Phụ phẩm vùng chuyên canh cà phê, mía, sắn, chuối, dừa: lối ra cho từng loại

Mỗi vùng chuyên canh có một loại phụ phẩm khối lượng lớn: vỏ cà phê ở Tây Nguyên, lá và ngọn mía ở các vùng mía, lá sắn và bã sắn ở vùng sắn, thân và lá chuối ở vùng chuối, vỏ và xơ dừa ở vùng dừa. Phần lớn đều có ít nhất một lối ra tốt hơn đốt hay đổ bỏ: làm thức ăn cho gia súc (ngọn mía, lá sắn đã xử lý, thân chuối), phủ gốc giữ ẩm (vỏ cà phê, lá mía), làm giá thể và vật liệu cải tạo đất (mụn dừa, vỏ trấu cà phê), hoặc phối trộn với phân chuồng thành phân hữu cơ. Điều quan trọng là biết loại nào có chất cần xử lý trước, như lá sắn tươi hay mụn dừa chưa xả chát.

Bài này đi qua từng loại phụ phẩm chính, nói rõ lối ra phù hợp và chỗ cần cẩn trọng. Kỹ thuật ủ phân chi tiết từ vỏ cà phê, bã mía thuộc phạm vi các trang chuyên về vật tư nông nghiệp; ở đây tập trung vào việc chọn lối ra trong vòng tuần hoàn của vùng chuyên canh. Phần sầu riêng, cao su và điều chỉ nhắc ngắn.

Vì sao vùng chuyên canh dễ dư phụ phẩm

Ở nông hộ đa canh, phụ phẩm ít và rải rác: một ít rơm, một ít thân ngô, vài cây chuối. Chúng dễ tìm chỗ dùng ngay trong nhà. Vùng chuyên canh thì khác: cả vùng cùng thu hoạch một loại cây trong một khoảng thời gian, sinh ra một khối phụ phẩm rất lớn cùng lúc, trong khi số vật nuôi để tiêu thụ thường không nhiều, vì đất đã dành gần hết cho cây chính.

Thêm vào đó, nhiều phụ phẩm phát sinh ở nhà máy, cơ sở sơ chế chứ không ở ruộng: vỏ cà phê ở lò xát, bã mía và bùn lọc ở nhà máy đường, bã sắn ở nhà máy tinh bột, vỏ dừa ở cơ sở chế biến dừa. Muốn đưa chúng quay về vườn ruộng phải có người thu gom, vận chuyển, và nông hộ phải biết cách dùng.

Vì vậy vòng tuần hoàn ở vùng chuyên canh thường không khép trong một hộ mà khép ở quy mô xã, vùng: nhà máy bán hoặc cho phụ phẩm, hộ chăn nuôi mua thức ăn thô, hộ trồng cây mua giá thể, phân hữu cơ. Nông hộ đứng ở hai đầu của vòng đó, vừa bán vừa mua lại phụ phẩm của chính vùng mình.

Vỏ cà phê: phủ gốc và ủ phân

Vỏ cà phê là gì. Khi chế biến khô, quả cà phê phơi khô rồi xát, phần vỏ quả và vỏ trấu bóc ra gọi chung là vỏ cà phê. Khi chế biến ướt, phần thịt quả tươi tách ra là vỏ thịt, ẩm và dễ lên men hơn. Ở Tây Nguyên, mùa thu hoạch cà phê để lại những đống vỏ lớn ở sân phơi và cơ sở xát.

Phủ gốc. Vỏ cà phê khô rải quanh gốc cà phê, hồ tiêu, cây ăn trái mùa khô giúp giữ ẩm, giảm cỏ, sau đó phân huỷ dần trả lại kali và chất hữu cơ cho đất. Nên chừa khoảng trống ở cổ rễ và tránh rải dày quá, nhất là vỏ còn tươi, vì có thể lên men, nóng và thu hút côn trùng.

Ủ cùng phân chuồng. Vỏ cà phê giàu kali nhưng nhiều chất xơ khó phân huỷ, nên thường được ủ chung với phân bò, phân gà để cân đối, cho hoai rồi bón lại vườn. Đây là vòng tuần hoàn quen thuộc nhất của vùng cà phê.

Chỗ cần cẩn trọng. Vỏ thịt tươi từ chế biến ướt và nước thải chế biến ướt có tính chua, mùi nặng, nếu đổ thẳng ra suối, hồ sẽ gây ô nhiễm. Không dùng vỏ cà phê làm thức ăn chính cho gia súc vì có chất hạn chế tiêu hoá; nếu dùng chỉ ở lượng nhỏ theo hướng dẫn thú y.

