Một mô hình VAC cân đối khi lượng phân chuồng làm ra được vườn và ao dùng hết, lượng phụ phẩm vườn đủ góp một phần thức ăn cho chuồng và ao, và ao không phải nhận nhiều chất thải hơn sức tự làm sạch của nó. Cách tính bắt đầu từ vườn: vườn nhận được bao nhiêu phân mỗi năm thì chuồng chỉ nên nuôi số con sinh ra chừng ấy phân, phần dư phải có lối ra khác như bể khí sinh học hoặc bán phân. Không có một tỷ lệ diện tích cố định đúng cho mọi nhà, vì nó phụ thuộc loại cây, loại con và cách xử lý phân.
Lỗi phổ biến nhất của VAC không phải là thiếu một phần mà là các phần lệch nhau: chuồng quá to so với vườn, ao quá rộng so với thức ăn tự có, hoặc vườn rộng mà chuồng quá nhỏ, phải mua phân về bón. Bài này đưa ra cách ước lượng tại nhà, không cần phòng thí nghiệm, kèm ví dụ giả định để thấy cách tính, và các dấu hiệu cho biết mô hình đang lệch.
Vì sao phải bắt đầu tính từ vườn chứ không từ chuồng
Nhiều hộ quyết định quy mô theo chiều ngược: muốn nuôi bao nhiêu heo, bao nhiêu gà thì cất chuồng chừng ấy, phân ra bao nhiêu tính sau. Vấn đề là chuồng có thể tăng gấp đôi trong một mùa, còn vườn thì không. Khi phân vượt quá lượng vườn nhận được, phần dư chỉ có hai đường: đổ xuống ao, mương hoặc chất đống chờ, và cả hai đường đều dẫn tới ô nhiễm, mùi, ruồi, và hao chính dinh dưỡng mà lẽ ra vườn được hưởng.
Vườn là phần có giới hạn rõ nhất trong ba phần. Mỗi loại cây chỉ dùng được một lượng dinh dưỡng nhất định mỗi năm; bón vượt quá thì cây không dùng hết, đạm thừa ngấm xuống nước ngầm hoặc trôi theo nước mưa, lân thừa tích trong đất rồi trôi xuống ao làm tảo phát triển quá mức. Bón phân hữu cơ không có nghĩa là bón bao nhiêu cũng được.
Vì thế câu hỏi đúng là: vườn nhà mình mỗi năm nhận được bao nhiêu phân chuồng đã ủ một cách hợp lý? Từ con số đó suy ra chuồng nên nuôi bao nhiêu con. Phần chuồng muốn nuôi nhiều hơn thì phải có lối thoát cho phân dư, chứ không thể dồn hết vào vườn và ao.
Ước lượng sức nhận phân của vườn tại nhà
Không cần số liệu phòng thí nghiệm để có một ước lượng dùng được. Cách làm dưới đây dựa vào khuyến cáo bón phân hữu cơ của khuyến nông địa phương cho từng cây và vào việc cân đo thật ở nhà.
- Liệt kê các nhóm cây trong vườn và số lượng: bao nhiêu gốc cây ăn trái đang cho trái, bao nhiêu gốc kiến thiết, bao nhiêu mét vuông luống rau, bao nhiêu mét vuông cây màu.
- Hỏi cán bộ khuyến nông hoặc tra tài liệu kỹ thuật địa phương về lượng phân chuồng hoai khuyến cáo cho mỗi gốc hoặc mỗi đơn vị diện tích của từng cây trong một năm. Ghi lại khoảng thấp và khoảng cao.
- Nhân số gốc, số diện tích với lượng khuyến cáo để có tổng lượng phân hoai vườn cần mỗi năm. Dùng khoảng thấp nếu đất vườn đã giàu mùn, khoảng cao nếu đất bạc màu, đất cát.
- Đo lượng phân chuồng thật: dọn chuồng vào xô hoặc thúng có thể tích biết trước trong một tuần, ghi số xô, nhân lên cả năm. Nhớ rằng phân sau khi ủ hoai sẽ giảm khối lượng và thể tích so với phân tươi.
- So hai con số. Nếu phân làm ra ít hơn nhu cầu vườn, chuồng còn có thể tăng hoặc phải bổ sung phân mua. Nếu phân làm ra nhiều hơn rõ rệt, cần giảm đàn hoặc mở lối thoát cho phần dư.
Ước lượng này thô nhưng đủ để tránh những sai lệch lớn. Sau một hai năm, quan sát cây và đất sẽ cho biết nên chỉnh theo hướng nào; nếu có điều kiện, gửi mẫu đất phân tích vài năm một lần sẽ giúp chỉnh chính xác hơn.
Ví dụ giả định: một vườn, ba cách chọn chuồng
Giả sử một hộ có vườn khoảng một nghìn rưỡi mét vuông gồm vài chục gốc cây ăn trái đang cho trái, một khu rau và cây màu, cùng một ao nhỏ. Theo cách tính ở trên, hộ ước được vườn cần chừng bao nhiêu xe phân hoai mỗi năm. Các con số cụ thể ở đây cố ý không nêu vì phụ thuộc cây, đất, vùng; điều cần thấy là cách so sánh ba lựa chọn.
