Trồng chuối hiệu quả xoay quanh bốn việc: chọn cây giống sạch bệnh (chồi lưỡi kiếm khoẻ hoặc cây cấy mô từ cơ sở rõ nguồn gốc), trồng đúng khoảng cách trên đất thoát nước, giữ mỗi bụi một cây mẹ và một hai cây con nối tiếp, và quản lý bệnh héo rũ Panama ngay từ khâu giống và vệ sinh dụng cụ. Làm đúng bốn việc này, vườn chuối cho buồng đều và kéo dài được nhiều năm.
Chuối là cây dễ trồng nhưng dễ trồng sai. Nhiều vườn để bụi mọc tự do, mỗi gốc năm bảy cây con chen nhau, buồng nhỏ dần; nhiều nơi mua chồi trôi nổi rồi mang bệnh vào cả vùng. Bài viết cho nông hộ trồng chuối tiêu, chuối già, chuối tây (chuối xiêm) ở đồng bằng sông Hồng, miền Trung, Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long; con số là tham khảo, tuỳ giống, đất và mục đích bán tươi hay ăn nhà.
Chọn cây giống: chồi lưỡi kiếm hay cây cấy mô
Chồi lưỡi kiếm là chồi tốt nhất nếu lấy từ vườn sạch bệnh. Chồi lưỡi kiếm có gốc to như củ, thân thon dần lên, lá hẹp nhọn như lưỡi kiếm. Kiểu chồi này mọc sâu, nối với củ mẹ chắc, sau trồng phát triển khoẻ. Tránh chồi lá rộng (chồi nước): mọc nông, lá xoè to từ sớm, củ nhỏ, cho buồng kém.
Cây cấy mô đồng đều và sạch bệnh ban đầu. Cây nhân bằng nuôi cấy mô từ cơ sở có kiểm định thường đồng đều về tuổi, cho thu hoạch tập trung, và không mang mầm bệnh từ đất vườn cũ. Đổi lại, cây cấy mô non yếu lúc đầu, cần chăm kỹ những tháng đầu, chống nắng gắt và giữ ẩm. Vùng trồng chuối hàng hoá lớn hầu hết dùng cây cấy mô.
Không lấy giống ở vùng đã có héo rũ Panama. Nấm gây bệnh sống trong đất rất lâu và đi theo củ, theo đất bám rễ. Một xe chồi từ vùng bệnh có thể làm cả vùng mới nhiễm. Hỏi rõ nguồn gốc, quan sát vườn mẹ: cây vàng lá từ lá già, gãy gập cuống lá, bổ thân thấy sọc nâu đỏ là dấu hiệu nên tránh.
Xử lý chồi trước khi trồng. Gọt sạch rễ cũ và phần củ dập, thâm; củ có vết sâu đục (sùng) thì loại. Để chồi nơi râm mát vài ngày cho vết gọt se lại rồi trồng. Khâu nhỏ này hạn chế mang sùng đục củ và mầm thối vào vườn mới.
Đất, hố và khoảng cách trồng
Chuối ưa đất tơi, nhiều mùn, giữ ẩm nhưng phải thoát nước. Rễ chuối nông và chịu úng kém; ngập vài ngày là cây vàng lá, thối củ. Ở đồng bằng sông Cửu Long, chuối thường trồng trên liếp hoặc bờ mương; ở đồng bằng sông Hồng, nhiều hộ trồng chuối trên đất bãi ven sông, nơi đất phù sa tơi nhưng phải tính mùa nước lên. Vùng đồi trung du thì trồng theo đường đồng mức, có rãnh giữ nước giữ đất.
Hố trồng nên đào rộng và sâu khoảng nửa mét đến sáu bảy mươi phân (tham khảo), trộn đất mặt với phân hữu cơ hoai mục, để vài tuần trước khi trồng. Đặt chồi sao cho cổ củ thấp hơn mặt đất một chút, lấp đất, nén nhẹ, tưới đẫm. Cây cấy mô đặt bầu ngang mặt hố, không lấp quá sâu.
