Chăn nuôi dưới tán vườn cây lâu năm là thả vật nuôi vào khoảng đất giữa các hàng cây để chúng ăn cỏ, ăn sâu bọ, quả rụng và để phân ngay trên đất vườn. Làm đúng, vật nuôi giúp giảm công làm cỏ, bớt một phần sâu hại, trả phân cho cây; làm sai, chúng bới gốc, gặm vỏ, ăn lá non, nén chặt đất và có thể ăn phải thuốc bảo vệ thực vật. Mấu chốt nằm ở ba chuyện: chọn con hợp với loại vườn và tuổi vườn, chia ô thả luân phiên, và giữ thời gian cách ly thuốc.
Bài này nhìn ở góc vườn cây: con nuôi nào giúp được vườn nào, bố trí thế nào để cây không bị hại. Kỹ thuật chuồng trại, thức ăn bổ sung và phòng bệnh cho từng loài thuộc các trang chuyên về chăn nuôi. Mọi gợi ý dưới đây là nguyên tắc chung, cần điều chỉnh theo vườn nhà mình.
Vật nuôi làm được gì cho vườn cây
Trong tự nhiên, rừng và đồng cỏ luôn có động vật sống chung với cây: chúng ăn bớt cỏ, ăn côn trùng, để phân và nước tiểu, đào xới lớp đất mặt. Chăn nuôi dưới tán là đưa mối quan hệ đó vào vườn có chủ đích. Vườn cung cấp chỗ ở có bóng mát, cỏ, côn trùng, quả rụng; vật nuôi trả lại bằng công làm cỏ, bắt sâu và phân bón rải đều.
Lợi ích rõ nhất là giảm cỏ dại giữa hàng cây. Ngỗng, cừu, dê ăn cỏ; gà bới tìm côn trùng, hạt cỏ. Ở vườn cây lâu năm như cao su, điều, xoài, nhãn, mít đã khép tán, cỏ mọc ít hơn nhưng vẫn cần dọn, và vật nuôi làm việc đó đều đặn mỗi ngày. Lợi ích thứ hai là phân được rải ngay trên đất vườn, không phải gánh từ chuồng ra. Lợi ích thứ ba là một phần sâu hại, nhộng trong đất, quả rụng mang sâu bị vật nuôi ăn đi, cắt bớt vòng đời sâu hại.
Nhưng vật nuôi không phân biệt cỏ với cây. Dê gặm vỏ cây non, ăn lá trên tầm với; gà bới lộ rễ cây ăn trái rễ nông; heo thả rông đào xới gốc; đàn đông dẫm nén đất làm đất chai, thoát nước kém. Chăn nuôi dưới tán vì vậy luôn là bài toán cân bằng giữa lợi cho cây và hại cho cây.
Con nào hợp vườn nào
Bảng dưới gợi ý mức độ phù hợp giữa một số vật nuôi phổ biến và các kiểu vườn cây lâu năm. Đây là nguyên tắc chung, vườn cụ thể cần thử và quan sát.
| Vật nuôi | Hợp với | Cần tránh | Việc làm được cho vườn |
|---|---|---|---|
| Gà thả vườn | Vườn cây ăn trái, điều, cà phê đã lớn, vườn có tán | Vườn rau, vườn cây rễ nông vừa bón phân, vườn mới trồng | Bắt côn trùng, ăn hạt cỏ, rải phân |
| Vịt, ngan | Vườn có mương, liếp vườn miền Tây | Vườn khô, đất dốc | Ăn ốc, côn trùng, cỏ non ven mương |
| Ngỗng | Vườn cây cao đã khép tán, vườn cao su, điều | Vườn cây thấp có quả sát đất, rau màu xen | Ăn cỏ rất giỏi, ít bới gốc |
| Cừu | Vườn cây cao, vùng khô như duyên hải Nam Trung Bộ | Vườn cây non, cây thấp ăn được lá | Gặm cỏ thấp, ít gặm vỏ hơn dê |
| Dê | Vườn cây gỗ lớn, rất cao, có bảo vệ gốc | Hầu hết vườn cây ăn trái, vườn cây non | Ăn cỏ, cây bụi; dễ gặm vỏ và lá |
| Heo | Hầu như không nên thả rông trong vườn | Mọi vườn có rễ cây gần mặt đất | Chỉ nên nuôi trong chuồng hoặc ô quây cố định |
Tuổi vườn quan trọng không kém loại vườn. Vườn mới trồng hay thời kiến thiết cơ bản, cây còn thấp, vỏ còn mềm, hầu như không nên thả gia súc ăn cỏ; gà ít con có thể chấp nhận nếu có bảo vệ gốc.
Chia ô thả luân phiên: cách giữ vườn khỏi bị phá
Thả rông cả vườn quanh năm là cách nhanh nhất làm hỏng cả cây lẫn đất. Chia vườn thành nhiều ô và cho vật nuôi luân phiên giúp cỏ kịp mọc lại, đất kịp nghỉ, mầm bệnh và ký sinh trùng trong đất giảm bớt.
