Trên ruộng lúa có cá, tôm, câu hỏi đúng không phải "phun thuốc gì" mà là "có thật sự phải phun không". Nhiều loại thuốc trừ sâu, thuốc diệt ốc và một số thuốc trừ cỏ dùng phổ biến trên lúa rất độc với cá và nhất là với tôm, ngay ở nồng độ thấp hơn nhiều so với liều diệt sâu. Một lần phun sai có thể làm chết cả vụ nuôi, và dư lượng còn đi vào con nuôi bán ra.
Vì vậy ruộng kết hợp vận hành theo thứ tự: thăm đồng và chấp nhận một mức hại nhỏ; dùng biện pháp không hoá chất trước; chỉ khi thiệt hại vượt ngưỡng mới tính tới thuốc, và khi đó phải dồn con nuôi, cách ly nước, chọn thuốc theo cảnh báo trên nhãn, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật. Bài này không nêu tên thuốc hay liều; nó đi qua cách nghĩ và các bước để bà con tự quyết định cho ruộng nhà mình. Cách đọc nhãn, bảo hộ khi phun và xử lý bao bì thuộc các bài chuyên về vật tư.
Vì sao cá, tôm nhạy cảm với thuốc hơn lúa và người
Thuốc trừ sâu được làm ra để giết côn trùng, mà tôm, cua là họ hàng gần của côn trùng trong giới động vật: cùng có vỏ kitin, hệ thần kinh hoạt động theo những cơ chế giống nhau. Vì thế nhiều nhóm thuốc diệt sâu cũng diệt luôn tôm, tép, cua ở nồng độ rất thấp. Nhóm cúc tổng hợp (pyrethroid) là ví dụ được biết rộng rãi: an toàn tương đối với người và gia súc nhưng cực độc với tôm và cá.
Cá hô hấp qua mang, mang tiếp xúc trực tiếp và liên tục với nước, nên chất độc tan trong nước đi vào cơ thể cá nhanh hơn nhiều so với qua da người. Trên ruộng, lớp nước chỉ vài tấc, thể tích nhỏ, thuốc rơi xuống không được pha loãng như ở sông hồ. Nắng nóng làm cá thở gấp, càng hấp thụ nhiều.
Ngoài độc trực tiếp còn có tác động gián tiếp. Thuốc trừ cỏ có thể diệt tảo, rong, bèo là nguồn thức ăn và nguồn oxy ban ngày cho ruộng; thuốc trừ sâu diệt luôn côn trùng nước, động vật phù du mà cá, tôm con ăn. Con nuôi có thể không chết ngay nhưng chậm lớn, yếu, dễ bệnh. Dư lượng tích trong thịt cá, tôm cũng là vấn đề với người ăn và với việc bán theo hướng an toàn.
Các nhóm vật tư hay dùng trên ruộng lúa và mức rủi ro với con nuôi
Bảng dưới phân theo nhóm công dụng, mức rủi ro là khái quát; từng sản phẩm khác nhau, phải đọc phần cảnh báo môi trường trên nhãn:
| Nhóm | Rủi ro với cá, tôm | Ghi chú cho ruộng kết hợp |
|---|---|---|
| Thuốc trừ sâu | Nhiều hoạt chất rất cao, nhất là với tôm | Nhóm cần tránh nhất; ưu tiên thăm đồng, ngưỡng, thiên địch, chính con nuôi |
| Thuốc diệt ốc bươu vàng | Phần lớn rất độc với cá, tôm, ếch, nhái | Trên ruộng kết hợp, diệt ốc bằng thu gom, vịt, cá, giữ nước; không rải thuốc khi ruộng có con nuôi |
| Thuốc trừ cỏ | Thay đổi theo loại; có loại độc với cá, nhiều loại diệt tảo, rong | Làm đất kỹ, giữ nước, nhổ tay; cá và vịt kiểm soát cỏ là lý do làm mô hình |
| Thuốc trừ bệnh (nấm, vi khuẩn) | Thường thấp hơn thuốc trừ sâu nhưng có hoạt chất độc với thủy sinh | Phòng bằng giống chống chịu, bón cân đối, mật độ hợp lý |
| Phân đạm (urê) bón nhiều trên nước nông | Có thể gây hại khi nắng nóng, nước ít | Chia nhỏ, hạ nước dồn con nuôi trước khi bón |
| Vôi bột rải đột ngột | Làm pH nước đổi nhanh, cá sốc | Bón vôi trước khi thả con hoặc rải ở phần ruộng đã rút nước |
Điểm chung: thứ gì rơi xuống mặt nước ruộng cũng đi thẳng vào môi trường sống của con nuôi. Người làm ruộng kết hợp nên tập thói quen tự hỏi trước mỗi lần đưa bất kỳ vật tư nào xuống ruộng.
