Vườn cà phê nên có hai lớp bảo vệ: cây che bóng rải trong lô để giảm nắng gắt và nhiệt độ lá, và đai chắn gió trồng thành hàng vuông góc với hướng gió chính để giảm gió khô mùa khô. Cây che bóng chia hai loại: tạm thời (muồng hoa vàng, đậu săng trồng giữa hàng cho vườn mới) và lâu dài (muồng đen, keo dậu và một số cây gỗ, cây ăn trái tán thưa). Che bóng chỉ nên ở mức thưa, cây che bóng phải được tỉa tán hằng năm để không lấn ánh sáng của cà phê.
Cà phê vốn là cây có nguồn gốc dưới tán rừng; trồng phơi nắng hoàn toàn thì cây có thể cho năng suất cao trong vài năm nhưng dễ kiệt, ra trái cách năm và chịu hạn kém. Bài này giải thích cây che bóng và chắn gió làm gì cho vườn, chọn loại nào, bố trí ra sao cho cà phê vối ở Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và cà phê chè vùng cao, và cách tỉa theo mùa. Khoảng cách và mật độ nêu ra là tham khảo, tuỳ địa hình, giống và lượng mưa từng vùng.
Cây che bóng và đai chắn gió làm gì cho cây cà phê
Giảm nhiệt độ lá và sốc nắng. Dưới nắng gắt mùa khô, lá cà phê phơi trực tiếp có thể nóng hơn nhiều so với lá trong bóng râm; khí khổng đóng lại, quang hợp giảm, lá non bị cháy mép. Một lớp che thưa làm ánh sáng dịu hơn, lá làm việc được lâu hơn trong ngày.
Giữ ẩm đất và giảm bốc hơi. Bóng râm cộng với lớp lá rụng từ cây che bóng làm mặt đất mát hơn, nước tưới được giữ lâu hơn. Đai chắn gió làm chậm luồng gió khô thổi qua vườn, giảm mất nước qua lá, đặc biệt ở các cao nguyên lộng gió mùa khô.
Giảm ra trái cách năm. Cây phơi nắng hoàn toàn thường phân hoá quá nhiều mầm hoa, mang trái quá sức rồi kiệt; có che bóng thì số trái mỗi năm điều hoà hơn, cành mới mọc đều hơn.
Bảo vệ hoa và trái non khỏi gió. Gió mạnh lúc hoa nở làm khô nhuỵ, rụng hoa; gió kéo dài làm cành gãy, trái non rụng. Đai chắn gió giảm tốc độ gió trong một khoảng phía sau hàng cây, khoảng này rộng gấp nhiều lần chiều cao của đai.
Thêm hữu cơ và đa dạng sinh học. Lá cây che bóng rụng xuống là nguồn hữu cơ tại chỗ; cây họ đậu như muồng, keo dậu còn cố định đạm. Vườn nhiều tầng cây cũng là nơi trú của chim, nhện và côn trùng có ích.
Các loại cây che bóng và chắn gió thường dùng
Mỗi loại có điểm mạnh riêng; nhiều vườn kết hợp hai ba loại theo vị trí. Bảng dưới tổng hợp các cây hay gặp ở vùng cà phê Việt Nam:
| Loại cây | Vai trò | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Muồng hoa vàng, đậu săng | Che bóng tạm thời cho vườn mới, trồng giữa hàng | Mọc nhanh, họ đậu, cắt làm phân xanh được | Phải chặt hoặc cắt thấp khi cà phê khép tán |
| Muồng đen | Che bóng lâu dài, đai chắn gió | Chịu hạn, sống lâu, tán chịu tỉa tốt | Tán dày nếu không tỉa, rễ lan |
| Keo dậu | Che bóng lâu dài, chắn gió | Họ đậu, lá giàu đạm làm tủ gốc | Dễ mọc tràn bằng hạt, cần kiểm soát |
| Cây ăn trái tán thưa (bơ, sầu riêng, mít) | Che bóng kết hợp thu nhập | Đa dạng nguồn thu | Lịch nước, phân, phun thuốc khác cà phê; dễ thành cây chính lấn cà phê |
| Hồ tiêu leo trên cây che bóng | Cây trồng xen, thân cây che bóng làm trụ | Tận dụng không gian | Tiêu và cà phê dùng chung một số dịch hại trong đất |
| Cây gỗ (bời lời, xoan, keo lai) | Đai chắn gió, ranh lô | Thu gỗ, củi khi tỉa | Chọn loài rễ không tranh mạnh với cà phê, tránh trồng sát hàng |
Không có cây che bóng hoàn hảo. Tiêu chí chọn nên là: rễ ăn sâu, ít tranh nước lớp mặt với cà phê; tán chịu tỉa; không là ký chủ của sâu bệnh hại chính trên cà phê ở vùng mình; lá rụng phân huỷ nhanh. Hỏi những vườn lâu năm quanh vùng thường là nguồn thông tin tốt nhất về loài hợp đất.