Lựa chọn thứ nhất là nuôi một đàn gà vài chục con và vài con heo. Đo thực tế cho thấy lượng phân ủ ra xấp xỉ nhu cầu vườn, có năm thiếu một ít phải bổ sung. Đây là trạng thái cân đối, vòng khép gần trọn. Lựa chọn thứ hai là tăng lên hơn chục con heo vì thấy chuồng còn chỗ. Phân làm ra gấp mấy lần nhu cầu vườn, hố ủ luôn đầy, nước rửa chuồng bắt đầu chảy ra ao, ao đục và cá hay nổi đầu. Đây là trạng thái lệch về phía chuồng.
Lựa chọn thứ ba là chỉ nuôi vài con gà. Phân không đủ cho vườn, hộ phải mua phân hữu cơ hoặc tăng phân vô cơ, phụ phẩm vườn thừa không ai dùng. Đây là trạng thái lệch về phía vườn, không gây ô nhiễm nhưng chưa tận dụng hết lợi thế của VAC. Muốn nuôi theo lựa chọn thứ hai, hộ cần thêm bể khí sinh học đủ lớn, có người mua phân, hoặc liên kết với vườn hàng xóm nhận phân, chứ không thể dựa vào vườn và ao nhà mình.
Ao chịu được bao nhiêu: đừng coi ao là chỗ chứa thải
Ao có sức tự làm sạch có hạn. Tảo, vi sinh vật và cá trong ao phân giải được một lượng chất hữu cơ nhất định mỗi ngày. Vượt quá mức đó, chất hữu cơ phân huỷ lấy hết ôxy, nhất là ban đêm và sáng sớm, cá nổi đầu rồi chết.
Dấu hiệu ao quá tải. Nước chuyển màu xanh đậm đặc hoặc nâu đen, có váng, mùi hôi; cá nổi đầu thường xuyên lúc rạng sáng; bùn đáy dày lên nhanh, đen và thối. Gặp các dấu hiệu này, việc đầu tiên là ngừng đưa chất thải vào ao, không phải mua thêm hoá chất.
Cỡ ao theo nguồn thức ăn tự có. Ao rộng mà phụ phẩm vườn và phần chất thải đã xử lý ít thì cá thiếu thức ăn, phải mua cám nhiều. Ao nhỏ mà nhận quá nhiều thì quá tải. Cỡ ao hợp lý là cỡ mà phần lớn thức ăn của cá đến từ trong vòng VAC, phần mua chỉ để bổ sung.
Ao còn phải giữ nước tưới. Trong mùa khô, ao vừa là chỗ nuôi cá vừa là nguồn nước tưới. Ao quá nhỏ so với vườn sẽ cạn giữa mùa khô, khi đó phải chọn giữa cá và cây.
Dấu hiệu mô hình đang lệch và cách chỉnh
Sau một năm vận hành, nhìn vào những hiện tượng dưới đây để biết phần nào quá to hay quá nhỏ so với phần còn lại.
| Hiện tượng | Thường do | Hướng chỉnh |
|---|---|---|
| Hố ủ lúc nào cũng đầy, phân chất đống ngoài trời | Chuồng quá lớn so với vườn | Giảm đàn, làm thêm bể khí sinh học, tìm nơi nhận phân |
| Ao đục, cá nổi đầu, bùn đen nhanh | Ao nhận quá nhiều chất thải hoặc cá cho ăn dư | Ngừng xả chuồng vào ao, giảm mật độ cá, giảm thức ăn |
| Năm nào cũng phải mua nhiều phân hữu cơ | Chuồng quá nhỏ so với vườn | Tăng đàn từ từ, tận dụng thêm phụ phẩm làm phân xanh |
| Phụ phẩm vườn bỏ đi nhiều, cá vẫn phải mua cám | Dòng vườn sang ao chưa chạy | Trồng thêm cỏ, rau cho cá, chọn loài cá ăn thực vật |
| Cây lá xanh đậm, nhiều lá ít trái, sâu bệnh tăng | Bón phân hữu cơ hoặc đạm quá nhiều | Giảm lượng bón, cân đối thêm kali, lân theo khuyến cáo |
| Ao cạn trơ giữa mùa khô | Ao quá nhỏ hoặc tưới quá nhiều | Mở rộng chỗ trữ nước, tưới tiết kiệm, phủ gốc |
Chỉnh từng bước một và quan sát qua một mùa trước khi chỉnh tiếp. Thay đổi cùng lúc cả ba phần thì khó biết điều gì tạo ra kết quả.
Khi muốn mở rộng: lối thoát cho phần dư
Có hộ muốn nuôi nhiều hơn sức nhận của vườn vì chăn nuôi là nguồn thu chính. Điều đó không sai, nhưng khi ấy mô hình không còn là VAC khép kín, mà cần những lối thoát có kiểm soát cho phân và nước thải. Lối thoát phổ biến nhất là bể khí sinh học: phân và nước rửa chuồng vào bể, sinh khí đốt, phần bã lỏng đầu ra bớt mùi và bớt mầm bệnh hơn, có thể tưới cho diện tích cây rộng hơn.
