Bờ ao và mặt ao trong VAC trồng gì: giàn leo, cây giữ bờ và rau thuỷ sinh

Bờ ao trong VAC nên trồng cây giữ đất có rễ không phá bờ như cỏ, chuối, cây bụi thấp, kèm giàn bầu, bí, mướp, su su vươn ra một phần mặt ao để che mát cho cá; mặt ao có thể thả rau muống, rau nhút, bèo hay trồng sen súng ở góc nông. Nguyên tắc là che bóng và phủ mặt nước chỉ một phần, phần lớn mặt ao vẫn phải đón nắng để tảo quang hợp tạo ôxy cho cá. Tránh cây to rụng nhiều lá xuống ao và cây rễ khoẻ làm rò bờ.

Bờ ao và mặt ao là phần giáp ranh giữa vườn và ao, nhưng thường bị bỏ trống hoặc để cỏ dại mọc um. Trồng đúng, nó cho thêm một tầng sản phẩm, giữ bờ khỏi sạt lở, làm mát nước mùa hè và cho thức ăn xanh cho cá. Trồng sai, nó làm nước ao thiếu ôxy, lá rụng thối đáy, rễ phá bờ. Phần dưới đi qua từng vị trí và lựa chọn theo vùng.

Ba vùng của một cái ao: bờ, mép nước và mặt nước

Khi nghĩ về chuyện trồng gì quanh ao, nên chia ao thành ba vùng. Vùng thứ nhất là mặt bờ và mái bờ, phần đất khô phía trên mực nước, có nhiệm vụ chính là giữ cho bờ không sạt. Vùng thứ hai là mép nước, nơi đất ngập nông lúc nước lên và hở ra lúc nước xuống, hợp với cây ưa ẩm. Vùng thứ ba là mặt nước, nơi có thể thả rau nổi hoặc trồng cây thuỷ sinh có rễ bám đáy ở chỗ nông.

Mỗi vùng có cách chọn cây riêng, và cả ba cùng ảnh hưởng đến lượng ánh sáng chiếu xuống ao. Ánh sáng là nguồn để tảo trong nước quang hợp, tạo ra ôxy và làm thức ăn tự nhiên cho cá. Ao bị che kín quá thì nước lạnh, ít tảo, cá chậm lớn và dễ thiếu ôxy; ao trống trơn hoàn toàn thì mùa hè nước nóng, tảo bùng phát.

Một khung tham khảo hay được nhắc trong kinh nghiệm nuôi cá là phần mặt nước bị che bóng hoặc phủ cây không nên quá khoảng một phần ba. Đây không phải con số cứng, nhưng là lời nhắc để không biến ao thành một vườn rau nổi phủ kín.

Cách kiểm tra đơn giản nhất là quan sát cá vào lúc rạng sáng. Ao đủ ánh sáng và cân bằng thì cá bơi lặn bình thường; ao bị che kín hoặc phủ cây quá nhiều thường có cá nổi đầu đớp khí sát mặt nước vào sáng sớm, nhất là sau những ngày âm u. Gặp tình trạng đó, việc đầu tiên là vớt bớt rau, bèo trên mặt và tỉa giàn để mở thêm khoảng nắng.

Mái bờ: cây giữ đất mà không phá bờ

Cỏ là lớp giữ đất đầu tiên. Bờ ao trơ đất sẽ bị mưa xói, bờ sạt dần xuống ao làm ao nông. Một lớp cỏ dày bám kín mái bờ là cách rẻ nhất để giữ đất. Cỏ hương bài, còn gọi là cỏ vetiver, có rễ ăn sâu thẳng xuống, được dùng nhiều để chống xói lở mái dốc; các loại cỏ chăn nuôi thân bụi cũng vừa giữ bờ vừa cho thức ăn.

Chuối trên mặt bờ. Chuối là cây quen thuộc trên bờ ao ở nhiều vùng: ưa ẩm, cho trái, thân lá làm thức ăn cho heo, bò, lá chuối già có thể làm thức ăn cho cá trắm cỏ. Rễ chuối chùm và cạn, ít khi làm rò bờ. Chỉ cần tỉa bớt chồi để bụi không quá dày che kín ao.

Cây bụi thấp và cây gia vị. Sả, gừng, nghệ, rau ngót, cây đậu trồng thành hàng trên bờ cho sản phẩm hằng ngày và rễ giữ đất. Cây họ đậu còn bổ sung đạm cho đất bờ.

Cây to thì đặt lùi xa mép. Cây ăn trái lớn như nhãn, vải, xoài, mít có thể trồng trên bờ rộng nhưng nên lùi xa mép nước, chọn phía không che nắng buổi sáng của ao. Rễ cây to sát thân bờ có thể tạo khe dẫn nước rò qua bờ, nhất là bờ đắp đất mới.