Bố trí đai chắn gió và cây che bóng trong vườn
Với một lô cà phê mới hoặc tái canh, trình tự bố trí có thể đi như sau:
- Xác định hướng gió chính trong mùa khô ở vùng mình; ở nhiều nơi Tây Nguyên là gió mùa đông bắc thổi mạnh trong những tháng khô.
- Trồng đai chắn gió chính vuông góc với hướng gió, ở ranh lô hoặc chia lô lớn thành nhiều ô; đai có thể là một đến hai hàng cây, trồng so le để kín gió từ thấp lên cao.
- Giữa các đai chính, nếu lô rộng, trồng thêm đai phụ; khoảng cách giữa hai đai tuỳ chiều cao cây chắn gió, càng cao thì bảo vệ được càng xa.
- Trong lô, trồng cây che bóng lâu dài theo lưới thưa, thẳng hàng với hàng cà phê để dễ đi lại; mật độ chỉ vài chục cây trên một hecta là đủ với cà phê vối, tuỳ tán cây.
- Năm đầu, trồng thêm cây che bóng tạm thời giữa hàng cà phê, cắt dần khi cà phê lớn và cây che bóng lâu dài đã có tán.
- Chừa khoảng cách giữa hàng chắn gió và hàng cà phê gần nhất để giảm tranh nước, có thể đào rãnh cắt rễ nông nếu thấy cà phê sát đai sinh trưởng kém.
Trên đất dốc, đai chắn gió và cây che bóng có thể kết hợp trồng theo đường đồng mức, vừa giảm gió vừa giữ đất. Vườn cà phê chè ở vùng núi phía Bắc và các cao nguyên miền Trung thường cần chắn gió kỹ hơn vì địa hình cao, thoáng.
Che bóng bao nhiêu là vừa và khác nhau giữa cà phê vối, cà phê chè
Câu hỏi khó nhất là che bao nhiêu. Che quá dày thì cà phê vươn cao, cành mảnh, ra hoa ít, sâu bệnh ưa ẩm như nấm hồng và gỉ sắt tăng lên. Che quá thưa thì gần như không có tác dụng. Các hướng dẫn kỹ thuật ở Việt Nam đều nói mức che bóng thưa, nhẹ, đủ để làm dịu nắng giữa trưa chứ không phủ kín. Cách nhận biết bằng mắt: giữa trưa mùa khô, bóng cây che bóng rải trên vườn thành những mảng lốm đốm, phần lớn mặt tán cà phê vẫn nhận nắng.
Cà phê chè có nguồn gốc từ vùng cao nguyên có rừng, chịu bóng tốt hơn và hưởng lợi nhiều từ che bóng ở chất lượng hạt: trái chín chậm hơn, đều hơn trong điều kiện mát. Ở các vùng cà phê chè trên núi, che bóng còn giúp giảm tác động của sương giá, nắng gắt sau các đợt lạnh. Cà phê vối ở vùng thấp, nóng hơn, cũng cần che nhưng mức nhẹ hơn và chủ yếu giúp chống hạn.
Mức che bóng còn tuỳ lượng mưa. Vùng mưa nhiều, mây nhiều thì nên che thưa hơn để tránh ẩm; vùng nắng gắt, mùa khô dài thì che có thể dày hơn một chút. Điều quan trọng là chủ vườn chủ động điều chỉnh bằng việc tỉa, không để tán cây che bóng tự phát triển.
Tỉa cây che bóng theo mùa
Cây che bóng là một phần của vườn và cần lịch chăm riêng. Những việc chính trong năm:
- Đầu mùa mưa: tỉa thưa tán cây che bóng mạnh nhất trong năm, vì trời đã nhiều mây, cà phê cần ánh sáng để ra cành mới và nuôi trái. Cành tỉa có thể băm tủ gốc.
- Giữa mùa mưa: tỉa bổ sung những cành mọc rủ xuống tán cà phê, giữ khoảng hở giữa tán cây che bóng và tán cà phê để không khí lưu thông.
- Cuối mùa mưa, đầu mùa khô: để tán cây che bóng hồi lại, chuẩn bị che nắng cho mùa khô; không tỉa mạnh lúc này.
- Cây che bóng tạm thời: cắt thấp hoặc chặt bỏ từng đợt khi cà phê đã khép tán, thân lá vùi hoặc tủ giữa hàng.
- Đai chắn gió: tỉa tạo hình cho đai kín từ gốc lên, không để chân đai trống; cây quá cao có thể hãm ngọn để giảm đổ ngã khi giông.
Tỉa cây cao luôn có rủi ro ngã, cành rơi. Làm việc trên cao cần dây an toàn, thang chắc, không làm một mình, không tỉa khi trời mưa gió.
