Mía gốc (mía lưu gốc) là để gốc mía sau khi chặt tự đâm chồi thành vụ mía mới, không phải trồng lại. Muốn ruộng mía gốc bền và đều, bà con cần làm ngay sau thu hoạch: bạt gốc sát mặt đất để mầm mọc từ dưới sâu, không đốt lá mà rải lá làm lớp tủ, cày xả hai bên hàng để phá váng, cắt bớt rễ già, trồng dặm những chỗ mất khoảng, bón phân sớm và giữ ruộng sạch cỏ, sạch bệnh. Ruộng chăm đúng có thể giữ gốc nhiều vụ; ruộng bỏ bê thì gốc thưa, mía nhỏ, phải phá đi trồng lại sớm.
Mía trồng ở nhiều vùng: Bắc Trung Bộ (Thanh Hoá, Nghệ An), duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên (vùng Gia Lai, Đắk Lắk), Đông Nam Bộ (Tây Ninh), đồng bằng sông Cửu Long và một số tỉnh miền núi phía Bắc. Bài này theo góc kỹ thuật chung, không giá mía, không chữ đường cụ thể; các số liệu là tham khảo, tuỳ giống, đất, vùng và hướng dẫn của vùng nguyên liệu.
Vì sao để mía gốc và mía gốc khác mía tơ ra sao
Mía trồng mới từ hom gọi là mía tơ. Sau khi chặt, phần gốc dưới đất còn nhiều mầm ngủ, gặp nước và nhiệt độ thích hợp sẽ bật thành chồi mới, phát triển thành ruộng mía vụ hai, vụ ba, gọi là mía gốc. Lưu gốc giúp tiết kiệm chi phí hom giống, công làm đất, công trồng; mía gốc lại thường mọc sớm hơn mía tơ vì bộ rễ cũ còn hoạt động.
Tuy vậy, mía gốc cũng có nhược điểm: bộ rễ già dần, gốc nhô dần lên mặt đất qua mỗi vụ, ruộng xuất hiện nhiều chỗ mất khoảng do gốc chết, đất bị nén chặt do xe và người đi lại khi thu hoạch, sâu bệnh tích luỹ qua nhiều vụ. Nếu không chăm, năng suất mía gốc giảm dần qua từng vụ.
Số vụ lưu gốc hợp lý tuỳ giống, đất và mức chăm. Nhiều vùng nguyên liệu khuyến cáo khoảng hai đến ba vụ gốc; ruộng tốt có thể giữ lâu hơn. Khi mật độ gốc quá thưa, mía nhỏ, bệnh nhiều, thì phá gốc trồng lại sẽ có lợi hơn cố giữ.
Việc cần làm ngay sau khi chặt
Những ngày đầu sau thu hoạch quyết định nhiều nhất đến vụ mía gốc. Trình tự nên làm:
- Bạt gốc: chặt gốc mía sát mặt đất hoặc thấp hơn mặt đất một chút, vết chặt gọn, không dập. Gốc chặt cao để lại phần gốc trên mặt đất, mầm ở đó bật trước nhưng chồi yếu, rễ nông, dễ đổ.
- Xử lý lá mía: không đốt. Gom lá rải giữa các hàng làm lớp tủ giữ ẩm, hạn chế cỏ, dần mục thành hữu cơ. Có thể băm nhỏ để mục nhanh hơn.
- Cày xả hai bên hàng: dùng cày hoặc cuốc xả sát hai bên hàng mía để phá váng, cắt bớt rễ già, giúp đất thoáng và rễ mới phát triển.
- Bón phân sớm: bón lần đầu sớm sau khi xả, để chồi mới có dinh dưỡng ngay. Mía gốc thường được khuyến cáo bón sớm hơn mía tơ.
- Tưới nếu có thể: thu hoạch vào mùa khô, nơi có nước tưới thì tưới giúp mầm bật đều.
Ở nơi thu hoạch bằng máy, xe đi trên ruộng nén chặt đất nhiều hơn; khâu cày xả càng quan trọng. Nên đi đúng luống khi thu hoạch, không đi lung tung đè lên hàng gốc.
Không đốt lá mía: lý do và cách xử lý thay thế
Đốt lá mía sau thu hoạch là thói quen lâu đời ở nhiều vùng vì nhanh, sạch ruộng, dễ làm đất. Nhưng đốt làm mất một lượng lớn chất hữu cơ có thể trả lại cho đất, làm chết vi sinh vật có ích ở lớp đất mặt, có thể làm cháy mầm gốc nếu lửa lớn, gây khói bụi ảnh hưởng sức khoẻ cộng đồng và nguy cơ cháy lan sang ruộng, vườn, rừng bên cạnh.
Thay vì đốt, rải lá đều giữa các hàng làm lớp tủ là cách đơn giản nhất. Lớp lá giữ ẩm cho gốc mía trong mùa khô, hạn chế cỏ dại mọc, khi mục dần trả lại chất hữu cơ. Ở những ruộng lá quá dày, có thể dồn lá vào một hàng, cách một hàng để lại không, luân phiên năm sau. Lá mía cũng có thể băm nhỏ ủ với phân chuồng làm phân hữu cơ, hoặc dùng làm thức ăn thô, đệm lót cho gia súc ở những nông hộ có chăn nuôi.
