Xoài rụng trái non phần lớn là chuyện bình thường: một chùm bông xoài có hàng trăm đến hàng nghìn hoa, nhưng chỉ vài trái giữ lại tới lúc thu hoạch. Cây tự bỏ những trái không được thụ phấn tốt hoặc vượt quá sức nuôi. Đáng lo là khi trái rụng hàng loạt vượt mức thường thấy, rụng kèm vết đen trên cuống, trên trái, hoặc rụng dồn sau một đợt mưa, nắng nóng hay khô hạn.
Muốn giữ trái, cần biết trái đang rụng ở đợt nào. Đợt đầu ngay sau khi hoa tàn thường do thụ phấn và thời tiết lúc nở hoa; đợt hai khi trái bằng hạt bắp tới đầu ngón tay hay liên quan tới thán thư, thiếu nước, cây ra đọt non tranh dinh dưỡng; đợt rụng trái lớn thường do sâu đục trái, ruồi, nứt trái hoặc gió bão. Bài này đi qua từng đợt và việc làm được ở vườn xoài Nam Bộ, duyên hải Nam Trung Bộ và các vùng xoài phía Bắc như Sơn La.
Vì sao cây xoài phải tự rụng trái
Chùm bông xoài là chùm hoa hỗn hợp: phần lớn là hoa đực, chỉ một phần là hoa lưỡng tính có khả năng đậu trái. Hoa lưỡng tính lại cần côn trùng mang phấn, chủ yếu là ruồi, ong và một số loài côn trùng nhỏ; bài thụ phấn hoa xoài ở trang ongmuoi nói kỹ về chuyện này. Trái nào thụ phấn kém, hạt phát triển yếu, sẽ tiết ít chất kích thích sinh trưởng và bị cây loại bỏ trước.
Ngay cả khi thụ phấn tốt, cây cũng không thể nuôi tất cả. Một cành có giới hạn số lá, mỗi trái cần một lượng lá nhất định để lớn. Trong những tuần đầu, cây "chọn" giữ những trái khoẻ nhất trên chùm và bỏ phần còn lại. Đây gọi là rụng sinh lý. Người mới trồng thấy gốc xoài vàng một lớp trái non thường hoảng, nhưng nếu trên chùm vẫn còn vài trái đều, xanh bóng thì không có gì phải can thiệp mạnh.
Vấn đề là ranh giới giữa rụng sinh lý và rụng do bệnh, do chăm sai. Nhìn vào thời điểm, kiểu rụng và dấu vết trên trái là cách phân biệt rẻ nhất, trước khi nghĩ tới chuyện phun xịt.
Ba đợt rụng và cách nhận ra nguyên nhân
Tóm tắt dưới đây là cách người làm xoài lâu năm đọc vườn. Thời gian là tương đối, khác nhau giữa giống và vùng:
| Đợt rụng | Thời điểm | Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp |
|---|---|---|---|
| Rụng sau hoa | Từ lúc hoa tàn đến khi trái bằng hạt tiêu, hạt đậu | Trái nhỏ vàng, rụng cả cuống nhỏ; chùm trơ cành | Thụ phấn kém, mưa hoặc sương lúc hoa nở, rầy bông, thán thư trên bông |
| Rụng trái non | Trái bằng hạt bắp đến đầu ngón tay cái | Cuống vàng rồi rụng; có khi chấm đen trên trái | Thán thư, thiếu nước, nắng nóng, cây ra đọt non, thiếu dinh dưỡng |
| Rụng trái lớn | Trái đã định hình đến gần thu hoạch | Trái có lỗ, vết thối, nứt; rụng sau gió | Ruồi đục trái, sâu đục hạt, nứt trái do tưới thất thường, gió bão |
Cách kiểm nhanh: nhặt mười trái rụng dưới gốc, bổ đôi và nhìn. Hạt teo, nâu, không phát triển gợi ý thụ phấn kém hoặc rụng sinh lý. Vết đen lõm trên vỏ, cuống thâm đen gợi ý thán thư. Có dòi bên trong là ruồi đục trái. Trái lành, cuống vàng đều, hạt bình thường, rụng sau những ngày khô nóng thì nghĩ tới nước.
