Mô hình lúa – cá trên ruộng đồng bằng: chọn thửa, chọn cá và lịch nuôi xen vụ lúa

Mô hình lúa – cá là trên cùng một thửa ruộng vừa trồng lúa vừa nuôi cá: ruộng được đào thêm mương sâu quanh bờ hoặc giữa ruộng làm chỗ trú cho cá, mặt ruộng vẫn cấy lúa. Cá bơi lên mặt ruộng khi nước ngập để ăn cỏ, sâu, côn trùng, sục bùn; khi ruộng rút nước, cá xuống mương. Lúa che mát, tạo thức ăn tự nhiên cho cá; cá giúp lúa bớt cỏ, bớt sâu và để lại phân.

Có hai cách chính: nuôi xen, nghĩa là cá ở cùng lúa trong vụ; và luân canh, nghĩa là một vụ lúa rồi một vụ cá, thường ở ruộng trũng ngập nước mùa mưa. Bài này nói từ góc người làm ruộng: thửa nào hợp, chọn nhóm cá nào cho ruộng, lịch cá theo lịch lúa, và những điều lúa phải nhường cá. Kỹ thuật nuôi cá chuyên sâu (con giống, thức ăn công nghiệp, bệnh cá) thuộc trang chuyên về thủy sản.

Ruộng nào làm lúa – cá được

Điều kiện quan trọng nhất là giữ được nước và chủ động được nước. Cá cần nước suốt thời gian nuôi; ruộng cao, đất cát, hay khô hạn đầu vụ thì cá chết hoặc phải bơm liên tục. Ngược lại, ruộng quá trũng, mùa lũ ngập sâu tràn bờ thì cá trôi mất. Thửa lý tưởng là ruộng thấp vừa, gần nguồn nước sạch, có thể lấy vào và tháo ra theo ý muốn.

Thứ hai là đất giữ nước, ít rò rỉ: đất thịt, đất sét pha giữ nước tốt; đất cát pha phải nện bờ kỹ. Thứ ba là nguồn nước không ô nhiễm: thửa ruộng nằm cuối kênh nhận nước thải khu dân cư, chuồng trại, hay nhận nước từ cánh đồng phun thuốc nhiều thì rủi ro cho cá rất cao.

Thứ tư là chuyện con người: thửa gần nhà, dễ thăm, có người trông vào buổi sáng sớm và chiều tối để xem cá nổi đầu, kiểm tra bờ, phòng người lạ bắt trộm. Ruộng xa, ít người qua lại thì mất cá là chuyện thường. Cuối cùng là cánh đồng xung quanh: nếu các thửa bên cạnh vẫn phun thuốc theo lịch, nước tràn sang thửa nuôi cá là nguy cơ thường trực; có những vùng làm lúa – cá theo cả cánh đồng để tránh việc này.

Nhóm cá thường nuôi trong ruộng lúa và vai trò với lúa

Không có một con cá "chuẩn" cho mọi ruộng. Thường người ta thả ghép nhiều loài để tận dụng các tầng nước và nguồn thức ăn khác nhau:

Trắm cỏ là trường hợp phải cẩn thận: nó làm cỏ rất tốt nhưng không phân biệt cỏ với lúa non. Thả trắm khi lúa đã cứng cây, thả ít, và cho ăn thêm cỏ, lá sắn để trắm không quay sang lúa.

Ở Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều ruộng có cá đồng tự vào theo nước mùa mưa; hộ làm lúa giữ mương, giữ nước và hạn chế thuốc là đã có cá thu vào cuối vụ. Ở đồng bằng sông Hồng và trung du, cá chép, rô phi, mè, trôi là nhóm hay được thả ghép.

Nuôi xen hay luân canh: chọn theo chân ruộng

Nuôi xen (cá cùng lúa). Cá thả sau khi lúa đã bén rễ, sống chung tới trước gặt. Hợp với ruộng giữ nước ổn định, mương bao sâu vừa. Lúa vẫn là chính; cá là phần thêm và là "nhân công" làm cỏ, bắt sâu. Đòi hỏi kỷ luật cao về thuốc bảo vệ thực vật.

Luân canh (một vụ lúa, một vụ cá). Thường ở ruộng trũng, mùa mưa hay ngập sâu khó làm lúa: vụ khô làm lúa, vụ mưa nâng bờ, giữ nước nuôi cá. Cá có thời gian dài và nước sâu hơn, lúa vụ sau tận dụng bùn và chất hữu cơ cá để lại.

Kết hợp cả hai. Nhiều hộ thả cá trong vụ lúa, gặt xong giữ nước nuôi tiếp cá tới vụ sau. Cách này đòi hỏi bờ cao, cống chắc và tính toán kỹ lịch làm đất vụ lúa kế tiếp.

