Ở vùng đồi và vùng khô hạn, cách trữ nước hiệu quả nhất cho nông hộ là kết hợp ba lớp: trữ nước bề mặt trong ao, hồ nhỏ hoặc bể; thu nước mưa từ mái nhà, mái chuồng; và giữ nước ngay trong đất bằng rãnh, bồn, che phủ và chất hữu cơ. Ao lót bạt trên đất đồi, hồ đào chặn dòng chảy nhỏ, bể chứa nước mưa là những dạng phổ biến ở Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và duyên hải Nam Trung Bộ. Việc trữ phải xong trước khi hết mưa, vì sang mùa khô mới tính là đã muộn.
Nước trữ không thay được việc tưới tiết kiệm, nhưng là phần quyết định vườn có qua được những tháng nắng cuối mùa khô hay không. Các năm hạn nặng như mùa khô 2015–2016 và 2019–2020, nhiều vườn cà phê, tiêu ở Tây Nguyên và vùng nho, táo, thanh long ở duyên hải Nam Trung Bộ thiếu nước nghiêm trọng khi suối, giếng cạn. Bài này nói ở quy mô vườn nhà, không phải thiết kế công trình thuỷ lợi; công trình lớn và việc xin phép khai thác nước cần làm với cơ quan chuyên môn.
Vì sao vùng có mưa nhiều vẫn thiếu nước mùa khô
Tây Nguyên và Đông Nam Bộ có lượng mưa năm không hề thấp, nhưng mưa dồn vào mấy tháng mùa mưa, còn mùa khô kéo dài nhiều tháng gần như không mưa. Trên đất dốc, phần lớn nước mưa chảy tràn xuống khe, suối rồi đi mất, cuốn theo cả lớp đất mặt. Đất bazan tuy giữ nước khá nhưng tầng mặt bị nắng mùa khô hút cạn rất nhanh khi không được che phủ.
Duyên hải Nam Trung Bộ, từ Khánh Hoà (gồm cả Ninh Thuận cũ) tới vùng Bình Thuận cũ nay thuộc Lâm Đồng, là nơi khô hạn nhất cả nước: mưa ít, mùa mưa ngắn, nắng gió nhiều, đất cát và đất xám bạc màu giữ nước kém. Ở đây mỗi khối nước giữ lại được trong mùa mưa đều có giá trị.
Nước ngầm từng là chỗ dựa, nhưng nhiều nơi giếng ngày càng phải khoan sâu hơn và vẫn cạn vào cuối mùa khô năm hạn. Khai thác nước dưới đất quá mức còn làm cạn chung cả vùng, giếng nhà này hút thì giếng nhà bên cạnh yếu đi. Vì thế giữ lại nước mưa ngay trên đất mình là hướng bền hơn cho nông hộ.
Các cách trữ nước bề mặt cho nông hộ
Mỗi cách hợp với một kiểu địa hình và quy mô vườn. Thường một hộ dùng kết hợp hai, ba cách:
| Hình thức | Hợp với | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Ao đào lót bạt chống thấm | Đất đồi thấm nhanh, đất cát, vùng không giữ được nước tự nhiên | Bạt phải trải trên nền đã dọn đá, rễ cây; mép bạt chôn chắc; có lối lên cho người và vật nuôi lỡ rơi xuống |
| Hồ, ao đào chặn khe tụ thuỷ nhỏ | Nơi có rãnh, khe nước chảy về mùa mưa | Có tràn xả lũ để bờ không vỡ; không chặn dòng chảy chung ảnh hưởng hộ phía dưới |
| Bể xây, bồn chứa nước mưa | Hộ có mái nhà, mái chuồng, mái kho rộng | Lưới chắn rác ở máng, bỏ nước đầu trận mưa; đậy kín chống muỗi |
| Túi, bể nhựa lớn đặt nổi | Vườn nhỏ, cần linh hoạt, đất không đào được | Đặt chỗ phẳng, tránh vật nhọn, che nắng để bền |
| Mương, rãnh giữ nước theo đường đồng mức | Đất dốc trồng cây lâu năm | Vừa giữ nước vừa giữ đất; khơi lại sau mỗi mùa mưa |
Ao, hồ trữ nước trên đất dốc là công trình có rủi ro: bờ đắp yếu có thể vỡ khi mưa lớn, gây sạt lở cho chính vườn mình và các hộ phía dưới. Ao lớn, ao đặt trên sườn dốc nên nhờ cán bộ kỹ thuật hoặc thợ có kinh nghiệm xem vị trí, cao độ bờ và đường tràn trước khi đào.