- Chia vườn thành ba bốn ô trở lên bằng lưới, hàng rào tre hoặc hàng rào điện cho gia súc nếu phù hợp. Mỗi ô đủ cho đàn ăn trong một khoảng thời gian ngắn.
- Đặt chuồng hoặc chỗ ngủ ở vị trí có thể mở cửa ra nhiều ô, hoặc dùng chuồng di động cho gà, dời theo ô.
- Cho đàn vào một ô đến khi cỏ đã ăn xuống mức vừa phải, chưa trụi đất thì chuyển sang ô kế tiếp. Không chờ đến khi đất trơ trụi.
- Để ô đã thả nghỉ đủ lâu cho cỏ mọc lại và phân kịp phân huỷ, thường vài tuần tuỳ mùa và loài cỏ.
- Bảo vệ gốc những cây dễ bị hại bằng ống lưới, rào tre quanh gốc, nhất là trong ô có dê, cừu hoặc gà đông.
- Ghi lại lịch thả từng ô cùng lịch phun thuốc, bón phân, thu hoạch để tránh trùng lịch.
Luân phiên cũng giúp phân rải đều khắp vườn thay vì dồn lại quanh chuồng. Vùng quanh chuồng thường bị quá tải phân, đất bị nén và có mùi; dời chuồng hoặc lối ra vào theo mùa giúp giảm hiện tượng này.
Thuốc bảo vệ thực vật và vật nuôi: điều phải giữ
Không thả vật nuôi vào ô vừa phun. Vật nuôi ăn cỏ, lá, côn trùng chết, uống nước đọng có dính thuốc có thể bị ngộ độc, thịt và trứng có thể tồn dư. Phải rút đàn khỏi ô trước khi phun và chỉ thả lại sau khi đã qua thời gian cách ly ghi trên nhãn thuốc, thậm chí lâu hơn cho chắc.
Không dùng thuốc trừ cỏ trong ô chăn thả. Một lý do lớn để chăn nuôi dưới tán là thay thuốc trừ cỏ bằng vật nuôi. Phun thuốc trừ cỏ rồi lại thả vật nuôi là mất cả lợi ích lẫn an toàn.
Ưu tiên IPM cho vườn có vật nuôi. Vườn có chăn nuôi càng phải theo hướng quản lý dịch hại tổng hợp: thăm vườn, giữ thiên địch, dùng bẫy, chỉ phun khi cần và chọn thời điểm đàn đang ở ô khác. Hỏi cán bộ bảo vệ thực vật địa phương khi buộc phải dùng thuốc.
Cất thuốc, bao bì xa đàn. Bình phun, chai lọ, bao bì thuốc để trong vườn là nguy cơ ngộ độc cho gà, vịt tò mò. Thu gom bao bì vào nơi quy định, rửa bình xa nguồn nước và xa chỗ vật nuôi uống.
Trước khi thả: những câu cần trả lời
Nhiều hộ thả vật nuôi vào vườn theo kiểu "có sẵn thì thả", rồi một hai mùa sau mới thấy cây bị hại, đàn bị ngộ độc hoặc hàng xóm phàn nàn. Trả lời trước những câu dưới đây giúp tránh phần lớn rắc rối.
- Vườn đang ở tuổi nào: mới trồng, kiến thiết cơ bản hay đã khai thác ổn định? Cây càng nhỏ càng ít chịu được vật nuôi.
- Rễ cây nông hay sâu, vỏ cây mềm hay dày, cành lá thấp tới đâu? Đây là những chỗ vật nuôi có thể chạm tới.
- Lịch phun thuốc, bón phân, thu hoạch trong năm ra sao? Có đủ ô để rút đàn đi chỗ khác những lúc đó không?
- Nguồn nước uống cho vật nuôi đặt ở đâu, có xa chỗ pha thuốc, rửa bình phun không?
- Vật nuôi ngủ ở đâu ban đêm, có chỗ trú mưa, có bảo vệ khỏi chó, chồn, rắn không?
- Vườn giáp ranh với ai? Gà, ngỗng, dê sang vườn hàng xóm ăn rau, phá cây là nguồn xích mích phổ biến ở nông thôn.
- Ai trông đàn hằng ngày: mở cửa, đóng cửa, chuyển ô, kiểm tra hàng rào? Không có người thì luân phiên cũng chỉ là trên giấy.
Nếu câu trả lời cho thấy vườn chưa sẵn sàng, cách thay thế vẫn giữ được vòng tuần hoàn là nuôi nhốt gần vườn, cắt cỏ trong vườn mang về cho ăn và đưa phân đã ủ ra lại vườn. Cách này tốn công vận chuyển hơn nhưng cây và đàn đều an toàn hơn.
Cũng nên bắt đầu với số con ít trong một hai ô, quan sát vài tháng xem cây phản ứng ra sao, cỏ mọc lại nhanh hay chậm, rồi mới tăng đàn và mở rộng sang các ô khác. Ghi chép đơn giản về ngày thả, ngày rút và tình trạng cỏ mỗi ô là đủ để sau một năm biết vườn nhà mình chịu được bao nhiêu con.