Khi nào không nên. Ruộng nằm giữa cánh đồng phun thuốc dày, nguồn nước bẩn, bờ đất cát yếu, hoặc gia đình không có người trông. Ở những chỗ đó, mất cá còn tốn hơn không nuôi.

Lịch cá theo lịch lúa trong một vụ nuôi xen

Khung dưới cho lúa cấy giống ngắn và trung ngày; mốc ngày là tham khảo:

1. Trước vụ: đắp, nện bờ cao và chắc, sửa mương, đặt cống có lưới chắn ở cả cửa lấy và cửa tháo. Vét bùn đáy mương nếu quá dày; tẩy dọn mương theo hướng dẫn của cán bộ thủy sản.
2. Làm đất, cấy lúa: làm như ruộng thường. Cá giống có thể ương sẵn ở mương hoặc ao nhà trong lúc chờ lúa bén rễ.
3. Khoảng 10–20 ngày sau cấy, lúa đã bén rễ: nâng nước ruộng, mở thông mương và ruộng, thả cá. Cá giống nên đủ cỡ để không bị chim, cá dữ ăn và để bơi lên ruộng được.
4. Giai đoạn đẻ nhánh – làm đòng: giữ nước ổn định. Cá lên ruộng ăn cỏ, sâu. Nếu cần phơi ruộng hạn chế nhánh vô hiệu, rút nước từ từ để cá kịp xuống mương; mương phải đủ sâu và rộng cho số cá đang nuôi.
5. Trổ – chín: giữ nước như ruộng thường. Theo dõi cá nổi đầu buổi sáng sớm, nhất là những ngày nóng, nước ruộng ấm.
6. Trước gặt khoảng 7–10 ngày: rút nước dần, dồn cá xuống mương. Thu cá ở mương hoặc giữ lại nuôi tiếp tùy kế hoạch.

Chỗ khó nhất của lúa – cá là lúc phơi ruộng: lúa cần ruộng khô, cá cần nước. Mương chính là lời giải, nhưng nếu mương nhỏ mà cá nhiều, rút nước làm cá chen chúc, thiếu oxy. Hãy tính số cá theo sức chứa của mương, không theo diện tích cả thửa.

Những gì lúa phải nhường cá — và nhận lại gì

Thứ lúa nhường trước tiên là diện tích. Phần đất đào mương không cấy lúa được. Mương lớn thì cá an toàn nhưng lúa ít đi; mương nhỏ thì lúa nhiều nhưng cá dễ chết khi rút nước. Phần đất này cũng chịu quy định về chuyển đổi cơ cấu trên đất trồng lúa, được nói kỹ ở bài về đào mương trong danh mục này.

Thứ hai là tự do dùng thuốc. Khi ruộng có cá, rất nhiều loại thuốc trừ sâu, trừ cỏ, diệt ốc không còn dùng được, hoặc phải dồn cá xuống mương, cách ly và chờ. Người làm lúa – cá phải chấp nhận quản lý dịch hại bằng thăm đồng, ngưỡng, thiên địch và chính con cá. Nhiều hộ coi đây là được chứ không phải mất, vì chi phí thuốc giảm và lúa có thể bán theo hướng an toàn.

Thứ ba là linh hoạt về nước. Ruộng chuyên lúa có thể tháo cạn bất cứ lúc nào; ruộng có cá thì không. Ngược lại, lúa nhận được: ít cỏ hơn, ít ốc nhỏ và sâu non hơn, đất được sục bùn, có thêm phân cá. Nhiều mô hình trình diễn ghi nhận ruộng lúa – cá giảm được phân bón và thuốc so với ruộng đối chứng; mức giảm cụ thể khác nhau theo nơi, nên không đem con số chỗ này áp cho chỗ khác.

Sai lầm hay gặp khi mới làm lúa – cá

Phần lớn thất bại đầu tiên đến từ những việc rất cơ bản:

• Bờ thấp, yếu: một trận mưa lớn nước tràn bờ là cá đi theo nước. Bờ cần cao hơn mức nước ngập lớn nhất từng thấy ở thửa đó, nện chắc, trồng cỏ giữ bờ.
• Không có lưới chắn ở cống: cá theo nước tháo ra ngoài, cá dữ theo nước vào ăn cá giống.
• Thả cá quá sớm: lúa chưa bén rễ, cá lên ruộng sục bùn làm bật mạ; hoặc thả trắm cỏ khi lúa còn non.
• Thả quá dày: ruộng không có đủ thức ăn tự nhiên, cá còi; khi rút nước phơi ruộng, cá dồn xuống mương thiếu oxy.
• Vẫn phun thuốc theo thói quen: một lần phun nhầm nhóm thuốc độc với cá có thể làm chết cả mương.
• Quên lịch của hàng xóm: nước từ thửa bên phun thuốc hay bón vôi tràn sang ruộng nuôi cá.