Một số người lo lá để lại làm tăng sâu bệnh. Thực tế, lá khô ít là nơi trú của sâu đục thân so với gốc, hom bệnh; nếu ruộng có bệnh nặng thì cần xử lý theo hướng dẫn bảo vệ thực vật, nhưng điều đó không phải lý do để đốt cả ruộng.
Trồng dặm chỗ mất khoảng
Vì sao phải dặm. Mỗi vụ, một số gốc chết do sâu, bệnh, xe cán, ngập úng. Những chỗ hở trên hàng mía gọi là mất khoảng; nếu không dặm, ruộng ngày càng thưa, cỏ chiếm chỗ.
Khi nào dặm. Dặm sớm, ngay khi xác định được chỗ không có chồi mọc, thường sau khi gốc đã bật mầm đồng loạt vài tuần. Dặm muộn, cây dặm bị cây xung quanh che lấp, không lớn kịp.
Dặm bằng gì. Có thể dặm bằng hom mía sạch bệnh, hoặc bứng các bụi mía con mọc dày ở chỗ khác sang. Hom dặm nên cùng giống với ruộng để chín đồng đều khi thu hoạch.
Chăm cây dặm. Cây dặm cần được tưới và bón thêm một ít để bắt kịp cây xung quanh. Nếu chỗ mất khoảng quá nhiều, chiếm phần lớn ruộng, nên cân nhắc phá gốc trồng lại thay vì dặm.
Sâu bệnh hay gặp trên mía gốc và hướng xử lý canh tác
Mía gốc tích luỹ sâu bệnh qua nhiều vụ. Bảng dưới gom những vấn đề thường gặp ở góc canh tác, không thay thế hướng dẫn bảo vệ thực vật:
| Vấn đề | Biểu hiện | Hướng xử lý ở góc canh tác |
|---|---|---|
| Sâu đục thân | Chồi non héo nõn, thân có lỗ đục | Bạt gốc sát đất, vệ sinh ruộng, giữ thiên địch |
| Bệnh trắng lá | Lá mới trắng toàn bộ hoặc từng sọc, bụi mía còi, đẻ nhánh nhiều | Dùng hom sạch bệnh, nhổ bỏ bụi bệnh, không lấy hom từ ruộng bệnh |
| Rệp xơ trắng, rệp sáp | Mặt dưới lá có lớp xơ trắng, lá vàng, muội đen | Theo dõi định kỳ, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật khi mật độ cao |
| Cỏ dại | Cỏ mọc dày giữa hàng khi mía chưa khép tán | Tủ lá, làm cỏ sớm, cày xả |
| Đất nén chặt | Chồi mọc yếu, rễ nông, mía dễ đổ | Cày xả, bổ sung hữu cơ, hạn chế xe đi trên hàng |
Bệnh trắng lá mía đáng lo vì lây qua hom giống và côn trùng chích hút, không chữa được trên cây đã bệnh; phòng bằng hom sạch và loại bỏ bụi bệnh sớm là biện pháp chủ yếu. Khi cần dùng thuốc, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật hoặc cán bộ vùng nguyên liệu, đọc kỹ nhãn.
Dinh dưỡng và nước cho mía gốc
Mía là cây tạo sinh khối lớn, lấy đi khỏi ruộng một lượng dinh dưỡng đáng kể mỗi vụ. Mía gốc vì bộ rễ già và đất bị khai thác liên tục nên càng cần bổ sung. Nguyên tắc chung là bón sớm hơn mía tơ, chia làm nhiều lần, kết hợp hữu cơ. Lượng cụ thể tuỳ đất, giống và năng suất mong đợi; nên căn cứ phân tích đất và hướng dẫn của vùng nguyên liệu, khuyến nông địa phương.
Phân hữu cơ hoai, bã bùn từ nhà máy đường đã qua xử lý (ở nơi có), lá mía ủ, phân chuồng từ chăn nuôi trong nông hộ đều là những nguồn tốt để cải thiện đất ruộng mía qua nhiều vụ. Cây họ đậu trồng xen giữa hàng mía trong giai đoạn đầu cũng giúp cải tạo đất, nhưng cần tính kỹ để không cạnh tranh với chồi mía.
Về nước, mía gốc thường bật mầm vào mùa khô sau thu hoạch, là lúc thiếu nước nhất. Ở vùng có điều kiện tưới, giữ ẩm trong giai đoạn này giúp mầm bật đều; lớp tủ lá mía giảm bốc hơi. Mùa mưa, ruộng trũng phải có rãnh thoát, mía ngập lâu bị thối gốc, đổ ngã.