Phân vật nuôi dưới tán: lợi và giới hạn
Phân gà, phân ngỗng, phân dê rải ngay trên đất vườn là nguồn dinh dưỡng tự nhiên, không mất công vận chuyển. Tuy vậy, phân tươi tập trung một chỗ quá nhiều, nhất là phân gà, có thể gây nóng rễ ở cây rễ nông và làm đất quanh chuồng chua, có mùi. Thả luân phiên giúp phân được rải mỏng, kịp phân huỷ.
Phân vật nuôi cũng mang mầm bệnh. Với vườn cây ăn trái có quả rụng được thu nhặt để bán hoặc ăn, nên tránh thả đàn vào ô sắp thu hoạch, và không nhặt quả rụng trên nền có phân tươi để bán quả tươi. Nhiều tiêu chuẩn sản xuất an toàn quy định khoảng thời gian giữa chăn thả và thu hoạch; bà con theo tiêu chuẩn nào thì kiểm tra quy định của tiêu chuẩn đó.
Dưới tán, lượng phân thải ra thường chưa đủ thay hết phân bón cho cây ăn trái, cây công nghiệp năng suất cao. Coi phân vật nuôi như phần bổ sung chất hữu cơ, vẫn theo dõi cây để bón thêm khi cần.
Ví dụ thực tế theo vùng
Ở vùng cao su, điều Đông Nam Bộ, nhiều hộ thả gà, ngỗng dưới tán vườn đã khai thác; tán cao, gốc lớn, vỏ dày nên ít bị hại, cỏ dưới tán được giữ thấp. Điều cần chú ý là lịch phun thuốc trừ bệnh cho vườn và việc gà, ngỗng chạy vào khu vực cạo mủ gây phiền cho người làm.
Ở duyên hải Nam Trung Bộ, vùng khô như Khánh Hòa sau sáp nhập, nuôi cừu, dê là nghề lâu đời; nơi nào kết hợp với vườn thì thường chọn vườn cây cao, đất khô, có rào gốc. Ở miền Tây, vịt, ngan kết hợp với vườn có mương, ăn ốc, côn trùng ven mương, nhưng cần quây để không phá luống rau và cây con.
Ở vườn nhà miền Bắc, một đàn gà nhỏ thả trong vườn nhãn, vải, bưởi đã lớn là hình ảnh quen thuộc. Gà ăn côn trùng, cỏ non, quả rụng; chỉ cần quây khu rau và cây mới trồng, rút gà khi phun thuốc là đủ cho quy mô gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Thả gà trong vườn bưởi có làm hại cây không?
Với vườn bưởi đã lớn, đàn gà vừa phải, thả luân phiên thì ít hại, còn giúp bắt côn trùng và làm cỏ. Rủi ro là gà bới lộ rễ ở cây rễ nông, nhất là sau khi bón phân. Quây gốc cây non, không thả quá đông và rút gà khi phun thuốc là đủ.
Có nên thả dê trong vườn cây ăn trái không?
Hầu hết vườn cây ăn trái không hợp với dê vì dê gặm vỏ, ăn lá, bẻ cành non. Chỉ nên thả dê nơi cây đã rất cao, vỏ dày và có rào bảo vệ gốc, hoặc nuôi dê nhốt rồi cắt cỏ, lá từ vườn mang về cho ăn.
Sau khi phun thuốc bao lâu mới được thả vật nuôi lại?
Tối thiểu phải qua thời gian cách ly ghi trên nhãn thuốc, và nên chờ lâu hơn cho chắc chắn, nhất là sau mưa khi nước đọng có thể còn thuốc. Nếu không rõ loại thuốc đã phun, hỏi người phun và cán bộ bảo vệ thực vật địa phương.
Ngỗng có ăn cỏ trong vườn cà phê được không?
Ngỗng ăn cỏ giỏi và ít bới gốc hơn gà, nên có thể dùng dọn cỏ ở vườn cà phê đã lớn. Cần chú ý ngỗng có thể ăn lá cà phê thấp sát đất, quả rụng, và không thả vào thời điểm vừa phun thuốc hoặc vừa bón phân hoá học.
Thả vật nuôi dưới tán có ảnh hưởng chứng nhận an toàn không?
Có thể có. Một số tiêu chuẩn sản xuất an toàn, hữu cơ có quy định về chăn thả trong vườn, khoảng cách giữa chăn thả và thu hoạch, quản lý phân. Vườn đang theo tiêu chuẩn nào thì kiểm tra quy định của tiêu chuẩn đó hoặc hỏi tổ chức chứng nhận.
Nuôi bao nhiêu con dưới tán là vừa?
Không có con số chung, tuỳ diện tích, lượng cỏ, loài vật và mùa. Dấu hiệu quá đông là cỏ bị ăn trụi tới đất, đất bị nén cứng, gốc cây bị gặm, bới. Thấy những dấu hiệu đó thì giảm đàn hoặc tăng số ô luân phiên.