Đợt đầu: thời tiết lúc ra hoa và chuyện thụ phấn
Mưa đúng lúc hoa nở là kẻ thù số một của vườn xoài. Nước mưa rửa trôi hạt phấn, làm côn trùng không ra hoạt động, và tạo độ ẩm cho nấm thán thư phát triển trên bông. Ở Nam Bộ, nhiều nhà vườn chủ động xử lý cho xoài ra hoa vào mùa khô cũng chính vì lý do này. Ở phía Bắc, xoài ra hoa cuối đông đầu xuân hay gặp mưa phùn, nồm ẩm nên tỉ lệ đậu thường thấp và thất thường giữa các năm.
Không thể điều khiển trời, nhưng có thể giảm thiệt hại. Thứ nhất, nếu xử lý ra hoa nghịch vụ thì tính lịch để bông nở rơi vào khoảng ít mưa của vùng mình. Thứ hai, giữ vườn có côn trùng thụ phấn: không phun thuốc trừ sâu lúc hoa nở rộ, giữ cỏ hoa và bờ bụi ở mức vừa phải. Một số nhà vườn còn treo cá ươn, đầu tôm để dụ ruồi vào vườn lúc xoài trổ bông, đây là kinh nghiệm dân gian khá phổ biến, có cơ sở là ruồi tham gia thụ phấn hoa xoài.
Thứ ba, canh rầy bông xoài và bọ trĩ trên chùm hoa. Rầy chích hút làm bông khô, tiết mật cho nấm bồ hóng phủ đen; bọ trĩ làm trái non sần, dễ rụng. Thăm vườn thường xuyên lúc bông đang dài ra, khi mật độ vượt mức thì mới tính biện pháp, theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật. Phun tràn lan đúng lúc hoa nở làm chết luôn côn trùng thụ phấn, đậu càng kém.
Đợt hai: thán thư, nước và đọt non
Thán thư là bệnh đáng ngại nhất trên xoài non. Nấm gây vết đen trên bông, trên trái non, làm cuống thâm và trái rụng. Bệnh lan mạnh khi có mưa, sương đêm, độ ẩm cao. Cách quản lý gốc là vệ sinh vườn: tỉa tán thoáng sau thu hoạch, cắt bỏ cành khô, gom trái và bông bệnh ra khỏi vườn, không để nước đọng trong tán. Khi cần dùng thuốc thì chọn đúng nhóm, đúng thời điểm, đọc nhãn và hỏi kỹ cán bộ bảo vệ thực vật; tránh phun lúc hoa nở rộ.
Thiếu nước lúc trái non rụng nhanh hơn ta tưởng. Sau khi trái đậu, cây cần ẩm đều. Nhiều vườn giữ khô để ép ra hoa rồi quên tưới lại đủ khi trái đã đậu. Đất khô nứt, gió nóng phơn ở miền Trung, nắng gắt mùa khô Nam Bộ đều khiến cây cắt bớt trái để tự cứu. Tưới đều, tủ gốc bằng rơm, cỏ khô, lá cây giữ ẩm.
Đọt non ra đúng lúc nuôi trái là đối thủ của trái. Cây ra một đợt đọt mạnh khi trái còn nhỏ thì dinh dưỡng dồn cho đọt, trái rụng. Đọt non thường bật do bón đạm nhiều, tưới đẫm đột ngột sau khi khô lâu, hoặc mưa trái mùa. Giữ chế độ phân cân đối, hạn chế đạm trong giai đoạn nuôi trái non; những đọt lẻ mọc ra cạnh chùm trái có thể ngắt bỏ.
