Vườn cây ăn trái đã bị nhiễm mặn thì việc đầu tiên là ngưng ngay mọi nguồn nước có mặn, kể cả nước mương trong vườn; sau đó rửa mặn vùng rễ bằng nước ngọt khi có, giảm bớt lá, trái để cây đỡ mất nước, che phủ gốc giữ ẩm, và tuyệt đối không bón phân nặng cho tới khi rễ non mọc lại. Cây bị hại nhẹ, chỉ cháy mép lá, thường hồi được trong một hai tháng khi có nước ngọt. Cây đã rụng gần hết lá, vỏ thân nhăn, rễ thâm đen thì phải chấp nhận cắt tán sâu, nuôi lại từ đầu, có cây không cứu được.
Xâm nhập mặn ở đồng bằng sông Cửu Long không còn là chuyện lạ. Các mùa khô 2015–2016 và 2019–2020 đã làm nhiều vườn bưởi, sầu riêng, chôm chôm ở vùng ven biển và cửa sông chết hàng loạt, nhất là ở vùng Bến Tre cũ (nay thuộc Vĩnh Long), Tiền Giang cũ (nay thuộc Đồng Tháp), Trà Vinh cũ. Bài này đi theo đúng thứ tự một nhà vườn nên làm: nhận ra cây bị mặn hay bị bệnh khác, xác định mức hại, cứu cây theo từng mức, rồi chuẩn bị cho mùa khô năm sau để không lặp lại.
Mặn làm hại cây ăn trái theo cách nào
Muối trong nước tưới hại cây theo hai đường. Đường thứ nhất là "khô sinh lý": khi nước quanh rễ có nhiều muối, rễ khó hút nước vào dù đất vẫn ướt. Cây đứng trong đất ẩm mà vẫn héo như đang hạn. Đường thứ hai là ngộ độc: ion natri và clo theo dòng nước lên lá, tích ở mép và chóp lá, nơi nước bốc hơi nhiều nhất. Lượng tích đủ lớn thì tế bào mép lá chết, ra vệt cháy nâu, viền vàng ngăn cách với phần lá còn xanh.
Mỗi loại cây chịu mặn khác nhau. Trong nhóm cây ăn trái phổ biến ở miền Tây, sầu riêng, măng cụt, chôm chôm, bưởi được xem là nhạy mặn; xoài, nhãn chịu khá hơn một chút; dừa, mãng cầu xiêm, sapô được coi là chịu mặn tốt hơn hẳn. Khuyến cáo của ngành nông nghiệp các tỉnh thường đưa ra ngưỡng nước tưới cho cây nhạy mặn ở khoảng dưới 0,5 đến 1 phần nghìn (‰); đây là mốc tham khảo, tuỳ cây, tuổi cây và tình trạng vườn, nên hỏi trạm khuyến nông hoặc trạm trồng trọt và bảo vệ thực vật nơi mình ở để có mốc phù hợp.
Điều đáng sợ là mặn hại theo kiểu tích luỹ. Một lần tưới nước hơi lợ có thể chưa thấy gì, nhưng tưới liên tiếp vài tuần thì muối dồn lại trong đất liếp. Đến khi lá cháy là đất quanh rễ đã mặn từ lâu. Vì vậy nhà vườn ven biển cần đo nước trước khi tưới, không chờ cây báo.