Trước khi nghĩ tới bình phun: năm câu hỏi
Phần lớn các lần phun thuốc trên ruộng lúa là phun theo lịch hoặc theo hàng xóm, không theo tình trạng ruộng. Ruộng có cá, tôm không cho phép thói quen đó. Trước khi quyết định, trả lời lần lượt:
- Thứ đang hại là gì? Bắt mẫu, chụp ảnh, hỏi cán bộ khuyến nông hoặc nhóm nông dân cùng cánh đồng. Rất nhiều lần thấy "lúa vàng", "lá bị cắn" mà nguyên nhân là thiếu dinh dưỡng, ngộ độc hữu cơ, hay một đợt sâu đã qua.
- Mật độ có vượt ngưỡng không? Đếm theo hướng dẫn thăm đồng của ngành bảo vệ thực vật. Một ít lá bị cắn ở giai đoạn đẻ nhánh thường không làm giảm năng suất vì lúa có khả năng bù.
- Thiên địch đang có bao nhiêu? Nhện, bọ rùa, bọ xít mù xanh, ong ký sinh trên ruộng ít thuốc thường nhiều hơn ruộng phun theo lịch. Phun lúc này là diệt luôn lực lượng đang làm việc không công.
- Con nuôi có đang giúp không? Cá, vịt ăn sâu non, ốc, cỏ; ruộng có con nuôi thường cần ít can thiệp hơn. Giai đoạn nào con nuôi không với tới (sâu trên ngọn lá, sâu đục thân) thì mới là chỗ cần cân nhắc.
- Có cách không dùng thuốc không? Bắt tay ổ trứng, cắt bỏ chòm lúa bệnh, bẫy đèn, rút nước tạm, bón cân đối lại. Chỉ khi các câu trên đều dẫn tới "thiệt hại sẽ lớn hơn rủi ro cho con nuôi" mới chuyển sang bước dùng thuốc.
Danh mục quản lý dịch hại tổng hợp IPM trên trang có nhiều bài đi sâu về thăm đồng, ngưỡng và thiên địch; bài này chỉ dừng ở chỗ áp các nguyên tắc đó vào ruộng có cá, tôm.
Nếu buộc phải dùng thuốc: các việc làm để giảm rủi ro
Khi cán bộ bảo vệ thực vật và chính bà con đã cân nhắc rằng phải dùng thuốc, những nguyên tắc dưới giúp giảm thiệt hại cho con nuôi. Thời gian cụ thể theo nhãn thuốc và hướng dẫn địa phương:
- Chọn thuốc theo phần cảnh báo môi trường: trên nhãn có ghi mức độc với cá, tôm, ong. Hỏi rõ người bán và cán bộ kỹ thuật thuốc nào ít độc với thủy sản nhất trong số thuốc trị được đúng đối tượng.
- Hạ nước, dồn con nuôi xuống mương trước: rút nước từ từ trong một hai ngày để cá, tôm xuống hết mương; sau đó chặn tạm cửa giữa ruộng và mương bằng đất hoặc tấm chắn nếu được.
- Phun đúng chỗ, đúng lúc: phun vào lúc trời mát, lặng gió, không sắp mưa; phun cục bộ chỗ có dịch hại thay vì phun cả ruộng; không phun dọc mép mương, giữ một dải đệm.
- Không pha, không rửa bình gần mương và kênh: nước rửa bình đổ xuống mương là cách làm chết cá nhanh nhất. Pha thuốc ở nơi xa nguồn nước, bao bì thu gom theo quy định địa phương.