Thiếu canxi, bo ảnh hưởng tới cuống và hạt. Bo liên quan tới khả năng thụ phấn và phát triển của ống phấn, canxi liên quan tới vách tế bào và độ bền của cuống. Vườn đất cát, đất bạc màu hay gặp thiếu vi lượng. Cách chắc chắn là phân tích đất, phân tích lá; bón bổ sung theo kết quả thay vì phun đủ loại phân bón lá theo lời mời chào.
Đợt rụng trái lớn: ruồi đục trái, nứt trái và gió
Khi trái đã to bằng quả trứng trở lên, rụng ít khi còn là chuyện sinh lý. Ruồi đục trái chích đẻ trứng vào vỏ, dòi ăn thịt bên trong, trái thối và rụng. Vườn có nhiều trái rụng nằm dưới gốc là nơi ruồi sinh sôi cho lứa sau, vì vậy gom trái rụng, chôn sâu hoặc ngâm nước kín là việc nhỏ mà hiệu quả. Bẫy dẫn dụ ruồi đực và bao trái là hai cách phổ biến ở các vùng trồng xoài hàng hoá.
Bao trái xoài bằng túi giấy chuyên dùng đã thành thói quen ở nhiều vùng như Đồng Tháp, Tiền Giang cũ (nay là Đồng Tháp), Khánh Hòa. Bao trái che được ruồi, giảm vết bệnh trên vỏ và giảm số lần phun. Thời điểm bao thường khi trái đã qua đợt rụng sinh lý, trước khi ruồi vào mạnh; trước khi bao nên tỉa bớt trái trên chùm, chỉ giữ một hai trái đẹp nhất để trái đều và lớn.
Nứt trái thường do nước thất thường: khô lâu rồi mưa lớn hoặc tưới đẫm đột ngột, phần thịt bên trong lớn nhanh hơn vỏ. Giữ ẩm đều và tủ gốc giảm được đáng kể. Gió mạnh cuối mùa khô và mưa giông đầu mùa ở Nam Bộ, bão ở miền Trung làm gãy cành, rụng trái; tán thấp, cành khung chắc từ khâu tạo tán và hàng cây chắn gió quanh vườn là cách phòng từ gốc.
Lịch thăm vườn từ lúc trổ bông tới khi trái định hình
Không cần thiết bị gì đặc biệt, chỉ cần đi đều và ghi lại. Một nhịp thăm vườn gợi ý:
- Lúc bông bắt đầu nhú: đếm tỉ lệ cành ra bông, xem có đọt non lẫn vào không; ghi ngày.
- Bông dài ra, chưa nở: soi rầy bông, bọ trĩ ở mặt dưới chùm; nhìn vết đen thán thư trên trục bông.
- Hoa nở rộ: không phun thuốc trừ sâu; quan sát côn trùng tới hoa vào buổi sáng; ghi lại ngày mưa.
- Hoa tàn, trái bằng hạt tiêu: chấp nhận rụng nhiều; chỉ lo nếu chùm rụng trơ hoàn toàn trên diện rộng.
- Trái bằng hạt bắp đến ngón tay: tưới đều, tủ gốc; nhặt và bổ trái rụng xem nguyên nhân; ngắt đọt non mọc cạnh chùm.
- Trái bằng quả trứng: tỉa trái, bao trái nếu vườn có làm; gom trái rụng hằng tuần để cắt vòng ruồi đục trái.
Ghi sổ đơn giản theo từng khu vườn giúp năm sau biết khu nào rụng nặng, rụng vào lúc nào, trùng với mưa hay với đợt đọt. Sau hai ba năm, sổ ghi chính là bản hướng dẫn riêng cho vườn của mình, chính xác hơn mọi lịch phun in sẵn.