Phân biệt cháy lá do mặn với các nguyên nhân khác
Lá cháy mép không phải lúc nào cũng do mặn. Đối chiếu nhanh trước khi xử lý, vì cách cứu mỗi trường hợp ngược nhau:
| Dấu hiệu | Nghiêng về mặn | Nghiêng về nguyên nhân khác |
|---|---|---|
| Vị trí vết cháy | Mép và chóp lá, viền vàng rõ, cháy từ ngoài vào | Đốm rải rác giữa phiến lá thường là bệnh nấm hoặc vi khuẩn |
| Lá nào bị trước | Lá già và lá bánh tẻ bị trước, đều cả cây | Chỉ một cành, một phía tán: nghi sâu đục cành, nứt thân, rễ thối cục bộ |
| Thời điểm | Giữa mùa khô, sau khi tưới nước kênh rạch, trùng kỳ triều cường | Sau bón phân đậm: nghi cháy phân; sau mưa ngập: nghi úng rễ |
| Cả vườn hay một cây | Hàng gần mương, gần cống bị nặng hơn hàng trong | Rải rác vài cây: nghi bệnh rễ, tuyến trùng |
| Kiểm nước, đất | Bút đo hoặc khúc xạ kế cho thấy nước mương có mặn | Nước ngọt nhưng cây vẫn cháy: tìm nguyên nhân khác |
Không nên dựa vào vị giác để đoán mặn. Lưỡi người thường chỉ nhận ra vị mặn khi nước đã vượt xa mức an toàn của cây nhạy mặn. Một cây bút đo độ dẫn điện hay khúc xạ kế đo mặn rẻ hơn rất nhiều so với một vườn bưởi, và nhiều tổ hợp tác, hội nông dân đã có sẵn để bà con mượn đo.
Xác định cây đang ở mức hại nào
Mức nhẹ. Lá cháy mép ít, lá non vẫn xanh, trái còn bám. Rễ cám trắng vẫn còn khi bới nhẹ lớp đất mặt quanh tán. Cây ở mức này cứu được gần như hoàn toàn nếu ngưng mặn kịp.
Mức trung bình. Lá cháy loang hơn nửa phiến, lá rụng bớt, trái non rụng nhiều. Rễ cám ít, một phần chuyển nâu. Cây sống được nhưng mất vụ, cần cắt bớt tán để cân với bộ rễ còn lại.
Mức nặng. Cây rụng gần hết lá, cành nhỏ khô từ ngọn xuống, vỏ thân có chỗ nhăn, rễ thâm đen, bóc vỏ rễ thấy tuột. Chỉ một phần cây ở mức này phục hồi được, và mất nhiều năm mới cho trái lại.
Kiểm bằng cạo vỏ. Dùng dao cạo nhẹ lớp vỏ ngoài ở cành cấp hai, cấp ba. Còn lớp xanh tươi bên dưới là cành còn sống; nâu khô là cành đã chết, cắt bỏ tới chỗ còn xanh.
Cứu cây theo thứ tự ưu tiên
Khi vườn đã bị mặn, làm theo thứ tự sau. Đảo thứ tự, nhất là bón phân sớm, là lỗi làm chết thêm cây:
- Ngưng tưới nước có mặn ngay. Đóng cống, bờ bao để mặn không vào thêm. Thà để cây thiếu nước vài ngày còn hơn tưới nước mặn. Nếu nước mương trong vườn đã mặn, không dùng để tưới.
- Rửa mặn vùng rễ khi có nước ngọt. Nước mưa trái mùa, nước máy, nước chở từ nơi khác, nước trữ trong túi, trong ao. Tưới đẫm một lần cho muối trôi xuống sâu và thoát ra rãnh, tốt hơn tưới nhỏ giọt nhiều lần ở mặt. Rãnh liếp phải khơi thông để nước rửa có chỗ thoát; tưới mà nước đọng lại thì muối chỉ quay vòng.
- Giảm tán, giảm trái. Cây mất rễ thì không nuôi nổi bộ lá cũ. Tỉa bớt cành tăm, cành khô, cành vượt; cây trung bình và nặng nên cắt sâu hơn. Tháo bỏ phần lớn trái non, chỉ giữ ít trái ở cây khoẻ nhất.
- Che phủ gốc. Phủ rơm, lá khô, cỏ khô quanh tán, cách gốc một khoảng. Lớp phủ giữ ẩm, giảm nước bốc hơi từ mặt liếp kéo muối từ dưới lên.
- Không bón phân hoá học nặng. Phân hoá học là muối, bón vào đất đang mặn chỉ làm rễ thêm khó hút nước. Chỉ khi thấy rễ non trắng mọc lại mới bón nhẹ, chia nhiều lần. Hướng dẫn liều lượng cụ thể theo khuyến cáo của khuyến nông địa phương.