- Giữ cách ly đủ thời gian: không lấy nước ruộng vào mương, không cho cá lên ruộng trong khoảng thời gian an toàn theo nhãn và hướng dẫn; khi nâng nước lại, làm từ từ và theo dõi con nuôi.
- Ghi lại: ngày phun, đối tượng, thuốc, chỗ phun, diễn biến của cá, tôm sau đó. Sổ ghi giúp vụ sau quyết định tốt hơn và cần thiết nếu bán theo kênh an toàn.
Có những thời điểm không nên phun dù ruộng có dịch hại, ví dụ khi tôm đang lột xác nhiều hay ngay sau khi vừa thả giống. Lúc đó cách duy nhất có thể là chấp nhận một phần thiệt hại lúa.
Thuốc từ ruộng bên cạnh: rủi ro ít người tính
Nhiều vụ cá, tôm chết hàng loạt trên ruộng kết hợp không do chủ ruộng phun mà do thuốc trôi từ thửa bên. Có hai đường: bụi thuốc bay theo gió khi hàng xóm phun sát bờ, và nước ruộng bên đã phun ngấm qua bờ chung hoặc tràn vào khi mưa. Kênh chung nhận nước tháo từ nhiều ruộng phun thuốc cũng là nguồn rủi ro khi mình lấy nước vào.
Cách giảm rủi ro là phối hợp. Báo cho các hộ xung quanh biết ruộng mình đang nuôi cá, tôm, xin được báo trước khi họ phun để mình đóng cống, không lấy nước kênh mấy ngày đó. Bờ giáp ruộng bên nên đắp cao, dày, có thể trồng hàng cây thấp làm vành chắn gió. Tốt nhất là cả cánh đồng cùng làm theo hướng giảm thuốc; nhiều vùng lúa – tôm, lúa – cá ổn định đều có tổ hợp tác thống nhất lịch thời vụ, lịch nước và cách quản lý dịch hại.
Nếu cá chết rõ ràng do thuốc từ ruộng bên, nên chụp ảnh, ghi thời điểm, lấy mẫu nước và cá chết bảo quản lạnh, báo cán bộ nông nghiệp xã để có người chứng kiến. Việc này không nhằm kiện tụng ngay mà để có cơ sở nói chuyện và để xã biết, nhắc nhở chung.
Nhận biết cá, tôm bị ngộ độc và việc cần làm ngay
Dấu hiệu sớm. Cá bơi lờ đờ, nổi đầu ở cả lúc không phải sáng sớm, bơi xoay vòng, giãy mạnh rồi lặn; tôm bỏ ăn, bám mép bờ, nhảy lên bờ. Chết hàng loạt nhiều loài cùng lúc ngay sau một lần phun hay một trận mưa là dấu hiệu nghiêng về ngộ độc hơn là bệnh.
Thay nước ngay. Mở cống thoát, lấy nước sạch từ nguồn chắc chắn không dính thuốc vào, pha loãng nước trong mương. Không lấy nước kênh nếu kênh cũng nhận nước từ ruộng vừa phun.
Ngừng mọi tác động khác. Ngừng cho ăn, ngừng bón phân, không tự ý rải thêm hoá chất "giải độc" khi chưa rõ nguyên nhân, vì có thể làm nước xấu thêm.
Báo cán bộ chuyên môn. Liên hệ cán bộ khuyến nông, cán bộ thủy sản hoặc thú y ở xã để được hướng dẫn và nếu cần lấy mẫu xét nghiệm. Ghi lại mọi thứ đã làm trên ruộng trong mấy ngày trước.
Không bán, không ăn con chết. Cá, tôm chết hoặc sắp chết do ngộ độc không được đem bán hay chế biến. Chôn hoặc xử lý theo hướng dẫn, không vứt xuống kênh.
