Hầm biogas biến phân chuồng thành gas nấu ăn và nước xả bón cây, nhưng có bốn mối nguy chết người cần biết: ngạt khí khi xuống hầm hoặc bể chứa để vớt váng, sửa chữa; cháy nổ khi khí metan gặp lửa trong không gian kín; rò rỉ gas trong bếp; và trẻ em, vật nuôi rơi xuống bể điều áp, bể đầu ra không có nắp. Quy tắc quan trọng nhất: không bao giờ xuống hầm, bể chứa chất thải khi chưa thông gió kỹ, không có người đứng trên và dây an toàn; thấy người ngã gục dưới hầm thì không nhảy xuống cứu tay không.
Báo chí đã nhiều lần đưa tin về những vụ cả hai ba người tử vong vì xuống hầm biogas, bể phốt, bể chứa phân, thường là người đầu tiên xuống bị ngạt, người sau xuống cứu cũng ngạt theo. Bài này giải thích vì sao khí trong hầm nguy hiểm, cách vận hành an toàn hằng ngày và những việc tuyệt đối không làm. Xây và sửa hầm nên do thợ có kinh nghiệm hoặc đơn vị kỹ thuật đảm nhận.
Trong hầm biogas có những khí gì
Hầm biogas là một bể kín, trong đó vi sinh vật phân huỷ chất hữu cơ trong phân và nước thải chuồng ở điều kiện không có ôxy. Sản phẩm là khí sinh học, gồm chủ yếu khí metan, chiếm khoảng một nửa đến hơn hai phần ba, phần còn lại phần lớn là khí cacbonic, cùng một lượng nhỏ hydro sunfua, hơi nước và vài khí khác. Tỷ lệ cụ thể tuỳ nguyên liệu và tình trạng hầm.
Khí metan không màu, không mùi, nhẹ hơn không khí, cháy được nên dùng làm gas nấu ăn. Nhưng khi trộn với không khí ở một khoảng nồng độ nhất định trong không gian kín, gặp tia lửa sẽ gây cháy nổ. Khí cacbonic không độc ở nồng độ thấp, nhưng nặng hơn không khí, đọng lại ở đáy hầm, bể, hố ga, đẩy ôxy ra ngoài, người bước vào sẽ ngạt mà không hề có dấu hiệu báo trước.
Hydro sunfua là khí có mùi trứng thối đặc trưng, độc ngay ở nồng độ thấp, cũng nặng hơn không khí. Điều nguy hiểm là ở nồng độ cao, khí này làm tê liệt khứu giác: người đang ngửi thấy mùi bỗng không còn ngửi thấy nữa và tưởng khí đã hết. Vài hơi thở ở nồng độ cao có thể làm người ngã gục ngay tại chỗ. Mùi hôi giảm không có nghĩa là hết nguy hiểm.
Bốn mối nguy và nơi chúng thường xảy ra
Ngạt khí khi xuống hầm, bể. Xảy ra khi vớt váng, thông tắc, sửa ống, lấy đồ rơi, nạo bã đáy hầm, hoặc xuống bể điều áp, bể lắng, hố thu phân của chuồng. Không gian kín và thấp hơn mặt đất là nơi khí nặng tích tụ. Đây là mối nguy gây chết người nhiều nhất.
Cháy nổ. Xảy ra khi khí rò từ nắp hầm, ống dẫn, túi chứa tích tụ trong không gian kín như gian bếp đóng cửa, gian chuồng kín, rồi gặp lửa, tia điện, điếu thuốc. Cũng xảy ra khi người dùng lửa để kiểm tra rò rỉ hoặc soi đèn dầu, bật lửa vào miệng hầm.
Rò gas trong bếp. Ống dẫn bị lão hoá, chuột cắn, đầu nối lỏng, van không khoá hết, nồi trào làm tắt lửa mà gas vẫn chảy. Khí sinh học thường có mùi do hydro sunfua, nhưng hệ thống có lọc khử mùi hoặc nồng độ thấp thì khó nhận ra.
Rơi xuống bể. Bể điều áp, bể đầu ra của hầm thường hở hoặc nắp tạm bằng tấm gỗ, tấm tôn. Trẻ nhỏ chơi gần, vật nuôi chạy qua có thể rơi xuống và đuối nước trong chất lỏng đặc, rất khó tự thoát.
Khi bắt buộc phải xuống hầm hoặc bể: trình tự an toàn
Phần lớn việc vớt váng, thông tắc có thể làm từ trên miệng bằng cào cán dài, không cần xuống. Chỉ khi bắt buộc phải vào bên trong, ví dụ sửa chữa lớn, mới làm theo trình tự dưới đây, và tốt nhất là để thợ chuyên làm.
- Ngừng nạp phân, xả hết khí: khoá van cấp gas, mở nắp và cho khí thoát ra ngoài. Không có lửa, không hút thuốc, không dùng thiết bị điện tạo tia lửa trong vòng nhiều mét quanh miệng hầm.