Làm một ao lót bạt nhỏ cho vườn đồi
Đây là trình tự chung nhiều nông hộ đã làm; kích thước cụ thể tuỳ diện tích vườn và lượng nước cần:
- Chọn chỗ. Nơi tương đối thấp trong vườn để hứng nước chảy về, nhưng không nằm ngay đường nước lũ dồn mạnh. Tránh sát gốc cây lớn vì rễ có thể đâm thủng bạt, và tránh đất dễ sạt. Đặt ao sao cho có thể tưới tự chảy hoặc bơm ngắn đường ra vườn.
- Đào và làm mái. Mái ao không dựng đứng; độ nghiêng vừa phải để bạt nằm êm và bờ không sạt. Đáy và mái được dọn sạch đá, rễ, cành cứng. Có nơi lót thêm một lớp vải địa kỹ thuật hoặc bao bì cũ dưới bạt để chống thủng.
- Trải và cố định bạt. Trải bạt vào ngày ít gió, để chùng vừa đủ, không kéo căng vì đất lún sẽ làm rách. Mép bạt chôn trong rãnh đào quanh miệng ao rồi lấp đất nén chặt.
- Dẫn nước vào. Đào rãnh dẫn nước mưa từ mặt vườn, từ đường đi, từ mái nhà về ao. Đầu rãnh có hố lắng nhỏ để giữ đất cát lại, tránh ao bị bồi lấp nhanh.
- Làm tràn và rào chắn. Có lối tràn để nước dư thoát an toàn khi ao đầy. Rào quanh ao, có bậc hoặc dây bám để người, trẻ em, vật nuôi lỡ rơi xuống có thể bám lên; mái bạt rất trơn, rơi xuống khó tự leo lên.
- Giảm bốc hơi. Vùng nắng gió, mặt ao mất nước đáng kể qua bốc hơi. Trồng cây chắn gió quanh ao ở khoảng cách không để rễ chạm bạt, hoặc che một phần mặt ao giúp giữ nước lâu hơn.
Ao lót bạt nếu định thả thêm cá thì phải tính lại: cá cần nước sạch và đủ sâu suốt mùa khô, trong khi ao trữ tưới sẽ bị rút cạn dần. Việc nuôi cá trong ao kết hợp được bàn ở danh mục mô hình VAC; ao trữ nước tưới thuần thì ưu tiên nước cho cây.
Thu nước mưa từ mái nhà, mái chuồng
Một mái tôn cỡ trung bình trong một trận mưa lớn cho lượng nước đáng kể, hoàn toàn ngọt và sạch hơn nước chảy tràn trên mặt đất. Với vùng duyên hải Nam Trung Bộ và vùng ven biển nhiễm mặn, nước mưa từ mái là nguồn ngọt chắc chắn nhất cho vườn rau, cây giống và cây con. Cách tính dễ nhớ: diện tích mái (mét vuông) nhân với lượng mưa (mi-li-mét) cho ra số lít nước gần đúng có thể hứng, trừ đi phần hao do bắn, tràn.
Máng xối dẫn vào bể nên có lưới chắn lá và một cơ chế bỏ nước đầu trận, vì mấy phút đầu nước cuốn bụi, phân chim, rỉ sét trên mái. Bể đậy kín để chống muỗi đẻ trứng, nhất là ở nơi có sốt xuất huyết. Mái chuồng trại cũng hứng được nước, nhưng nước này dùng tưới cây, không dùng cho sinh hoạt.