Giàn leo vươn ra mặt ao: che mát mà không che kín

Giàn bầu, bí, mướp, su su, đậu leo bắc một đầu trên bờ, một đầu vươn ra mặt ao là hình ảnh quen thuộc của ao vườn nhà miền Bắc và nhiều nơi khác. Giàn vừa tận dụng khoảng không phía trên mặt nước, vừa che mát một góc ao vào những trưa hè nóng, cá có chỗ trú. Lá già, hoa rụng xuống ao trở thành thức ăn cho một số loài cá, và gốc cây trên bờ được tưới bằng nước ao thuận tiện.

Giàn nên làm chắc bằng tre, cọc bê tông hoặc ống kẽm, cao đủ để người đi lại hái quả không phải lội, chỉ vươn ra một phần mặt ao gần bờ chứ không phủ ngang ao. Hướng giàn nên tính sao cho buổi sáng nắng vẫn chiếu được phần lớn mặt ao, vì đây là lúc tảo cần ánh sáng nhất để bù lượng ôxy bị tiêu hao trong đêm.

Khi trồng giàn trên ao có cá, càng phải cẩn thận với thuốc bảo vệ thực vật. Phun thuốc lên giàn thì thuốc rơi thẳng xuống nước. Nên ưu tiên các biện pháp không hoá chất như bắt sâu tay, bẫy dính, bao quả; nếu thật sự phải dùng thuốc thì hỏi cán bộ bảo vệ thực vật loại ít độc với cá và che chắn mặt nước khi phun.

Rau và cây thuỷ sinh trên mặt ao theo vùng

Mặt nước có thể trồng hoặc thả một số loại rau, cây thuỷ sinh. Mỗi loại hợp với một mùa và một vùng khác nhau, và cách quản lý cũng khác.

Rau thuỷ sinh dùng cho người ăn chỉ nên lấy từ ao nước sạch, không nhận nước thải sinh hoạt hay nước chuồng chưa xử lý. Ao nhận nhiều chất thải thì rau thuỷ sinh nên dùng làm thức ăn cho vật nuôi sau khi nấu chín, hoặc làm phân xanh.

Những cây nên tránh quanh ao

Cây rụng lá nhiều sát mép. Cây to tán rộng che trên mặt ao và rụng lá nhiều theo mùa làm lớp lá chìm xuống đáy, phân huỷ lấy ôxy và làm bùn đen nhanh. Nếu đã có sẵn, nên tỉa bớt cành vươn ra mặt ao.

Cây có độc. Một số cây có lá, hoa hoặc nhựa độc nếu rơi xuống nước có thể ảnh hưởng tới cá, và vật nuôi ăn phải ven bờ cũng bị hại. Trúc đào là ví dụ hay gặp trong vườn. Không nên trồng cây có độc quanh ao nuôi cá và khu chăn thả.

Cây rễ khoẻ sát thân bờ. Tre, một số loại cây to có rễ lan mạnh có thể xuyên qua thân bờ, tạo đường rò nước, nhất là với bờ đắp đất. Tre cho bóng mát và vật liệu nhưng nên trồng lùi xa bờ ao.

Cây phủ kín mặt nước không kiểm soát. Bèo tây, rau muống, sen thả tự do lan khắp ao chỉ trong một mùa, làm nước dưới tán thiếu sáng và thiếu ôxy. Thứ gì thả trên mặt ao đều nên có khung giới hạn.

Chăm bờ ao theo mùa và theo vùng

Ở đồng bằng sông Hồng, mùa đông là lúc cắt dọn giàn bầu bí đã tàn, trồng rau cần ở mép nước và các loại rau vụ đông trên bờ. Đầu mùa mưa là lúc kiểm tra những chỗ bờ bị chuột, cua đào hang, đắp lại và trồng thêm cỏ trước khi mưa lớn. Ở miền Nam, giàn leo và rau thuỷ sinh có thể duy trì gần như quanh năm, việc chính là tỉa bớt để không che kín ao vào mùa nắng.

Vùng ven biển và đồng bằng sông Cửu Long cần chú ý thêm mùa mặn: nước ao, mương bị mặn thì rau muống, rau nhút suy yếu nhanh, giàn leo tưới bằng nước ao cũng bị ảnh hưởng. Vùng trung du miền núi thì bờ ao hay sạt vào mùa mưa, nên mái bờ càng cần cỏ dày và rãnh thoát nước phía trên để nước từ sườn không đổ thẳng qua bờ.