Khoảng cách tuỳ giống và cách để con. Giống thân cao, lá to như chuối già, chuối tây cần thưa hơn giống thân thấp. Trồng quá dày cây vươn cao, thân mảnh, buồng nhỏ, dễ đổ; trồng quá thưa phí đất và cỏ mọc nhiều. Nông hộ mới làm nên hỏi khoảng cách ở vườn cùng giống trong vùng và tính thêm lối đi cho xe rùa chở buồng. Nhiều nơi tranh thủ trồng xen đậu, lạc, rau ngắn ngày trong những tháng đầu khi chuối chưa giao tán.
Để con: một mẹ, một con, một cháu
Bụi chuối liên tục đẻ chồi. Nếu để mặc, một gốc có thể có năm bảy cây chen nhau, cây nào cũng gầy, buồng nhỏ, thu hoạch rải rác không đoán được. Nguyên tắc được dùng rộng rãi là giữ một cây mẹ đang mang buồng hoặc sắp trổ, một cây con và có thể thêm một cây cháu nhỏ, tất cả nối tiếp nhau về tuổi. Khi cây mẹ thu hoạch xong, cây con đã đủ lớn để trổ buồng tiếp, cứ thế vườn cho buồng liên tục.
Chọn cây con để giữ: chồi lưỡi kiếm khoẻ, mọc cùng một phía của bụi để hàng chuối không bị lệch dần, thời điểm chọn khoảng khi cây mẹ đã lớn, gần trổ. Các chồi còn lại cắt bỏ sát mặt đất và khoét điểm sinh trưởng để không mọc lại; chỉ chặt ngang thì chồi bật lại rất nhanh.
Muốn thu hoạch vào một thời điểm, ví dụ dịp Tết, người trồng tính ngược từ thời gian trổ buồng và nuôi buồng của giống để chọn lúc để con. Đây là kinh nghiệm vùng miền và giống, nên hỏi các hộ trồng lâu năm trong vùng; thời tiết lạnh ở miền Bắc kéo dài thời gian nuôi buồng hơn hẳn miền Nam.
Chăm cây từ lúc trổ tới khi chặt buồng
Giai đoạn mang buồng là lúc dễ mất công nhất nếu không làm đúng. Các việc theo thứ tự:
- Tỉa lá già, lá bệnh — cắt bỏ lá khô, lá gãy, lá bị đốm lá nặng; giữ lại đủ số lá xanh khoẻ để nuôi buồng. Lá bệnh mang ra khỏi vườn.
- Chống đổ — cây nặng buồng, nhất là giống thân cao, cần cột chống hoặc dây néo về gốc bên cạnh; vùng gió mạnh nên làm trước mùa giông bão.
- Cắt bắp — khi các nải dưới cùng đã nở, phần hoa đực còn lại (bắp chuối) cắt bỏ cách nải cuối một đoạn. Cắt bắp giảm tiêu hao dinh dưỡng và bớt nơi trú của côn trùng.
- Tỉa nải cuối — nải cuối cùng thường nhỏ, trái lép; nhiều vườn bỏ một hai nải cuối để các nải trên to đều.
- Bao buồng — bao bằng túi nilon chuyên dùng giúp vỏ sạch, giảm vết sẹo do côn trùng, lá cọ vào và giữ nhiệt mùa lạnh ở phía Bắc.
- Chặt buồng đúng độ — dựa vào cạnh trái tròn dần, thời gian từ trổ, màu vỏ; chặt xong cắt thân cây mẹ ngang tầm cao vừa phải, để thân mục dần trả dinh dưỡng cho cây con, rồi dọn sau.
Độ già khi chặt tuỳ đường bán: bán xa cần chặt sớm hơn, ăn nhà để già hơn. Phần chín, bảo quản và vận chuyển buồng là chuyện sau thu hoạch, không nằm trong bài này.