Lá, ngọn mía và phụ phẩm nhà máy đường

Ngọn mía cho gia súc. Ngọn mía còn xanh khi thu hoạch là thức ăn xanh tốt cho trâu bò. Băm ngắn cho ăn tươi hoặc ủ chua để dành qua mùa khô. Mùa thu hoạch mía trùng với mùa khô ở nhiều vùng, đúng lúc cỏ khan, nên ngọn mía có giá trị lớn với hộ chăn nuôi.

Lá mía phủ ruộng. Lá mía khô sau thu hoạch, thay vì đốt, có thể rải đều trên mặt ruộng mía lưu gốc hoặc dồn vào giữa hàng. Lớp lá giữ ẩm, giảm cỏ, phân huỷ dần trả chất hữu cơ. Cần để chừa hàng gốc mía cho mầm mới nhú lên được.

Bã mía và bùn lọc. Bã mía phần lớn được nhà máy dùng đốt lò hơi, phần dư dùng làm giá thể trồng nấm, phối trộn phân hữu cơ. Bùn lọc từ quá trình làm sạch nước mía chứa chất hữu cơ, lân, canxi, nhiều nơi được ủ làm phân bón. Nông hộ gần nhà máy có thể mua bùn lọc đã ủ hoai để bón ruộng.

Chỗ cần cẩn trọng. Đốt lá mía trên ruộng vẫn phổ biến vì nhanh và dọn được sâu đục thân, nhưng gây khói, mất chất hữu cơ và có nguy cơ cháy lan sang ruộng, vườn bên cạnh. Bùn lọc tươi, chưa ủ có mùi và có thể gây nóng rễ, không bón trực tiếp.

Lá sắn và bã sắn

Lá sắn làm thức ăn. Lá sắn giàu đạm hơn nhiều loại cỏ, là nguồn thức ăn quý cho bò, dê, heo ở vùng trung du, Tây Nguyên. Tuy nhiên lá và củ sắn tươi có chất có thể sinh ra độc tố khi tiêu hoá. Phơi héo, phơi khô hoặc ủ chua giúp giảm chất này đáng kể trước khi cho ăn.

Bã sắn từ nhà máy tinh bột. Bã sắn sau khi lấy tinh bột còn nhiều tinh bột, chất xơ, được hộ chăn nuôi gần nhà máy mua làm thức ăn cho heo, bò, thường ủ chua để giữ được lâu. Bã sắn tươi chua, dễ thối nếu để ngoài trời.

Thân sắn. Thân sắn sau thu hoạch, phần khoẻ được giữ làm hom giống vụ sau, phần còn lại băm nhỏ trả lại đất hoặc phơi khô làm chất đốt. Không nên để thân sắn bệnh làm hom vì mang mầm bệnh sang vụ sau.

Chỗ cần cẩn trọng. Không cho vật nuôi ăn nhiều lá sắn tươi, nhất là khi chúng đang đói. Nước thải nhà máy tinh bột sắn rất ô nhiễm, không dùng tưới cây hay cho vào ao khi chưa qua xử lý.

Thân chuối, xơ dừa và vài loại khác

Thân, lá chuối. Sau khi chặt buồng, thân chuối được băm nhỏ cho heo, bò ăn, thường trộn với cám hoặc ủ chua; lá chuối cho bò, dê. Phần còn lại băm nhỏ, rải giữa hàng chuối hoặc dồn quanh gốc làm phủ, phân huỷ nhanh, trả kali cho đất. Không dùng thân chuối từ vườn bị héo rũ Panama đưa sang vườn khác vì dễ mang mầm bệnh.

Xơ và mụn dừa. Vỏ dừa tách xơ làm dây, thảm; phần bụi mịn gọi là mụn dừa, dùng làm giá thể trồng rau, ươm cây, trồng hoa nhờ giữ ẩm tốt và tơi xốp. Mụn dừa tươi có tanin và muối, phải ngâm, xả nước nhiều lần trước khi dùng, nếu không cây non dễ chết. Vùng dừa Bến Tre, Trà Vinh cũ, nay thuộc Vĩnh Long, có nhiều cơ sở xử lý mụn dừa.

Vỏ ca cao, vỏ trái cây chế biến. Vỏ trái ca cao, vỏ dứa, vỏ xoài từ cơ sở chế biến có thể ủ chua làm thức ăn cho bò, hoặc ủ cùng phân chuồng làm phân. Vỏ dứa ủ chua được dùng cho bò ở một số vùng trồng dứa.

Cao su, điều, sầu riêng. Lá cao su rụng mùa thay lá tự phân huỷ dưới tán. Vỏ hạt điều chứa dầu gây bỏng da, không dùng làm thức ăn hay phủ gốc gần nhà, thường được cơ sở chế biến ép dầu hoặc làm chất đốt có kiểm soát. Vỏ sầu riêng có thể ủ làm phân; kỹ thuật vườn sầu riêng thuộc trang chuyên đề riêng.