Mía gốc ở các vùng khác nhau
Ở Bắc Trung Bộ và miền núi phía Bắc, mía thường thu hoạch trong mùa đông xuân, gốc bật mầm khi thời tiết còn lạnh, khô; mầm có thể bật chậm, cần giữ ẩm bằng tủ lá và bón sớm khi trời ấm dần. Ở duyên hải Nam Trung Bộ, nắng nóng, khô hạn kéo dài, đất cát pha nhiều nơi giữ nước kém, nên lớp tủ lá và tưới bổ sung có ý nghĩa lớn.
Ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, mía trồng trên đất đỏ, đất xám, mùa khô rõ; thu hoạch trong mùa khô, mía gốc chỉ thật sự bật mạnh khi mùa mưa đến, trừ nơi có tưới. Ở đồng bằng sông Cửu Long, mía trồng trên đất phù sa, có nơi trên liếp ven sông, vấn đề chính lại là thoát nước mùa lũ và nguy cơ nhiễm mặn mùa khô ở vùng ven biển.
Cùng một nguyên lý chăm gốc, nhưng lịch bón, tưới và thời điểm cày xả phải theo thời tiết và đất từng vùng. Cán bộ vùng nguyên liệu của nhà máy đường và khuyến nông địa phương thường có lịch cụ thể; bà con nên hỏi họ thay vì chép lịch từ vùng khác.
Khi nào nên phá gốc trồng lại
Không có con số tuyệt đối cho số vụ gốc. Dấu hiệu cho thấy nên phá gốc trồng lại gồm: mật độ cây trên ruộng thưa rõ dù đã dặm, mía nhỏ, thấp, năng suất giảm liên tục qua các vụ; tỷ lệ bụi bị bệnh trắng lá hay các bệnh khó trị cao; gốc nhô cao lên mặt đất, rễ nông, mía đổ nhiều.
Khi phá gốc, nên kết hợp luân canh một vụ cây khác như cây họ đậu để cắt nguồn sâu bệnh và cải tạo đất trước khi trồng mía tơ mới. Hom giống cho vụ mới phải sạch bệnh, từ ruộng giống được kiểm soát, đúng giống phù hợp vùng.
Quyết định phá gốc cũng cần tính đến lịch của vùng nguyên liệu và hợp đồng với nhà máy (nếu có), vì giống, thời vụ trồng và thu hoạch thường được điều phối theo vùng. Trao đổi với cán bộ vùng nguyên liệu trước khi phá gốc giúp tránh lệch thời vụ chung.
Một cuốn sổ ruộng đơn giản giúp quyết định này bớt cảm tính: mỗi vụ ghi ngày chặt, ngày xả, ngày bón, số chỗ phải dặm, những bụi bệnh đã nhổ và sản lượng thu được. Nhìn ba bốn vụ liên tiếp trên cùng một trang, bà con sẽ thấy ruộng đang đi xuống từ từ hay vẫn giữ được sức, và biết lúc nào nên dừng lưu gốc.
Câu hỏi thường gặp
Mía gốc để được mấy vụ?
Tuỳ giống, đất và mức chăm sóc. Nhiều vùng nguyên liệu khuyến cáo giữ khoảng hai đến ba vụ gốc; ruộng tốt, chăm kỹ có thể lâu hơn. Khi ruộng thưa, mía nhỏ, bệnh nhiều thì nên phá gốc trồng lại kết hợp luân canh.
Vì sao phải chặt gốc mía sát đất?
Chặt sát đất giúp chồi mới mọc từ các mầm nằm dưới mặt đất, có rễ phát triển sâu, chồi khỏe, ít đổ. Nếu để gốc cao, mầm phía trên mặt đất bật trước, chồi yếu, rễ nông, ruộng mía dễ đổ ngã và gốc nhô lên nhanh hơn qua các vụ.
Có nên đốt lá mía để diệt sâu bệnh không?
Không nên. Đốt lá làm mất chất hữu cơ, hại vi sinh vật đất, có thể làm cháy mầm gốc, gây khói bụi và nguy cơ cháy lan. Rải lá làm lớp tủ hoặc ủ phân là cách tốt hơn. Sâu bệnh cần được quản lý bằng hom sạch, vệ sinh ruộng và hướng dẫn bảo vệ thực vật.
Bệnh trắng lá mía có chữa được không?
Bụi mía đã bị bệnh trắng lá không chữa khỏi được. Biện pháp chính là phòng: dùng hom giống sạch bệnh, nhổ bỏ và tiêu huỷ bụi bệnh sớm, không lấy hom từ ruộng có bệnh, quản lý côn trùng truyền bệnh theo hướng dẫn bảo vệ thực vật địa phương.
Lá mía có dùng cho chăn nuôi được không?
Lá mía tươi và ngọn mía có thể dùng làm thức ăn thô cho trâu bò ở nhiều nông hộ, lá khô dùng làm đệm lót hoặc ủ phân. Đây là một cách tận dụng phụ phẩm trong mô hình trồng trọt kết hợp chăn nuôi. Chi tiết khẩu phần cho từng con nuôi nên tham khảo tài liệu chuyên về chăn nuôi.