- Rút bớt chất lỏng nếu cần, để thông gió tự nhiên nhiều giờ, tốt nhất là qua ngày. Dùng quạt thổi không khí sạch vào hầm nếu có, quạt đặt ngoài miệng, chạy điện an toàn.
- Kiểm tra trước khi vào: thả một ngọn nến hay đèn dầu vào trong lồng kín buộc dây là cách dân gian, nhưng không đáng tin và có thể gây nổ nếu còn metan. Cách an toàn hơn là dùng thiết bị đo khí nếu có. Không đo được thì không coi là đã an toàn.
- Người xuống phải buộc dây an toàn quanh người, đầu dây do ít nhất một hai người khoẻ mạnh giữ ở trên. Có thang chắc chắn để lên xuống.
- Người ở trên luôn quan sát, nói chuyện liên tục với người dưới. Người dưới thấy chóng mặt, buồn nôn, khó thở, mùi lạ phải lên ngay.
- Làm việc trong thời gian ngắn, lên nghỉ ngoài trời rồi mới xuống tiếp. Đóng lại hầm theo đúng hướng dẫn của thợ, kiểm tra kín khí trước khi dùng gas trở lại.
Nếu người dưới hầm ngã gục: tuyệt đối không nhảy xuống cứu khi không có dụng cụ bảo hộ. Kéo người lên bằng dây an toàn đã buộc sẵn, hô hoán người xung quanh, gọi cấp cứu ngay. Nhiều vụ tai nạn biến một nạn nhân thành ba bốn nạn nhân vì người thân lao xuống cứu trong hoảng loạn.
Vận hành hằng ngày cho an toàn
Nạp đều, không quá tải. Nạp phân và nước rửa chuồng hằng ngày với lượng đều. Nạp quá nhiều chất xơ thô như rơm, cỏ dài làm váng dày, tắc đầu vào, khí khó thoát; nạp quá ít nước thì phân đặc, phân huỷ kém.
Không đổ hoá chất sát trùng, kháng sinh vào hầm. Nước rửa chuồng có thuốc sát trùng mạnh, xác vật nuôi chết bệnh, thức ăn có kháng sinh nhiều làm chết vi sinh vật trong hầm, hầm ngừng sinh khí. Nước sát trùng nên xả riêng qua hố khác theo hướng dẫn.
Theo dõi áp suất. Hầm có đồng hồ áp hoặc ống chữ U chứa nước để biết áp suất khí. Áp quá cao có thể làm bung nắp, xì ống; khi gas dư, đốt bỏ bằng đèn đốt hoặc xả ở nơi thoáng, xa nhà, xa lửa, không xả trong gian bếp hay chuồng kín.
Rào và đậy nắp các bể. Bể điều áp, bể đầu ra, hố thu cần nắp bê tông hoặc lưới sắt chắc chắn, rào thấp quanh khu hầm để trẻ nhỏ, vật nuôi không lại gần. Dạy trẻ trong nhà không chơi gần khu hầm.
Túi biogas nilon cần chỗ riêng. Túi chứa khí bằng nilon hoặc vật liệu tổng hợp dễ thủng, dễ cháy, cần đặt nơi có mái che nắng, xa bếp, xa nơi đốt rác, có rào chống vật nuôi giẫm, chuột cắn. Thay túi khi đã lão hoá, có vết nứt.
Kiểm tra bếp và đường ống gas: làm gì, không làm gì
Phần lớn sự cố trong nhà đến từ đường ống và bếp. Bảng dưới tóm tắt các việc nên làm định kỳ và những thói quen nguy hiểm cần bỏ.
| Nên làm | Không làm |
|---|---|
| Kiểm tra rò rỉ bằng nước xà phòng bôi lên đầu nối, thấy sủi bọt là rò | Dùng bật lửa, que diêm để dò chỗ rò |
| Khoá van tổng sau khi nấu xong, khoá van khi đi vắng | Để van mở suốt ngày, nhất là khi trong nhà không ai |
| Thay ống dẫn khi thấy nứt, cứng, bạc màu; bọc ống ở chỗ chuột hay qua lại | Dùng băng dính quấn tạm chỗ ống thủng rồi dùng lâu dài |
| Đặt bếp ở gian thoáng, có cửa sổ, đường ống đi nổi dễ kiểm tra | Chôn ống trong tường, dưới nền không kiểm tra được |
| Ngửi thấy mùi gas: khoá van, mở hết cửa, không bật tắt công tắc điện | Bật đèn, bật quạt điện, gọi điện thoại ngay trong gian có mùi gas |
| Trông nồi khi nấu, tránh nước trào làm tắt lửa | Bỏ đi khi đang đun, để lửa nhỏ không ai trông |
Bếp dùng khí sinh học cần đúng loại bếp, đúng đầu đốt; không lắp bếp gas hoá lỏng vào đường khí sinh học hoặc ngược lại mà không có điều chỉnh của thợ.
Dấu hiệu hầm và đường ống cần gọi thợ
Mùi khí quanh nắp hầm, quanh túi chứa. Mùi trứng thối rõ quanh nắp, quanh khe nứt mặt hầm hoặc túi chứa cho thấy khí đang rò. Khí rò ngoài trời ít nguy hiểm hơn trong nhà, nhưng là dấu hiệu nắp, vữa hay túi đã có vấn đề và cần sửa trước khi rò nặng hơn.