Đưa phụ phẩm từ nhà máy, sân phơi về vườn: những điều cần tính

Phụ phẩm phát sinh ở nhà máy, lò xát, cơ sở sơ chế thường rẻ hoặc được cho, nhưng chi phí thật nằm ở khâu chở về và xử lý. Một xe vỏ cà phê hay bã sắn tươi nặng, cồng kềnh, chở xa thì tiền xe có khi cao hơn giá trị phân bón hay thức ăn nhận được. Vì vậy phụ phẩm thường chỉ đáng dùng trong bán kính gần nhà máy, và hiệu quả hơn khi vài hộ chung nhau một chuyến xe.

Phụ phẩm tươi như bã sắn, vỏ thịt cà phê, bùn lọc mía bắt đầu lên men, bốc mùi ngay khi ra khỏi dây chuyền. Trước khi nhận về, cần chuẩn bị sẵn chỗ chứa có mái hoặc bạt che, hố ủ chua, chỗ ủ phân xa nhà ở và xa giếng nước. Đổ một đống lớn ra vườn rồi mới tính cách dùng là cách nhanh nhất để có ruồi, mùi và nước rỉ chảy ra mương.

Cũng nên hỏi rõ nguồn gốc: phụ phẩm có lẫn hoá chất xử lý trong nhà máy không, có lẫn rác, nhựa, kim loại không, có từ vùng nguyên liệu đang có dịch bệnh cây trồng không. Phụ phẩm làm thức ăn cho vật nuôi càng phải rõ nguồn, không nhận loại đã mốc, đã thối.

Ở nhiều vùng, nhà máy và hợp tác xã đã tổ chức thu gom phụ phẩm, bán lại phân hữu cơ hoặc thức ăn thô đã xử lý cho nông hộ. Hỏi tổ khuyến nông, hội nông dân xã xem vùng mình có chương trình nào như vậy trước khi tự lo từ đầu.

Tóm tắt: phụ phẩm nào đi đâu

Bảng dưới gom các lối ra chính của từng phụ phẩm, kèm điều cần xử lý trước. Mỗi vùng có thể có thêm lối ra riêng tuỳ nhà máy và thị trường địa phương.

Phụ phẩm từ vườn ruộng vừa phun thuốc bảo vệ thực vật, nhất là lá và ngọn dùng cho vật nuôi, chỉ được dùng sau thời gian cách ly ghi trên nhãn.

Câu hỏi thường gặp

Vỏ cà phê có cho bò ăn được không?

Vỏ cà phê có chất hạn chế tiêu hoá, giá trị dinh dưỡng thấp, nên không dùng làm thức ăn chính cho bò. Một số nơi trộn lượng nhỏ đã qua xử lý vào khẩu phần, nhưng cần theo hướng dẫn của cán bộ thú y, khuyến nông. Dùng vỏ cà phê phủ gốc hoặc ủ phân an toàn và hiệu quả hơn.

Mụn dừa mua về có dùng trồng rau ngay được không?

Chỉ dùng ngay nếu đã được xử lý xả chát, thường ghi rõ khi bán. Mụn dừa thô còn tanin và muối, làm cây non vàng, chết. Mụn dừa thô nên ngâm nước, xả nhiều lần đến khi nước trong và không còn màu nâu đậm, có thể ủ thêm với chế phẩm trước khi dùng.

Bã sắn tươi để được bao lâu?

Bã sắn tươi nhiều nước, chua, để ngoài trời vài ngày là bắt đầu thối, mốc. Muốn giữ lâu phải ủ chua kín trong bao, hố lót bạt. Thức ăn mốc, thối thì bỏ, không cho vật nuôi ăn.

Có nên đốt lá mía sau thu hoạch không?

Không nên. Đốt lá mía gây khói, mất chất hữu cơ, dễ cháy lan và giết thiên địch trên ruộng. Rải lá mía làm lớp phủ cho ruộng mía lưu gốc giúp giữ ẩm mùa khô, giảm cỏ dại; nếu lo sâu bệnh, có thể kết hợp vệ sinh đồng ruộng, luân canh.

Thân chuối cho heo ăn có cần nấu không?

Nhiều hộ băm thân chuối cho heo ăn sống trộn cám, hoặc ủ chua cho giữ được lâu. Thân chuối nhiều nước, ít dinh dưỡng, chỉ là phần bổ sung, không thay được thức ăn tinh. Khẩu phần cụ thể nên hỏi cán bộ thú y, chăn nuôi địa phương.

Vỏ hạt điều có dùng ủ phân được không?

Vỏ hạt điều chứa dầu gây bỏng da và rất khó phân huỷ, không phù hợp để nông hộ tự ủ phân hay phủ gốc. Phần lớn vỏ hạt điều được cơ sở chế biến ép lấy dầu hoặc dùng làm chất đốt trong lò có kiểm soát.