Vùng Tây Nguyên và Đông Nam Bộ có mùa khô dài, ao thường là hồ trữ nước tưới cho vườn cà phê, tiêu, cây ăn trái. Bờ hồ ở đây nên giữ thảm cỏ và cây bụi thấp để giảm bốc hơi do gió, còn giàn leo và rau thuỷ sinh chỉ nên làm ở mức nhỏ vì mực nước hồ hạ xuống rất sâu vào cuối mùa khô.

Ở đâu cũng vậy, mỗi lần tháo ao thu cá là dịp tốt để sửa lại mái bờ, nện chặt những chỗ rò, cắt tỉa cây to vươn ra mặt nước và đưa bùn đã xử lý lên bón cho cây trên bờ. Bờ ao được chăm như một luống vườn thì vừa bền, vừa cho thêm một tầng sản phẩm mà không tốn thêm đất.

Bờ ao cho vật nuôi: lối xuống nước của vịt và chỗ chăn của gà

Trong VAC, bờ ao còn là nơi vật nuôi đi lại. Vịt cần lối xuống nước, gà thích bới dọc bờ tìm giun, côn trùng. Nếu không tính trước, vịt sẽ xuống nước ở bất cứ đâu, giẫm sụt mép bờ, gà bới trơ gốc cỏ giữ bờ, và chỉ sau một mùa mưa là mái bờ lở thành từng mảng.

Cách làm phổ biến là dành một đoạn bờ ngắn làm lối xuống nước cho vịt, mái thoải, lát gạch vỡ, đá hoặc cắm cọc tre để chân vịt không giẫm sụt đất; phần còn lại của bờ rào lưới thấp để vịt không lên xuống tuỳ tiện. Nhiều hộ quây một góc ao bằng lưới làm khu riêng cho vịt, nhất là khi trong ao đang có cá giống nhỏ.

Với gà, nên chăn luân phiên theo từng đoạn bờ, cho cỏ có thời gian mọc lại. Gà bới ở chân bờ có lợi là diệt bớt sâu bọ, cỏ dại và để lại phân, nhưng nếu để gà ở mãi một chỗ thì đất trơ, xói. Đây cũng là chỗ thể hiện rõ cách nghĩ của VAC: vật nuôi được đặt vào vườn và bờ ao để làm việc có ích, nhưng phải có giới hạn để không phá chính phần đất đang nuôi chúng.

Câu hỏi thường gặp

Bờ ao trồng chuối có bị sạt không?

Chuối có rễ chùm, cạn, nhìn chung không làm rò bờ và còn giúp giữ đất phía trên. Tuy nhiên bụi chuối quá dày sát mép, gặp gió bão có thể đổ kéo theo đất bờ. Nên trồng lùi vào một chút, tỉa bớt chồi và giữ cỏ trên mái bờ để chống xói.

Trồng rau muống trên ao cá có ảnh hưởng cá không?

Rau muống thả trong khung giới hạn thường có lợi: che mát một phần, rễ là chỗ trú và thức ăn cho cá nhỏ, hút bớt chất dinh dưỡng thừa trong nước. Nếu để rau lan phủ kín mặt ao thì nước dưới thiếu ánh sáng, thiếu ôxy và cá dễ nổi đầu.

Có nên trồng tre quanh ao không?

Tre cho bóng mát và vật liệu nhưng rễ lan mạnh, có thể xuyên qua bờ tạo đường rò, và lá tre rụng nhiều xuống ao. Nếu muốn trồng tre, nên trồng lùi xa bờ ao, ở phía không che nắng buổi sáng của mặt nước, và tỉa cành vươn ra ao.

Giàn bầu bí trên ao nên che bao nhiêu mặt nước?

Chỉ nên che một phần mặt ao sát bờ. Kinh nghiệm phổ biến là phần bị che bóng hoặc phủ cây không nên quá khoảng một phần ba mặt ao, để phần lớn mặt nước vẫn đón nắng buổi sáng cho tảo tạo ôxy. Ao nhỏ thì nên che ít hơn.

Bèo hoa dâu thả ao có lợi gì?

Bèo hoa dâu sống cộng sinh với một loại vi khuẩn lam cố định đạm từ không khí, nên thân bèo giàu đạm, làm thức ăn tốt cho vịt, cá và làm phân xanh cho ruộng. Thả trong khung, vớt thường xuyên để không phủ kín ao, và chú ý bèo phát triển kém khi trời quá nóng.

Rau mọc trên ao có ăn được không?

Được nếu ao sạch, không nhận nước thải sinh hoạt, nước chuồng chưa xử lý hay nước từ khu công nghiệp, làng nghề. Rau thuỷ sinh dễ mang ký sinh trùng, nên rửa kỹ và nấu chín, hạn chế ăn sống. Ao không rõ nguồn nước thì chỉ dùng rau làm thức ăn vật nuôi sau khi nấu.