Trồng xen cây ăn trái làm cây che bóng: lợi và rủi ro
Nhiều vườn ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ đã trồng xen sầu riêng, bơ, mít, hồ tiêu trong cà phê, vừa che bóng vừa đa dạng nguồn thu. Lợi ích là có thêm sản phẩm khi giá cà phê biến động, tán cây ăn trái cũng che nắng và giữ ẩm. Tuy vậy, cách làm này có những rủi ro mà bà con nên tính trước.
Thứ nhất, cây ăn trái lớn dần và tán rộng hơn nhiều so với cây che bóng chuyên dụng; sau vài năm, cây xen có thể thành cây chính, cà phê dưới tán bị thiếu sáng. Thứ hai, lịch nước, lịch phân và lịch phun thuốc khác nhau: sầu riêng cần xiết nước để ra hoa vào lúc cà phê đang cần nước nuôi trái; thuốc phun cho cây ăn trái có thể rơi trên trái cà phê sắp hái mà không đảm bảo thời gian cách ly. Thứ ba, một số bệnh và tuyến trùng trong đất có thể ảnh hưởng nhiều cây trong vườn xen.
Nếu trồng xen, nên tính trước mật độ cuối cùng khi cây ăn trái trưởng thành, không chỉ lúc mới trồng; tách hệ thống tưới theo loại cây; và chọn loài xen có tán chịu tỉa. Chi tiết chăm từng loại cây ăn trái thuộc danh mục cây ăn trái của trang.
Những sai lầm thường gặp với cây che bóng
Sai lầm phổ biến nhất là trồng xong rồi bỏ mặc. Cây che bóng không được tỉa sau năm sáu năm có tán dày đặc, cà phê bên dưới vươn cao, chỉ ra trái ở ngọn, năng suất giảm dần mà người trồng không nhận ra nguyên nhân. Ngược lại, khi giá cà phê lên, có người chặt sạch cây che bóng để tăng ánh sáng, vài năm sau vườn kiệt, khô cành, chịu hạn kém.
Sai lầm thứ hai là chọn loài theo phong trào, không xét rễ và sâu bệnh. Có loài cây gỗ rễ lan nông, tranh nước mạnh với cà phê trong mùa khô; có loài là nơi trú của rệp, mối. Sai lầm thứ ba là trồng đai chắn gió song song với hướng gió, hoặc để chân đai trống, gió luồn bên dưới mạnh hơn cả không có đai.
Cuối cùng là quên rằng cây che bóng cũng cần ánh sáng và dinh dưỡng; trồng quá dày trong lô làm vườn rối, khó đi lại, khó hái. Một bản vẽ sơ đồ vườn trên giấy trước khi trồng, ghi rõ vị trí đai, cây che bóng lâu dài và cây tạm thời, giúp tránh phần lớn những lỗi này.
Câu hỏi thường gặp
Cà phê vối có thật sự cần cây che bóng không?
Cà phê vối vẫn sống và cho trái khi trồng phơi nắng, nhiều vườn đã làm vậy. Nhưng vườn có che bóng thưa và chắn gió thường chịu hạn tốt hơn, ít ra trái cách năm hơn và tuổi thọ dài hơn. Ở vùng mùa khô dài, nắng gió mạnh, lợi ích của che bóng càng rõ.
Muồng đen hay keo dậu tốt hơn để che bóng?
Mỗi loại có ưu nhược riêng. Muồng đen chịu hạn, sống lâu, hợp làm đai chắn gió và che bóng lâu dài. Keo dậu mọc nhanh, lá giàu đạm làm phân xanh nhưng dễ mọc tràn bằng hạt. Nhiều vườn dùng cả hai ở vị trí khác nhau; nên hỏi các vườn lâu năm quanh vùng.
Trồng cây che bóng sau khi cà phê đã lớn có được không?
Được, nhưng cây che bóng cần vài năm mới có tán, trong thời gian đó cà phê vẫn chịu nắng như cũ. Nên trồng ở những vị trí vườn bị nắng gió nặng nhất trước, chọn cây con lớn và khỏe, tưới chăm như cây con cà phê. Cẩn thận không làm đứt nhiều rễ cà phê khi đào hố.
Đai chắn gió nên cách hàng cà phê bao xa?
Không có con số chung cho mọi nơi; khoảng cách tuỳ loài cây chắn gió và độ lan của rễ. Nguyên tắc là chừa đủ để hàng cà phê sát đai không bị tranh nước và che tối quá mức. Nếu thấy cà phê sát đai kém hơn hẳn, có thể đào rãnh cắt rễ nông của cây chắn gió hoặc giãn thêm.
Cây che bóng có làm tăng sâu bệnh cho cà phê không?
Che quá dày làm vườn ẩm, tạo điều kiện cho nấm hồng, gỉ sắt và một số côn trùng ưa bóng. Che thưa và tỉa đúng mùa thì ngược lại, vườn có thêm thiên địch. Vì vậy vấn đề nằm ở mức che và việc tỉa, không phải ở bản thân cây che bóng.