Giảm phụ thuộc thuốc từ gốc: thiết kế ruộng kết hợp đúng ngay từ đầu
Cách bền nhất để không phải đứng trước câu hỏi phun hay không là làm cho ruộng ít cần thuốc. Giống lúa có khả năng chống chịu tốt các đối tượng chính của vùng, gieo cấy mật độ vừa phải thay vì dày, bón cân đối không thừa đạm, xuống giống đồng loạt theo khuyến cáo để né cao điểm dịch hại: đó là những việc làm từ đầu vụ mà hiệu quả kéo dài cả vụ.
Trên bờ ruộng, giữ lại hoặc trồng thêm các loài hoa, cây có hoa làm nơi trú cho thiên địch; bỏ thói quen phát sạch cỏ bờ bằng thuốc. Con nuôi được chọn đúng vai trò: vịt, cá chép, rô phi giúp làm cỏ và ăn ốc nhỏ; mật độ đủ để giúp lúa mà không phá lúa.
Cuối cùng là chấp nhận một thay đổi trong cách nghĩ: ruộng kết hợp đặt mục tiêu tổng thu từ cả lúa lẫn con nuôi và chi phí thấp, không phải ruộng lúa sạch bóng sâu. Một ít lá bị cắn, vài chòm lúa bệnh là chuyện bình thường của một hệ sinh thái đang cân bằng. Người làm lâu năm thường nói ruộng có cá dạy họ bớt lo trước những thứ trông đáng sợ nhưng không làm giảm bao nhiêu thóc.
Câu hỏi thường gặp
Ruộng có cá thì có được phun thuốc trừ bệnh đạo ôn không?
Có thể, nhưng phải hỏi cán bộ bảo vệ thực vật để chọn thuốc ít độc với thủy sản, hạ nước dồn cá xuống mương, chặn tạm cửa mương, phun lúc mát, lặng gió và giữ cách ly theo nhãn. Phòng bệnh từ đầu bằng giống chống chịu và bón cân đối vẫn tốt hơn chữa.
Sau khi phun bao lâu thì cho cá lên ruộng lại được?
Không có con số chung, vì mỗi thuốc phân huỷ nhanh chậm khác nhau và phụ thuộc nắng, mưa, nước. Theo thời gian ghi trên nhãn và hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật địa phương; khi nâng nước lại, làm từ từ và quan sát cá vài giờ đầu, thấy bất thường thì hạ nước, thay nước ngay.
Diệt ốc bươu vàng trên ruộng có cá thế nào?
Không rải thuốc diệt ốc khi ruộng có cá, tôm, vì phần lớn thuốc loại này rất độc với thủy sản. Thay vào đó: chắn lưới ở cống, thu gom ốc và ổ trứng bằng tay, cắm cọc cho ốc đẻ để gom trứng, giữ nước nông ở giai đoạn mạ non, thả vịt sau cấy hoặc nhờ cá chép, cá trắm ăn ốc nhỏ.
Thuốc sinh học có an toàn cho cá, tôm không?
Không phải mọi chế phẩm sinh học đều an toàn tuyệt đối với thủy sản, nhưng nhiều loại dựa trên vi sinh vật hoặc chiết xuất thảo mộc có độc tính thấp hơn đáng kể so với thuốc hoá học. Vẫn phải đọc cảnh báo môi trường trên nhãn, hỏi cán bộ kỹ thuật và áp dụng các bước dồn cá, cách ly như với thuốc khác.
Làm sao biết thuốc nào độc với tôm, cá?
Trên nhãn thuốc bảo vệ thực vật có phần cảnh báo về độ độc với sinh vật thủy sinh và ong. Ngoài ra có thể hỏi cán bộ bảo vệ thực vật, khuyến nông ở xã. Nguyên tắc chung là thuốc trừ sâu và thuốc diệt ốc thường nguy hiểm hơn với con nuôi so với thuốc trừ bệnh.
Hàng xóm phun thuốc làm chết cá nhà mình thì nên làm gì?
Thay nước ngay để cứu phần còn sống, chụp ảnh, ghi giờ, giữ mẫu nước và cá chết trong lạnh, báo cán bộ nông nghiệp xã đến xem. Sau đó nói chuyện với hàng xóm để thống nhất báo nhau trước khi phun. Về lâu dài, cả cánh đồng cùng giảm thuốc là cách giải quyết tận gốc.