Áp suất tụt bất thường. Đang nạp đều mà gas yếu hẳn, đồng hồ áp không lên, có thể do rò khí ở vòm, ở ống, hoặc vi sinh trong hầm bị chết vì hoá chất. Đừng tự đục mở hầm để tìm; gọi thợ kiểm tra từ bên ngoài trước.
Nước trong ống chữ U bị đẩy ra ngoài. Đây là dấu hiệu áp quá cao, gas không được dùng hết. Cần đốt bỏ khí dư ở nơi an toàn hoặc giảm nạp, đồng thời kiểm tra van an toàn.
Mặt hầm nứt, lún, nước rỉ quanh hầm. Hầm xây lâu năm có thể nứt vòm do lún đất, rễ cây, xe chạy qua. Hầm nứt vừa rò khí vừa rỉ chất thải ra đất, nguy cơ ô nhiễm giếng nước gần đó. Không để xe nặng, vật nuôi lớn đi trên mặt hầm.
Biogas trong vòng tuần hoàn: lợi ích thật và giới hạn
Hầm biogas là một mắt xích có giá trị trong nông hộ chăn nuôi: chất thải chuồng có chỗ đi thay vì chảy ra mương, mùi hôi giảm, gia đình có gas nấu ăn, nước xả và bã sau hầm dùng bón cây. Ở nhiều vùng nông thôn, biogas từng được hỗ trợ qua các chương trình khí sinh học quốc gia và dự án quốc tế, gắn với việc giảm ô nhiễm từ chăn nuôi nhỏ lẻ.
Nhưng biogas không làm biến mất chất thải. Lượng nước xả ra vẫn lớn, vẫn chứa dinh dưỡng và một phần mầm bệnh; nếu không có đất để dùng, nước xả lại chảy ra kênh như cũ. Hầm cũng cần lượng phân đủ và đều mới cho gas ổn định, nên hộ nuôi quá ít con hoặc nuôi theo lứa ngắt quãng thường thấy hầm chập chờn.
Vì vậy trước khi xây hầm, nên tính xem nhà mình có đủ phân đều đặn quanh năm không, có đủ đất vườn để dùng nước xả không, và có người hiểu cách vận hành không. Quy định về khoảng cách chuồng trại, xử lý chất thải chăn nuôi nằm trong Luật Chăn nuôi 2018 và các văn bản hướng dẫn; quy định cụ thể có thể thay đổi, nên hỏi cán bộ nông nghiệp xã khi xây mới.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao xuống hầm biogas lại chết người nhanh như vậy?
Trong hầm, bể kín tích tụ khí cacbonic và hydro sunfua nặng hơn không khí, đẩy ôxy ra ngoài. Hydro sunfua ở nồng độ cao làm tê liệt khứu giác và có thể khiến người ngã gục chỉ sau vài hơi thở. Người bị ngạt dưới chất lỏng còn có nguy cơ đuối nước.
Mùi hôi ở hầm giảm đi có nghĩa là đã an toàn?
Không. Hydro sunfua ở nồng độ cao làm khứu giác tê liệt nên người không còn ngửi thấy mùi dù khí vẫn đang ở mức nguy hiểm. Khí cacbonic và metan đều không mùi. Không thể dùng mũi để đánh giá hầm đã an toàn hay chưa.
Có thể dùng nến để thử khí trong hầm không?
Cách thả nến xuống hầm là kinh nghiệm dân gian nhưng không đáng tin: nến có thể vẫn cháy khi khí độc đã ở mức nguy hiểm, và có thể gây nổ nếu còn khí metan. Cách an toàn là thông gió thật lâu, dùng thiết bị đo khí nếu có, có dây an toàn và người trực.
Ngửi thấy mùi gas trong bếp phải làm gì?
Khoá van gas ngay, mở hết cửa cho thông gió, không bật tắt công tắc điện, không dùng lửa, không gọi điện thoại trong gian có mùi. Ra ngoài chờ khí bay hết rồi mới kiểm tra rò rỉ bằng nước xà phòng và gọi thợ sửa.
Hầm biogas bị đầy váng có nguy hiểm không?
Váng dày làm khí khó thoát lên vòm, gas yếu, đầu vào dễ tắc, có khi làm tăng áp cục bộ. Cách xử lý an toàn là khuấy, phá váng từ trên miệng bằng dụng cụ cán dài, giảm nạp chất xơ thô. Không xuống hầm để vớt váng khi chưa có đủ biện pháp an toàn.
Túi biogas bằng nilon có an toàn bằng hầm xây không?
Túi nilon rẻ và dễ lắp nhưng dễ thủng do nắng, chuột, vật nuôi, cành cây và dễ cháy hơn. Nếu dùng túi, cần đặt nơi có mái che, rào chắn, xa bếp và nơi có lửa, kiểm tra thường xuyên và thay khi đã lão hoá.