Cây điều ra hoa ở đầu các đọt non mọc vào cuối mùa mưa, nên năng suất của vụ điều được quyết định từ trước khi có bông: tỉa tán sau thu hoạch để cây ra nhiều đọt khỏe, bón và giữ ẩm cuối mùa mưa để đọt ra đồng loạt và thành thục, rồi bảo vệ chùm hoa, trái non trong mùa khô trước sương mù, mưa trái mùa, bệnh thán thư và bọ xít muỗi. Vườn điều già giao tán, cao vống thì phải cải tạo bằng tỉa thưa, ghép chồi hoặc trồng lại giống ghép.
Điều là cây chịu hạn, sống được trên đất xám, đất đỏ nghèo dinh dưỡng ở Đông Nam Bộ, Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ, nên từng bị coi là cây "trồng rồi để đó". Chính cách nghĩ ấy làm nhiều vườn điều năng suất thấp và bấp bênh. Bài này đi theo chu kỳ một năm của cây điều, từ sau thu hoạch đến mùa ra hoa đậu trái, ở góc kỹ thuật chung cả nước. Không nêu giá hạt, không nêu tên thuốc; số liệu là tham khảo, tuỳ giống, đất, vùng.
Cây điều ra hoa ở đâu, khi nào
Cây điều sinh trưởng theo từng đợt đọt. Trong mùa mưa, cây ra một hai đợt đọt để phát triển tán. Đợt đọt cuối mùa mưa, khi thành thục và gặp thời tiết khô, mát dần, sẽ phân hoá thành chùm hoa ở đầu cành. Mỗi chùm có cả hoa đực và hoa lưỡng tính; chỉ hoa lưỡng tính được thụ phấn mới cho trái. Trái thật là hạt điều hình quả thận, phần phình to màu vàng đỏ là cuống quả, thường gọi là trái điều.
Ở Đông Nam Bộ và Tây Nguyên, mùa ra hoa thường bắt đầu khoảng tháng mười một, tháng mười hai và kéo dài qua đầu năm sau, thu hoạch rải rác từ đầu năm đến khoảng tháng tư, tháng năm. Duyên hải Nam Trung Bộ có lịch lệch theo mùa mưa riêng của vùng. Vì ra hoa nhiều đợt, một cây điều có thể vừa có hoa, vừa có trái non, vừa có trái chín cùng lúc.
Hiểu điều này giúp thấy rõ: một cành không ra đọt mới ở cuối mùa mưa thì mùa khô sẽ không có hoa. Cành nằm trong tán tối, cành già, cành bị sâu đục thì ra đọt yếu hoặc không ra. Vì vậy tỉa tán và nuôi đọt là gốc của năng suất điều.
Tỉa tán sau thu hoạch, đầu mùa mưa
Tỉa điều nên làm ngay sau khi thu hoạch xong, trước hoặc đầu mùa mưa để cây kịp ra đọt mới. Trình tự:
- Cắt bỏ cành khô, cành gãy, cành bị sâu đục thân, đục cành, cành có vết bệnh; vết cắt sát chỗ phân cành.
- Cắt bỏ cành vô hiệu: cành mọc bên trong tán không nhận ánh sáng, cành mọc chồng chéo, cành rủ sát đất.
- Ở vườn đã giao tán, tỉa các cành chen sang cây bên cạnh để giữa hai tán có khoảng hở cho ánh sáng và gió.
- Giữ tán hình mâm xôi hoặc hình dù, thông thoáng ở giữa, nhiều cành cấp nhỏ ở mặt ngoài tán là nơi ra đọt, ra hoa.
- Gom cành nhánh ra khỏi gốc; cành khoẻ có thể băm làm lớp tủ giữa hàng, cành sâu bệnh xử lý riêng.
Cây điều già có thân cao vống thì không nên tỉa quá mạnh một lần, nhất là cưa những cành lớn, vì cây dễ bị sâu đục, nấm xâm nhập vết cắt lớn. Có thể chia việc hạ tán làm hai ba năm. Làm việc trên cây cao phải có dây an toàn, không trèo cành mục.
Nuôi đọt cuối mùa mưa: ra đồng loạt và thành thục
Sau khi tỉa, mùa mưa là lúc cây hồi phục và ra đọt. Mục tiêu của chủ vườn là có một đợt đọt cuối mùa mưa nhiều, khỏe, ra đồng loạt, và kịp thành thục (lá chuyển từ màu đỏ tím, đỏ đồng sang xanh đậm, cứng) trước khi mùa khô đến. Đọt ra lai rai, đọt non gặp mùa khô sớm thường phân hoá hoa kém.
Dinh dưỡng giữ vai trò chính ở giai đoạn này. Vườn điều nhiều năm không bón trên đất xám nghèo thường ra đọt nhỏ, ít. Các hướng dẫn kỹ thuật thường chia phân bón cho điều kinh doanh thành vài lần, trong đó có lần đầu mùa mưa sau tỉa để nuôi đọt và lần cuối mùa mưa trước ra hoa. Lượng cụ thể tuỳ tuổi cây, đất và giống; nên căn cứ phân tích đất và hỏi khuyến nông. Hữu cơ hoai, lá cành tỉa ủ lại, cây họ đậu che phủ giữa hàng giúp đất dần tốt lên.