- Nuôi rễ, nuôi đọt. Khi đã có nước ngọt ổn định, có thể bổ sung phân hữu cơ hoai, chế phẩm hữu ích cho vùng rễ. Đọt mới ra đều là dấu hiệu cây đã qua cơn nguy.
Có hộ nghe theo lời đồn rải vôi, rải thạch cao, phun thuốc kích rễ ngay khi lá vừa cháy. Thạch cao có vai trò trong cải tạo đất nhiễm mặn khi đi cùng nước rửa và thoát nước tốt, nhưng rải mà không có nước ngọt để rửa thì muối vẫn nằm đó. Việc gì làm thêm cũng nên hỏi cán bộ kỹ thuật địa phương, vì đất mỗi vùng khác nhau.
Trữ nước ngọt ngay trong vườn: ao, mương và túi trữ
Nhà vườn ven biển rút ra một bài học sau hai mùa mặn lớn: không thể trông vào nước kênh rạch cả mùa khô. Nước phải được trữ từ cuối mùa mưa, khi sông còn ngọt. Các cách đang được dùng nhiều ở miền Tây là: nạo vét mương vườn rồi đóng cống giữ nước ngọt, đào ao nhỏ trong khu vườn, và dùng túi nhựa lớn trữ nước đặt dưới rãnh hoặc trên bờ.
Mương vườn trữ ngọt chỉ hiệu quả khi bờ bao kín và cống đóng đúng lúc, trước khi mặn về. Nhiều hộ đóng cống muộn vài ngày, nước trong mương đã lợ, cả mùa trữ mất tác dụng. Theo dõi bản tin dự báo mặn của cơ quan chuyên môn và đo nước mương hằng ngày khi mùa khô bắt đầu là cách chắc nhất.
Tính lượng nước cần trữ cũng là việc nên làm từ trước. Cây trưởng thành mùa khô cần nhiều nước, nhưng tưới tiết kiệm, tưới gốc thay vì tưới tràn, cộng với che phủ, có thể kéo dài đáng kể số ngày một khối nước đủ dùng. Việc thiết kế ao, tính dung tích ao cho cả trang trại là chuyện khác; trong khuôn khổ một vườn nhà, mục tiêu là đủ nước ngọt cho cây qua đỉnh mặn, thường rơi vào khoảng tháng 2 đến tháng 4 dương lịch.
Cứu cây nào trước khi nước ngọt không đủ cho cả vườn
Mùa mặn gắt, nước ngọt trữ được thường không đủ tưới cho mọi cây. Lúc đó phải chọn, và chọn theo nguyên tắc cây nào cứu được với ít nước nhất thì cứu trước. Cây đang ở mức nhẹ, bộ rễ còn tốt, chỉ cần vài lần tưới rửa và giữ ẩm là qua được. Cây ở mức nặng, rụng trụi lá, rễ đã thâm, có dội nhiều nước cũng chưa chắc sống; dồn nước cho chúng là bỏ mặc cả nhóm cây còn cứu được.
Thứ tự hợp lý mà nhiều nhà vườn đã dùng: ưu tiên cây cho trái chính của vườn đang khoẻ, sau đó tới cây tơ mới vào kinh doanh vì đã tốn nhiều năm kiến thiết, rồi tới cây con mới trồng nếu còn nước, vì cây con nhạy mặn nhưng cần ít nước mỗi gốc. Hàng cây sát mương, nơi mặn ngấm ngang mạnh nhất, nếu đã hại nặng thì có thể tạm gác. Với cây gác lại, vẫn nên cắt bớt tán và che phủ gốc để kéo dài thời gian chờ mưa.
Một điểm nhỏ nhưng hay bị quên: tưới ít nước ngọt mà tưới rải đều lên mặt liếp thì phần lớn bốc hơi, còn muối vẫn nằm nguyên. Với lượng nước hạn chế, tưới tập trung vào một vòng quanh tán, đủ đẫm để nước thấm sâu qua vùng rễ chính, rồi phủ kín lại ngay. Ghi lại cây nào đã tưới ngày nào để luân phiên, tránh tình trạng cây được tưới hai lần còn cây bên cạnh bị bỏ sót.