Ở hộ có cả vườn và chuồng, nước mưa từ mái chuồng tách riêng khỏi nước rửa chuồng là việc quan trọng. Trộn hai dòng này vào nhau thì vừa mất nguồn nước sạch, vừa làm hầm chứa chất thải quá tải mùa mưa, tràn ra môi trường. Luật Chăn nuôi 2018 có quy định về xử lý chất thải chăn nuôi; chi tiết nên kiểm văn bản hiện hành và hỏi cơ quan chuyên môn địa phương.
Giữ nước ngay trong đất: kho trữ rẻ nhất
Bồn quanh gốc cây lâu năm. Vun bờ thấp quanh tán để nước mưa và nước tưới đọng lại thấm xuống thay vì chảy tràn. Trên đất dốc, bồn làm hình bán nguyệt phía dưới dốc. Mùa mưa ở chỗ đất trũng thì phải mở bồn cho thoát, tránh úng gốc.
Rãnh và băng cây theo đường đồng mức. Rãnh nhỏ cắt ngang dốc, phía dưới có băng cỏ hoặc cây họ đậu, chặn dòng chảy, cho nước thấm xuống đất. Cách này cũng giảm xói mòn lớp đất mặt quý giá.
Che phủ gốc và cây che phủ. Lớp phủ hữu cơ làm nước mưa thấm tốt hơn, bốc hơi chậm hơn. Cách chọn vật liệu đã có bài riêng trong danh mục này.
Tăng chất hữu cơ trong đất. Đất có nhiều mùn giữ nước như miếng bọt biển. Phân chuồng hoai, phụ phẩm vườn trả lại đất qua nhiều năm làm đất giữ ẩm tốt hơn rõ rệt, nhất là đất cát, đất xám bạc màu.
Hạn chế cày xới mùa khô. Mỗi lần xới đất là mở cửa cho hơi nước thoát. Cuối mùa mưa nên giữ mặt đất được che phủ, hạn chế làm cỏ trắng toàn vườn.
Tính sơ lượng nước cần trữ trước mùa khô
Không cần công thức phức tạp, nhưng nên làm một phép tính thô để biết ao, bể nhà mình đủ cho bao lâu. Đầu tiên là đếm số lần tưới cần trong mùa khô của từng loại cây, theo kinh nghiệm những năm trước hoặc khuyến cáo địa phương. Nhân với lượng nước mỗi gốc mỗi lần, rồi nhân với số gốc. Kết quả so với dung tích ao, bể, trừ đi phần bốc hơi và thấm.
Ví dụ giả định: một vườn có ít gốc cây lâu năm, mỗi lần tưới mỗi gốc một lượng nhất định, mùa khô cần một số đợt. Nếu tổng nhu cầu lớn hơn nước trữ, có ba hướng: tăng trữ, giảm nhu cầu bằng tưới gốc, tưới nhỏ giọt và che phủ, hoặc chấp nhận ưu tiên tưới cho những đợt quan trọng nhất của cây như đợt ra hoa, đợt nuôi trái. Biết trước con số giúp không bị rơi vào cảnh tưới thoải mái đầu mùa rồi cạn nước đúng lúc cây cần nhất.
Ghi chép mực nước ao mỗi tuần trong mùa khô cũng là thói quen tốt. Sau một hai năm, bà con sẽ biết ao nhà mình mất bao nhiêu nước mỗi tuần do tưới, do bốc hơi, và điều chỉnh kế hoạch tưới cho năm sau.
Những lý do khiến nước trữ cạn sớm hơn dự tính
Tưới tràn đầu mùa khô. Đầu mùa đất còn ẩm, cây chưa thật cần, nhưng nhiều hộ thấy ao đầy nên tưới thoải mái. Đến cuối mùa khô, đúng lúc cây nuôi trái, ao đã cạn. Đầu mùa nên tưới vừa đủ, dồn nước cho các đợt quan trọng về sau.