Đất ở vườn điều cũng cần giữ thoát nước tốt; cây điều chịu hạn nhưng không chịu úng lâu. Làm cỏ giữa hàng trước mùa khô, phát quang dưới tán vừa giúp nhặt hạt dễ, vừa giảm nguy cơ cháy vườn trong mùa khô.
Những gì đe doạ bông và trái non
Mùa ra hoa đậu trái là giai đoạn nhạy cảm nhất. Bảng dưới gom các nguy cơ chính và hướng xử lý ở góc canh tác:
| Nguy cơ | Biểu hiện | Hướng xử lý ở góc canh tác |
|---|---|---|
| Sương mù, mưa trái mùa lúc ra hoa | Chùm hoa đen, khô, cháy bông, trái non rụng | Tán thông thoáng để mau khô; theo dõi thời tiết, phòng bệnh theo hướng dẫn bảo vệ thực vật |
| Bệnh thán thư | Vết đen trên đọt, chùm hoa, trái non; lây nhanh khi ẩm | Vệ sinh vườn, tỉa cành bệnh, giảm ẩm trong tán |
| Bọ xít muỗi | Đọt non, chùm hoa, trái non có các chấm thâm, khô héo | Thăm vườn thường xuyên mùa đọt, hoa; giữ thiên địch như kiến vàng ở nơi có tập quán |
| Sâu đục thân, đục cành | Mùn cưa ở gốc, cành héo đột ngột | Cắt cành bị hại, kiểm tra gốc định kỳ |
| Nắng nóng, gió khô kéo dài | Hoa khô, trái non rụng nhiều | Che phủ gốc, giữ ẩm; đai chắn gió ở vườn trống |
Khi cần dùng thuốc bảo vệ thực vật, phải chọn đúng đối tượng, đọc kỹ nhãn, tuân thủ thời gian cách ly và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật địa phương; tránh phun lúc hoa nở rộ vì ảnh hưởng tới côn trùng thụ phấn.
Thụ phấn và vai trò của côn trùng trong vườn điều
Hoa điều chủ yếu được thụ phấn nhờ côn trùng: ong, ruồi, kiến và nhiều loài côn trùng nhỏ khác tìm đến chùm hoa. Tỷ lệ hoa lưỡng tính được thụ phấn ảnh hưởng trực tiếp tới số trái đậu. Vườn điều phun thuốc trừ sâu tràn lan trong mùa ra hoa có thể giảm đáng kể côn trùng thụ phấn, dù không thấy ngay.
Giữ côn trùng có ích trong vườn điều có thể bắt đầu từ những việc đơn giản: để lại một số dải cỏ, cây bụi ở bờ lô, hạn chế phun thuốc phổ rộng lúc hoa nở, phun vào lúc chiều mát khi ít côn trùng bay nếu buộc phải phun. Ở một số vùng, nông dân có tập quán nuôi kiến vàng trên cây ăn trái và cây điều để hạn chế bọ xít; đây là kinh nghiệm dân gian có cơ sở, nhưng cần học từ người đã làm.
Phần chi tiết về ong và thụ phấn cho vườn cây công nghiệp thuộc các trang chuyên về ong; ở góc kỹ thuật canh tác, chỉ cần nhớ rằng mùa hoa điều cũng là mùa của côn trùng thụ phấn, và mọi biện pháp phun xịt nên tính tới chúng.
Điều ở các vùng khác nhau: cùng nguyên lý, khác lịch
Đông Nam Bộ, nhất là vùng đất đỏ, đất xám thuộc tỉnh Đồng Nai mới (gồm cả Bình Phước cũ), là vùng điều lớn nhất cả nước, mùa khô rõ, mùa ra hoa tương đối ổn định. Tây Nguyên có điều ở các vùng thấp hơn của Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng; mùa khô nắng gió, sương sớm nhiều vào đầu mùa ra hoa ở một số nơi. Duyên hải Nam Trung Bộ có mùa mưa lệch về cuối năm nên lịch ra hoa, thu hoạch của điều cũng lệch theo.
Vì vậy không nên chép nguyên lịch chăm của vùng này sang vùng khác. Nguyên lý vẫn là: tỉa sau thu hoạch, nuôi đợt đọt cuối mùa mưa, bảo vệ chùm hoa trong mùa khô. Nhưng tháng tỉa, tháng bón, thời điểm canh bọ xít và bệnh phải dựa vào mùa mưa thật của địa phương.
Trên đất cát ven biển, đất bạc màu, điều sống được nhưng sinh trưởng chậm hơn; hữu cơ và cây che phủ họ đậu càng quan trọng. Ở vùng gió mạnh, đai chắn gió giúp giữ hoa và trái non. Cán bộ khuyến nông địa phương thường có lịch thời vụ cụ thể cho cây điều trong vùng, nên hỏi trước khi lên kế hoạch cho cả năm.