Khi nào cần nhờ cán bộ kỹ thuật xem vườn
Nếu cả vườn rụng trơ chùm trong khi vườn xung quanh cùng giống, cùng lịch vẫn giữ trái; nếu trái rụng kèm vết bệnh lạ không giống thán thư; hoặc nếu cây vừa rụng trái vừa vàng lá, khô cành, thì không nên tự đoán rồi mua thuốc. Lúc đó nên mang mẫu cành, lá, trái tới trạm khuyến nông, trạm bảo vệ thực vật của xã, phường hoặc mời cán bộ xuống vườn.
Mang mẫu đúng cách giúp cán bộ đọc nhanh hơn: chọn vài trái mới rụng, vài trái còn trên cây có vết bệnh, cành lá kèm theo; bọc giấy báo ẩm, không bỏ túi nilon kín dưới nắng. Ghi kèm ngày ra hoa, ngày xử lý (nếu có), các lần bón phân, tưới nước và phun xịt gần nhất. Thông tin càng rõ, chẩn đoán càng đúng.
Giữ trái xoài suy cho cùng là giữ cây khoẻ đúng lúc: tán thoáng, rễ khoẻ, nước đều, dinh dưỡng cân đối và vườn còn côn trùng có ích. Không có loại phân hay thuốc nào giữ trái được nếu bốn thứ ấy hỏng.
Câu hỏi thường gặp
Xoài rụng bao nhiêu trái là bình thường?
Không có con số cố định vì phụ thuộc giống, tuổi cây, thời tiết. Rụng phần lớn trái nhỏ ngay sau hoa là bình thường. Điều đáng lo là chùm rụng trơ hoàn toàn trên diện rộng, rụng kèm vết bệnh hoặc rụng dồn sau một biến cố như mưa lớn, khô hạn kéo dài, phun thuốc sai thời điểm.
Phun phân bón lá có giữ được trái xoài không?
Chỉ giúp khi cây thật sự thiếu một chất nào đó, ví dụ bo hay canxi ở vườn đất nghèo. Nếu nguyên nhân là thán thư, thiếu nước hay đọt non tranh trái thì phân bón lá không giải quyết được. Nên phân tích đất hoặc lá trước, tránh phun nhiều loại cùng lúc theo quảng cáo.
Có nên tưới nhiều để xoài đỡ rụng không?
Cần tưới đều chứ không phải tưới nhiều. Đang khô mà tưới đẫm đột ngột có thể kích cây ra đọt non, tranh dinh dưỡng với trái, hoặc làm trái lớn nứt. Tốt nhất là giữ ẩm ổn định từ khi trái đậu, kết hợp tủ gốc để đất không khô quá nhanh.
Treo đầu cá, đầu tôm trong vườn xoài có tác dụng gì?
Đây là kinh nghiệm dân gian để dụ ruồi vào vườn lúc xoài trổ bông, vì ruồi là một trong những côn trùng thụ phấn chính cho hoa xoài. Cách làm này có lý ở mức nguyên lý, nhưng cần đặt xa nhà, xa nguồn nước và dọn sạch sau mùa hoa để tránh mùi và vệ sinh kém.
Bao trái xoài khi nào là hợp lý?
Thường bao sau khi trái đã qua đợt rụng sinh lý và trước khi ruồi đục trái hoạt động mạnh, tức khi trái đã định hình và giữ ổn định trên chùm. Trước khi bao nên tỉa bớt, giữ một hai trái đẹp nhất trên mỗi chùm. Thời điểm cụ thể nên học theo vườn cùng giống trong vùng.
Xoài năm sai năm mất mùa có liên quan tới rụng trái không?
Có liên quan gián tiếp. Năm cây mang trái quá nhiều, cây kiệt sức, không kịp ra đọt và tích luỹ cho vụ sau, nên năm sau ra hoa ít, trái giữ kém. Tỉa trái vừa phải, bón phục hồi sau thu hoạch và tỉa tán đều đặn giúp cây cho trái ổn định hơn qua các năm.