách giảm rủi ro này.
Có cần vốn lớn để bắt đầu không?
Không nhất thiết. Những vòng đơn giản như cuộn rơm cho bò, ủ phân có che, trồng cỏ trên bờ hầu như chỉ tốn công. Hầm biogas, máy băm, nhà nấm mới cần vốn và nên làm sau khi đã thấy rõ lượng phụ phẩm, lượng phân và nhu cầu dùng của nhà mình.
Liên kết giữa các hộ có phải là tuần hoàn không?
Có. Tuần hoàn không bắt buộc khép trong một hộ. Hộ trồng lúa bán hoặc đổi rơm cho hộ nuôi bò, hộ nuôi bò đổi phân cho hộ trồng rau, cả xóm dùng chung một điểm ủ phân là vòng tuần hoàn ở quy mô thôn, nhiều khi hiệu quả hơn mỗi nhà tự làm.