Héo rũ Panama: bệnh phải phòng từ trước khi trồng
Héo rũ Panama do một dạng nấm Fusarium sống trong đất gây ra; nấm xâm nhập qua rễ, đi lên bó mạch, làm tắc dòng nước. Cây bệnh vàng lá từ lá già, mép lá vàng trước, cuống lá gãy gập quanh thân như cái váy, bổ thân giả thấy sọc màu nâu đỏ trong bó mạch. Chủng nhiệt đới số 4 (thường viết tắt TR4) tấn công cả nhóm chuối Cavendish như chuối tiêu hồng, chuối già Nam Mỹ, đã gây thiệt hại ở nhiều nước trồng chuối và được ghi nhận ở Việt Nam.
Điều đáng sợ nhất là bào tử nấm sống trong đất nhiều năm và đi theo đất: đất bám ủng, bám bánh xe, nông cụ, nước chảy tràn, cây giống. Chưa có thuốc chữa khỏi cây đã bệnh. Vì vậy cách quản lý là ngăn bệnh vào vườn và khoanh lại khi đã có: dùng cây giống sạch bệnh; rửa sạch đất trên giày dép, nông cụ khi đi giữa các vườn; không cho nước từ vườn bệnh chảy sang vườn khác.
Khi phát hiện cây nghi bệnh: báo cán bộ bảo vệ thực vật để lấy mẫu xác định; khoanh vùng gốc bệnh, xử lý cây bệnh theo hướng dẫn, không chặt thân mang đi lung tung, không lấy chồi từ bụi bệnh và bụi xung quanh. Bổ sung phân hữu cơ, giữ đất tơi xốp, thoát nước tốt giúp hệ vi sinh vật đất cân bằng hơn; một số nơi dùng chế phẩm nấm đối kháng như Trichoderma trong quản lý tổng hợp, nhưng không nên coi đó là thuốc chữa.
Chùn ngọn, đốm lá và sùng đục củ
Bệnh chùn ngọn (còn gọi là bệnh bó ngọn, chụm đầu) do virus gây ra, lây qua rệp chuối và qua cây giống nhiễm bệnh. Cây bệnh có lá non mọc chụm lại, nhỏ, cứng, dựng đứng, mép lá vàng, có những vệt xanh đậm như nét chấm gạch dọc gân lá. Cây bệnh không cho buồng hoặc buồng dị dạng. Cách xử lý được khuyến cáo là đào bỏ cả bụi bệnh sớm để cắt nguồn lây, đồng thời kiểm soát rệp, và chỉ trồng cây giống sạch virus.
Bệnh đốm lá (thường gọi chung là sigatoka) làm lá có vệt, đốm nâu đen, lá khô sớm, cây thiếu lá nuôi buồng nên trái nhỏ, chín không đều. Bệnh nặng vào mùa mưa, vườn trồng dày, ẩm. Tỉa lá bệnh, giữ vườn thoáng, thoát nước tốt là nền tảng; chỉ khi bệnh nặng mới cần tới thuốc theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật.
Sùng đục củ (một loài bọ cánh cứng có ấu trùng đục củ chuối) làm cây còi, dễ đổ khi mang buồng. Sùng sống trong thân, củ cây đã chặt để mục. Vì vậy sau khi chặt buồng, thân cây mẹ nên được băm nhỏ, phơi hoặc đem ủ, không để nguyên thân nằm lâu trong vườn. Thân lá chuối sau thu hoạch là nguồn hữu cơ lớn; phần dùng thân chuối làm thức ăn cho heo, cho bò hay đem ủ phân được nói trong danh mục nông nghiệp tuần hoàn của trang này.