Lối thứ hai là làm phân hữu cơ để bán hoặc đổi: ủ phân đúng kỹ thuật, đóng bao, bán cho các vườn chuyên canh trong vùng vốn đang thiếu hữu cơ. Lối thứ ba là nuôi trùn quế trên phân để xử lý, vừa giảm khối lượng phân vừa có trùn làm thức ăn cho gà, cá. Lối thứ tư là liên kết với các hộ trồng trọt quanh xóm, thoả thuận nhận phân theo mùa.
Khi quy mô chăn nuôi lớn tới mức trang trại, các yêu cầu pháp lý về xử lý chất thải, khoảng cách và kê khai cũng thay đổi, vượt ra ngoài phạm vi VAC nông hộ. Lúc đó cần tìm hiểu quy định về chăn nuôi trang trại hiện hành và hỏi cơ quan chuyên môn về nông nghiệp ở địa phương trước khi mở rộng.
Chiều ngược lại: phụ phẩm vườn nuôi được bao nhiêu con
Cân đối không chỉ là chuyện phân đi từ chuồng sang vườn, mà cả chuyện thức ăn đi từ vườn sang chuồng và ao. Một vườn rau, cây ăn trái cỡ nông hộ cho ra rau thừa, lá chuối, thân ngô, dây lang, cỏ cắt, quả rụng; lượng này dao động mạnh theo mùa, dồi dào vào mùa mưa và ít hẳn vào mùa khô. Nếu quy mô chuồng được tính theo lượng phụ phẩm của mùa nhiều, đến mùa ít vật nuôi sẽ đói hoặc phải mua gần hết thức ăn.
Cách tính thực tế là nhìn vào mùa ít nhất trong năm, xem phụ phẩm khi đó đủ góp bao nhiêu phần khẩu phần, rồi quyết định có dự trữ hay không. Phơi khô, ủ chua thân ngô, dây lang, cỏ vào mùa dồi dào là cách kéo phụ phẩm sang mùa thiếu. Cũng nên nhớ rằng với vật nuôi theo hướng hàng hoá, phụ phẩm vườn chỉ thay được một phần thức ăn; khẩu phần cân đối cho từng loài cần tham khảo tài liệu chăn nuôi chuyên sâu.
Câu hỏi thường gặp
Có tỷ lệ diện tích chuẩn nào cho vườn, ao, chuồng không?
Không có một tỷ lệ đúng cho mọi nơi. Một số tài liệu đưa ra tỷ lệ tham khảo, nhưng con số phù hợp phụ thuộc loại cây, loại con, đất, nước và cách xử lý phân. Cách đáng tin hơn là bắt đầu từ sức nhận phân của vườn rồi suy ra quy mô chuồng và ao.
Phân chuồng bón nhiều có hại cây không?
Có thể có hại. Bón quá nhiều, nhất là phân chưa hoai, làm cây thừa đạm, lá xanh tốt nhưng ít hoa trái, dễ sâu bệnh; phân tươi còn làm nóng rễ, mang mầm bệnh. Phần dinh dưỡng cây không dùng hết sẽ trôi xuống ao và nước ngầm, gây ô nhiễm.
Làm sao biết ao đang nhận quá nhiều chất thải?
Dấu hiệu thường gặp là nước ao xanh đậm đặc hoặc đen, có váng và mùi hôi, cá nổi đầu vào sáng sớm, bùn đáy dày nhanh và có mùi trứng ung. Khi thấy những dấu hiệu này, cần ngừng đưa phân, nước rửa chuồng vào ao và giảm thức ăn cho cá trước tiên.
Nuôi gà hay heo thì dễ cân đối với vườn hơn?
Gà nuôi với số lượng vừa phải thường dễ cân đối hơn vì phân khô, dễ ủ, ít nước thải. Heo cho lượng phân và nước rửa chuồng lớn, cần bể khí sinh học hoặc hố lắng nếu nuôi vài con trở lên. Lựa chọn còn tuỳ nhu cầu gia đình và nguồn thức ăn sẵn có.
Thiếu phân chuồng thì có nên mua phân gà công nghiệp về bón không?
Có thể, nhưng cần ủ hoai trước khi bón vì phân gà tươi rất nóng và có thể mang mầm bệnh. Nên mua từ nguồn rõ ràng, tránh phân lẫn nhiều tạp chất. Song song đó có thể tận dụng thêm phụ phẩm vườn, cây phân xanh, bùn ao để tăng hữu cơ tự có.
Có cần ghi chép gì để theo dõi cân đối không?
Nên ghi đơn giản: số con nuôi theo tháng, số xô phân dọn mỗi tuần, lượng phân bón cho vườn, lượng thức ăn mua cho cá và gia súc, tình trạng nước ao. Sau một năm, cuốn sổ này cho biết rõ phần nào đang dư hay thiếu hơn bất kỳ tỷ lệ chung nào.