Chuẩn bị cho mùa khô năm sau
Vườn đã từng bị mặn sẽ có nguy cơ bị lại. Ngoài trữ nước, có mấy việc làm từ mùa mưa giúp cây đi qua mùa khô khoẻ hơn. Một là nâng liếp, bồi bùn đúng cách để rễ có lớp đất ngọt dày hơn. Hai là bón phân hữu cơ đều đặn để đất có cấu trúc tốt, giữ nước tốt. Ba là không để cây mang quá nhiều trái vào cao điểm mùa khô.
Một số vùng đã tính lại cơ cấu: chỗ nào gần cửa sông, năm nào cũng bị mặn đe doạ, thì cân nhắc chuyển từ cây nhạy mặn sang cây chịu mặn khá hơn như dừa, hoặc kết hợp cây ăn trái với mô hình khác. Đây là quyết định lớn, cần nhìn nhiều năm chứ không chỉ một mùa khô; việc đổi cơ cấu cây trồng trước biến đổi khí hậu được bàn riêng trong một bài khác của danh mục này.
Cuối cùng là liên kết với hàng xóm. Một hộ đóng cống mà cả kênh chung không có cống ngăn mặn thì khó giữ. Nhiều tổ hợp tác vận hành cống chung, thông tin cho nhau khi nước bắt đầu lợ. Một cuộc gọi báo nước mặn đã về tới đầu kênh có thể cứu cả xóm vườn.
Câu hỏi thường gặp
Cây bưởi đã rụng hết lá vì mặn còn cứu được không?
Còn tuỳ thân và rễ. Cạo nhẹ vỏ cành lớn, thấy lớp dưới vỏ còn xanh và bới gốc còn rễ chưa thối thì có cơ hội. Cắt bỏ cành khô, rửa mặn, che phủ, không bón phân cho tới khi cây ra đọt. Nếu vỏ thân nhăn, bong, rễ tuột hết thì khả năng phục hồi rất thấp.
Nước mặn bao nhiêu phần nghìn thì không nên tưới cho cây ăn trái?
Khuyến cáo thường gặp cho cây nhạy mặn như sầu riêng, bưởi, chôm chôm là nước dưới khoảng 0,5 đến 1 phần nghìn. Đây là mốc tham khảo; cây con nhạy hơn cây lớn, đất khô nhạy hơn đất ẩm. Hỏi khuyến nông địa phương để có ngưỡng đúng cho vườn của mình.
Có nên pha loãng nước mặn với nước ngọt để tưới không?
Pha để hạ độ mặn xuống dưới ngưỡng an toàn thì được, với điều kiện đo được độ mặn sau khi pha. Pha theo cảm tính rất dễ sai, nước vẫn vượt ngưỡng mà nhà vườn tưởng an toàn. Tưới nước pha cũng chỉ nên dùng khi thật cần, kết hợp che phủ để giảm số lần tưới.
Vì sao hàng cây sát mương bị nặng hơn hàng giữa liếp?
Nước mặn ngấm ngang từ mương vào chân liếp, rễ cây hàng ngoài gặp mặn trước. Mặt liếp sát mương cũng thường được tưới bằng nước mương nhiều hơn. Khi kiểm tra vườn, hãy đo đất và quan sát hàng ngoài trước để phát hiện sớm.
Mưa trái mùa giữa mùa khô có giúp rửa mặn không?
Một trận mưa lớn giúp rửa bớt muối ở lớp đất mặt và cho cây nước ngọt, rất quý. Nhưng mưa nhỏ chỉ làm ướt mặt rồi bốc hơi, đôi khi kéo muối lên. Tận dụng mưa lớn bằng cách khơi rãnh cho nước thoát và hứng nước mưa vào bể, túi trữ.
Sau khi hết mặn có nên bón phân thật nhiều để cây hồi nhanh?
Không nên. Rễ vừa bị tổn thương, bón đậm phân hoá học lúc này dễ làm cây cháy rễ thêm. Hãy chờ rễ non trắng mọc, bắt đầu bằng phân hữu cơ hoai và lượng nhỏ phân hoá học chia nhiều lần, tăng dần khi cây ra đọt đều.