Nước, phân và cỏ cho vườn chuối
Chuối là cây lá to, thoát hơi nước mạnh, thân giả chứa nhiều nước nên cần ẩm đều quanh năm. Thiếu nước, lá cụp lại vào buổi trưa, lá non ra chậm, buồng trổ muộn và trái nhỏ. Mùa khô ở Đông Nam Bộ, Tây Nguyên và duyên hải miền Trung, vườn chuối không có nguồn tưới gần như chỉ trồng được dựa vào mùa mưa. Tủ gốc bằng chính lá chuối khô, rơm rạ, cỏ khô vừa giữ ẩm vừa trả lại hữu cơ cho đất.
Về dinh dưỡng, chuối là cây cần nhiều kali, đặc biệt ở giai đoạn trước trổ và nuôi buồng; kali liên quan tới kích thước trái và độ chắc của thân. Đạm cần cho giai đoạn cây con ra lá. Phân hữu cơ hoai mục bón hằng năm giữ cho đất tơi, rễ nông của chuối phát triển rộng. Lượng và số lần bón tuỳ đất và giống; phân tích đất ở vườn mới là cách tránh bón thừa, bón thiếu.
Cỏ tranh chấp mạnh với chuối ở giai đoạn đầu khi tán chưa khép. Làm cỏ bằng tay, phát cỏ để lại làm lớp phủ, hoặc trồng xen cây họ đậu thấp phủ đất là những cách vừa giữ đất vừa hạn chế cỏ. Không xới sâu quanh gốc vì rễ chuối nằm nông, đứt rễ là mở cửa cho nấm trong đất xâm nhập, nhất là ở vùng đã có héo rũ.
Câu hỏi thường gặp
Trồng chuối bao lâu thì có buồng?
Tuỳ giống, cây giống và vùng. Ở miền Nam nóng quanh năm, chuối thường trổ buồng sớm hơn và nuôi buồng nhanh hơn ở miền Bắc, nơi mùa đông lạnh làm cây chậm lại. Nên hỏi thời gian cụ thể của giống mình trồng ở các vườn trong vùng thay vì dùng con số chung.
Có nên để nhiều cây con trong một bụi chuối không?
Không nên. Bụi nhiều cây chen nhau thì cây nào cũng gầy, buồng nhỏ, trổ không đều. Nguyên tắc phổ biến là giữ một cây mẹ, một cây con và có thể một cây cháu nối tiếp về tuổi; các chồi còn lại cắt sát đất và khoét điểm sinh trưởng.
Chuối bị héo rũ Panama có chữa được không?
Hiện chưa có cách chữa khỏi cây đã bệnh. Việc làm được là báo cán bộ bảo vệ thực vật để xác định, khoanh vùng, xử lý cây bệnh theo hướng dẫn, không lấy chồi từ khu bệnh, vệ sinh dụng cụ, giày dép và ngăn nước chảy từ khu bệnh sang khu khác.
Vì sao phải cắt bắp chuối?
Khi các nải đã nở hết, phần hoa đực còn lại ở cuối buồng không tạo thêm trái mà vẫn hút dinh dưỡng, lại là nơi côn trùng trú ngụ. Cắt bắp giúp dồn dinh dưỡng vào các nải trái và làm buồng gọn hơn. Bắp chuối cắt ra còn dùng làm rau.
Chuối cấy mô có tốt hơn chồi thường không?
Chuối cấy mô từ cơ sở có kiểm định có ưu điểm đồng đều và sạch bệnh ban đầu, rất hợp cho vườn mới hoặc vùng chưa có bệnh. Nhược điểm là cây non yếu, cần chăm kỹ những tháng đầu. Chồi lưỡi kiếm từ vườn sạch bệnh vẫn là lựa chọn tốt cho nông hộ nhỏ.
Thân chuối sau khi chặt buồng nên xử lý thế nào?
Cắt thân ngang tầm vừa phải, sau một thời gian băm nhỏ để phơi hoặc ủ cùng phân chuồng, hoặc dùng làm thức ăn chăn nuôi. Không nên để thân nguyên nằm lâu trong vườn vì đó là nơi sùng đục củ sinh sản; thân của cây nghi bệnh héo rũ thì không mang đi nơi khác.