Ao bị bồi lấp. Không có hố lắng, mỗi mùa mưa đất cát theo dòng chảy vào ao, đáy cạn dần, dung tích giảm mà chủ vườn không để ý. Nạo vét định kỳ, giữ hố lắng ở đầu rãnh dẫn nước.
Bạt thủng không phát hiện. Một lỗ thủng nhỏ ở đáy có thể làm mất nước ngày đêm. Mực nước tụt nhanh bất thường trong khi không tưới là dấu hiệu cần kiểm tra bạt. Vá sớm khi mực nước còn thấp để dễ thấy chỗ hỏng.
Bốc hơi mặt ao lớn. Ao rộng mà nông mất nước nhiều qua bốc hơi hơn ao hẹp mà sâu, cùng dung tích. Khi đào mới, ưu tiên sâu hơn là rộng ra, trong giới hạn an toàn của đất và mái ao.
Dùng chung không có thoả thuận. Ao chung của vài hộ hay cạn sớm vì ai cũng bơm. Thoả thuận lịch bơm, lượng bơm từ đầu mùa giúp tránh mất nước và mất lòng nhau giữa mùa khô.
Câu hỏi thường gặp
Ao lót bạt dùng được bao lâu?
Tuỳ chất lượng bạt, độ dày và cách giữ. Bạt phơi nắng trực tiếp phần mép trên mực nước thường xuống cấp nhanh nhất. Giữ nước trong ao càng lâu càng tốt, che bớt phần mép, tránh vật nhọn và gia súc dẫm lên mép bạt sẽ giúp bạt bền hơn.
Đào ao trữ nước có phải xin phép không?
Ao nhỏ trong vườn nhà thường đơn giản hơn, nhưng quy định về đất đai, tài nguyên nước và an toàn công trình có thể khác nhau tuỳ quy mô, vị trí và loại đất. Nên hỏi chính quyền xã và cơ quan chuyên môn trước khi đào ao lớn hoặc chặn dòng chảy, để tránh vi phạm và tranh chấp nước với hộ khác.
Nước ao trữ bị xanh rêu có tưới được không?
Nước có rêu, tảo vẫn tưới gốc được cho cây lâu năm. Với hệ thống tưới nhỏ giọt, rêu tảo làm tắc béc nên cần lọc kỹ. Giảm tảo bằng cách che bớt nắng mặt ao, hạn chế phân, nước thải chảy vào ao, và giữ mực nước sâu.
Trồng cây gì quanh ao để giảm bốc hơi mà không hại bạt?
Chọn cây bụi hoặc cây thân thấp rễ không quá mạnh, trồng cách mép bạt một khoảng an toàn, ở phía đầu hướng gió chính. Tránh tre, bạch đàn và những cây rễ ăn rộng, mạnh sát ao. Có thể dùng thêm hàng rào lưới chắn gió nếu chưa có cây.
Có nên khoan thêm giếng thay vì đào ao?
Giếng giúp chủ động nhưng phụ thuộc mạch nước ngầm, có thể cạn vào năm hạn và việc khai thác cần tuân thủ quy định về tài nguyên nước. Ao trữ nước mưa không làm cạn nguồn chung. Nhiều hộ dùng cả hai: ao là nguồn chính, giếng là dự phòng cho đợt tưới quan trọng.
Nước mưa trữ lâu trong bể có hỏng không?
Nước mưa để trong bể kín, tối, sạch thì giữ được khá lâu để tưới cây. Bể hở, có ánh sáng sẽ mọc rêu và là chỗ muỗi đẻ trứng. Vệ sinh bể trước mùa mưa, đậy kín, lắp lưới chắn và bỏ nước đầu trận là đủ cho mục đích tưới.