Lúa – cá là mô hình cũ ở nhiều vùng, từ đồng bằng tới miền núi. Cách bền nhất vẫn là bắt đầu nhỏ, một thửa gần nhà, ghi chép từng vụ, rồi mới mở rộng.

Chăm lúa trong ruộng có cá: phân, nước và cỏ

Phân bón trên ruộng có cá cần chia nhỏ và rải đều, tránh bón dồn một lần. Đạm dạng urê rải nhiều trên nước nông, trời nắng, có thể làm cá yếu; nên bón khi nước trong ruộng đã được hạ thấp để cá xuống mương, rồi vài hôm sau mới nâng nước cho cá lên lại. Phân chuồng hoai và bùn ao bón lót trước vụ là nguồn dinh dưỡng hợp với mô hình này, vì vừa nuôi lúa vừa nuôi sinh vật phù du cho cá. Vôi bón khử chua cũng nên làm trước khi thả cá, không rải lúc cá đang trên ruộng.

Nước giữ ở mức lúa cần nhưng không để ruộng khô trơ trong thời gian cá còn trên ruộng. Mỗi khi muốn hạ nước, kể cả lúc phơi ruộng hay bón phân, rút từ từ và quan sát cá đã xuống hết mương chưa. Cỏ dại phần lớn do cá kiểm soát; chỗ cỏ mọc dày ở góc ruộng, ven bờ thì nhổ tay. Thuốc trừ cỏ gần như không còn chỗ trong mô hình này. Bệnh lúa vẫn theo dõi như ruộng thường, có điều mọi quyết định phun đều phải tính tới cá trước, như bài về thuốc bảo vệ thực vật trên ruộng có cá tôm trong danh mục này phân tích.

Tới cuối vụ, việc gặt lúa và thu cá phải xếp thứ tự. Phổ biến nhất là hạ nước dần trước gặt khoảng một hai tuần, dồn cá xuống mương, gặt lúa trên mặt ruộng đã ráo, rồi mới tát mương hoặc kéo lưới bắt cá. Cá nhỏ chưa đạt cỡ có thể giữ lại trong mương, thả tiếp sang vụ sau hoặc chuyển ra ao. Nhiều hộ để lại gốc rạ cao, ngâm nước sau gặt cho cá ăn mầm cỏ, côn trùng trên ruộng thêm một thời gian ngắn trước khi làm đất. Không đốt rơm rạ trên ruộng còn nuôi cá; rơm có thể ủ hoặc dùng làm thức ăn, đệm lót theo hướng tuần hoàn.

Câu hỏi thường gặp

Thả cá vào ruộng lúa lúc nào là hợp?

Thường sau khi lúa đã bén rễ, đứng vững, khoảng một đến hai tuần sau cấy tùy giống và thời tiết. Thả sớm hơn, cá lên ruộng sục bùn dễ làm bật mạ. Riêng trắm cỏ nên thả muộn hơn, khi lúa đã cứng cây, và thả ít.

Ruộng lúa – cá có phơi ruộng được không?

Được, nhưng phải rút nước từ từ để cá kịp xuống mương, và mương phải đủ rộng, đủ sâu cho số cá đang nuôi. Thời gian phơi nên ngắn hơn ruộng chuyên lúa, theo dõi cá trong mương, nếu cá nổi đầu thì cấp thêm nước vào mương.

Nuôi cá trong ruộng có cần cho ăn thêm không?

Tùy mật độ. Thả thưa thì cá sống chủ yếu bằng thức ăn tự nhiên trong ruộng như cỏ, côn trùng, mùn. Thả dày hơn thì cần cho ăn thêm cám, bèo, rau, nhưng khi đó nước dễ bẩn và phải quản lý kỹ hơn. Người mới nên thả thưa.

Cá có làm hại lúa không?

Cá chép đào bùn có thể làm bật cây non nếu thả sớm; trắm cỏ có thể ăn lá lúa non khi đói. Thả đúng lúc, đúng loài, đúng mật độ thì cá ít hại lúa. Rô phi, mè, trôi, cá đồng hầu như không ảnh hưởng tới cây lúa đã bén rễ.

Ở Đồng bằng sông Cửu Long có cần thả cá giống không?

Nhiều hộ không thả mà giữ mương, giữ nước để cá đồng tự vào theo nước mùa mưa, thu vào cuối vụ. Cũng có hộ thả thêm cá giống để chủ động sản lượng. Dù cách nào, hạn chế thuốc bảo vệ thực vật là điều kiện để cá sống.

Một thửa lúa – cá cần bao nhiêu người trông?

Một thửa nhỏ gần nhà thì một người trong gia đình thăm sáng sớm và chiều tối là đủ, mỗi lần chừng vài chục phút: xem cá nổi đầu, kiểm tra bờ, cống, lưới chắn. Thửa xa, rộng thì cần nhiều công hơn và nguy cơ mất trộm cao hơn.