Cải tạo vườn điều già: tỉa thưa, ghép chồi hay trồng lại
Tỉa thưa cây. Nhiều vườn điều trồng dày từ những năm trước, nay tán giao nhau, cây vươn cao, chỉ ra hoa ở ngọn. Chặt bớt cây theo hàng hoặc theo ô để các cây còn lại có không gian, kết hợp hạ tán dần. Cách này rẻ nhất nhưng chỉ hiệu quả khi cây còn khỏe.
Cưa thân ghép chồi. Cưa cây ở độ cao thấp, nuôi chồi mới mọc từ gốc rồi ghép mắt hoặc ghép chồi giống điều có năng suất tốt lên. Cây tận dụng bộ rễ sẵn có nên nhanh cho trái lại so với trồng mới. Kỹ thuật ghép cần thợ có kinh nghiệm; tỷ lệ sống phụ thuộc thời điểm và độ khỏe của chồi.
Trồng lại bằng điều ghép. Vườn quá già, nhiều cây chết, sâu đục thân nặng thì nhổ và trồng lại bằng cây ghép từ giống được công nhận. Điều ghép cho vườn đồng đều, ra hoa sớm hơn cây thực sinh từ hạt.
Xen canh giai đoạn đầu. Vườn điều trồng mới trong vài năm đầu có thể xen cây ngắn ngày như cây họ đậu, vừa có thu, vừa cải tạo đất; tránh xen cây tranh nước mạnh hoặc che sát gốc điều.
Thu hoạch: dừng ở dấu hiệu chín
Hạt điều chín khi trái điều (cuống quả) chuyển màu vàng, đỏ hoặc cam tuỳ giống, mềm và tự rụng xuống đất. Cách thu hoạch phổ biến là nhặt trái rụng, tách hạt ra khỏi cuống, không hái trái còn xanh trên cây vì hạt chưa đủ chín. Trong mùa thu hoạch, nên nhặt thường xuyên, hạt nằm lâu dưới đất ẩm dễ bị mốc, nảy mầm, giảm chất lượng.
Dưới tán cây nên được dọn sạch trước mùa thu hoạch để nhặt nhanh và thấy rõ hạt. Lá rụng có thể gom lại làm lớp tủ giữa hàng, không đốt trong vườn vì mùa khô vườn điều rất dễ cháy lan. Đường ranh cản lửa ở bờ lô là việc nên làm ở những vùng đã từng có cháy vườn.
Các khâu sau thu hoạch như phơi hạt, bảo quản, bán hạt thô thuộc các trang chuyên về nông sản sau thu hoạch. Ở góc canh tác, việc quan trọng nhất ngay sau vụ là tỉa tán và chuẩn bị cho đợt đọt mới, vì vụ sau đã bắt đầu từ lúc này.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cây điều ra hoa nhiều mà đậu trái ít?
Thường do hoa gặp sương mù, mưa trái mùa, bệnh thán thư làm cháy bông, hoặc bọ xít muỗi chích hút trái non. Thiếu côn trùng thụ phấn, cây thiếu dinh dưỡng, thiếu nước giai đoạn trái non cũng làm rụng nhiều. Cần thăm vườn để xác định nguyên nhân chính trước khi xử lý.
Có nên tưới cho cây điều mùa khô không?
Điều chịu hạn và nhiều vườn không tưới. Tuy vậy, ở nơi có nước, tưới giữ ẩm giai đoạn trái non có thể giảm rụng trái, nhất là năm nắng nóng kéo dài. Không tưới quá sớm khi cây đang phân hoá hoa vì có thể kích cây ra đọt thay vì ra hoa.
Điều ghép bao lâu thì cho trái?
Cây điều ghép thường ra hoa sớm hơn cây trồng từ hạt, có thể bói từ năm thứ hai hoặc thứ ba tuỳ giống và chăm sóc. Năm đầu ra hoa nên để ít trái để cây tập trung phát triển tán. Năng suất ổn định thường đến sau vài năm.
Vườn điều già có nên chặt để trồng cây khác không?
Đây là quyết định kinh tế tuỳ đất, nước, vốn và thị trường của từng hộ. Về kỹ thuật, vườn điều già vẫn có thể cải tạo bằng tỉa thưa, ghép chồi hoặc trồng lại giống ghép. Chuyển sang cây cần nhiều nước hơn trên đất xám, đất dốc thiếu nguồn tưới là rủi ro nên tính kỹ.
Lá điều non màu đỏ có phải là bệnh không?
Không. Lá non của cây điều thường có màu đỏ tím hoặc đỏ đồng, sau đó chuyển dần sang xanh khi thành thục. Màu đỏ ở đọt non là bình thường. Cần chú ý khi đọt có các vết thâm đen, chấm nâu hoặc héo khô, đó mới là dấu hiệu sâu bệnh.