Thanh long là cây xương rồng leo, trồng trên trụ, ra hoa theo ngày dài. Muốn vườn thanh long tốt cần bốn việc: trụ chắc và đúng chiều cao để tán xoè đều như chiếc dù, hom giống khoẻ sạch bệnh, tỉa cành mỗi vụ để giữ số cành mang trái hợp lý, và quản lý bệnh đốm nâu bằng vệ sinh vườn trước khi nghĩ tới thuốc. Chong đèn ban đêm là kỹ thuật kéo dài thời gian chiếu sáng, đánh lừa cây rằng đang là mùa ngày dài, nhờ đó cho ra hoa trái vụ vào những tháng ngày ngắn.
Vùng thanh long lớn của cả nước là khu vực Bình Thuận cũ (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng mới), Long An cũ (nay thuộc Tây Ninh) và Tiền Giang cũ (nay thuộc Đồng Tháp). Nhiều tỉnh khác cũng trồng rải rác trên đất cát, đất đồi. Bài viết theo trình tự một vườn từ lúc dựng trụ tới khi cho trái ổn định; số liệu là tham khảo, tuỳ giống ruột trắng, ruột đỏ, đất và thời tiết từng vùng.
Hiểu cây thanh long trước khi trồng
Thanh long thuộc họ Xương rồng, thân là những cành mập ba cạnh chứa nhiều nước, có rễ khí bám vào trụ. Cây chịu hạn tốt nhờ cành dự trữ nước, nhưng chịu úng rất kém: gốc ngập vài ngày là rễ thối, cành nhũn. Vì vậy vùng trồng thanh long truyền thống là đất cát, đất xám pha cát thoát nước nhanh, khí hậu nắng nhiều, mùa khô rõ như duyên hải Nam Trung Bộ.
Cây ra hoa từ các cành đã trưởng thành, thường là cành một năm tuổi, mọc rủ xuống từ đỉnh trụ. Hoa nở vào ban đêm, tàn vào buổi sáng hôm sau. Thời gian chiếu sáng trong ngày ảnh hưởng mạnh tới việc ra hoa: trong những tháng ngày dài, cây tự ra hoa theo đợt; những tháng ngày ngắn, cây đứng im. Đây chính là cơ sở của kỹ thuật chong đèn.
Một điểm ít người mới trồng để ý: thanh long ruột trắng có thể tự thụ phấn khá tốt, còn một số giống ruột đỏ thụ phấn kém hơn, đậu trái phụ thuộc nhiều vào côn trùng. Phần cơ chế thụ phấn hoa nở đêm đã có bài riêng ở trang ongmuoi; ở đây chỉ lưu ý đừng phun thuốc trừ sâu vào buổi sáng khi hoa còn mở.
Trụ, hom và khoảng cách: làm một lần dùng nhiều năm
Trụ bê tông phổ biến nhất ở vùng hàng hoá. Trụ cao vừa tầm tay người đứng dưới đất, đầu trụ có khung tròn bằng bánh xe cũ hoặc vòng sắt để cành vắt qua rủ xuống. Trụ thấp quá thì cành chạm đất, trụ cao quá thì khó tỉa, khó thu hái. Trụ sống bằng cây gỗ có ưu điểm mát gốc nhưng tranh nước, dinh dưỡng và che nắng thanh long.
Mỗi trụ trồng vài hom quanh chân trụ. Hom lấy từ cành bánh tẻ khoẻ, không vết bệnh, cắt đoạn dài vừa phải, để khô vết cắt vài ngày nơi râm mát rồi mới trồng. Đặt hom sát trụ, phần gốc chôn nông, buộc nhẹ vào trụ để rễ khí bám. Hom từ vườn có đốm nâu không dùng.
Khoảng cách trụ tính cho cả lối đi và ánh nắng. Thanh long cần nắng; trụ dày quá thì tán che nhau, cành dưới yếu. Nhiều vườn chừa lối đi đủ rộng cho xe chở phân, xe chở trái. Ở đất trũng như các vùng phía Nam đồng bằng, trụ phải trồng trên liếp hoặc mô cao để chân trụ không bao giờ ngập.
Vườn mới nên có hàng chắn gió nếu ở vùng gió mạnh. Gió mùa và gió biển làm cành gãy, trầy, mở đường cho bệnh. Hàng cây chắn gió quanh vườn hoặc lưới chắn ở phía hướng gió chính là khoản đầu tư nhỏ so với thiệt hại.
Tạo tán dù và tỉa cành sau mỗi vụ
Thanh long mấy tháng đầu chỉ cần một hai cành khoẻ nhất bò thẳng lên đỉnh trụ. Trình tự tạo tán và tỉa:
- Giai đoạn leo trụ: mỗi hom chỉ giữ một cành khoẻ bò lên, cắt bỏ các nhánh phụ mọc ngang ở thân để cây dồn sức lên cao. Buộc cành áp sát trụ.
- Tới đỉnh trụ: bấm ngọn để cành chính phân nhánh, cho các nhánh vắt qua khung đầu trụ rồi rủ xuống đều các phía.
- Hình thành tán: chọn các cành rủ khoẻ, phân bố đều quanh trụ; cành mọc chĩa vào giữa tán, cành mọc chồng chéo, cành yếu cắt bỏ.
- Sau mỗi vụ thu hoạch: cắt bỏ cành già đã cho trái nhiều vụ, cành bị bệnh, cành gãy, cành quá sát đất; giữ cành một năm tuổi khoẻ để vụ sau mang hoa.
- Tỉa cành non mọc mới: mỗi đầu cành chỉ giữ số cành non vừa phải, bỏ cành non mọc lộn xộn để tán không quá dày.
- Dọn cành tỉa ra khỏi vườn ngay trong ngày; cành bệnh đem tiêu huỷ xa vườn, không vứt dưới chân trụ.
Tán quá dày là nguyên nhân chính của bệnh nặng vào mùa mưa: trong tán ẩm, ít nắng, bào tử nấm có điều kiện bám. Tán thoáng còn giúp trái nhận đủ nắng, lên màu đẹp. Dụng cụ tỉa nên được lau bằng cồn khi chuyển từ trụ có cành bệnh sang trụ khác.
Chong đèn: nguyên lý, lợi ích và rủi ro
Chong đèn là thắp đèn trên vườn vào ban đêm, liên tục trong một số đêm, để kéo dài thời gian chiếu sáng mà cây cảm nhận được. Vào các tháng ngày ngắn, thanh long nhận tín hiệu như mùa ngày dài và phân hoá mầm hoa. Cánh đồng thanh long sáng đèn ban đêm ở vùng Hàm Thuận cũ đã quen thuộc với nhiều người, chính là kỹ thuật này. Nhờ chong đèn, nhà vườn có trái vào những tháng trái tự nhiên ít, rải được vụ thu hoạch.
Nguyên tắc: cây chỉ đáp ứng khi cành đã đủ già, đủ sức, và sau chong đèn phải nuôi được đợt hoa, đợt trái đó. Số đêm chiếu sáng, số giờ mỗi đêm, loại bóng và khoảng cách đèn là quy trình kỹ thuật của từng vùng, từng giống, nên làm theo hướng dẫn của khuyến nông địa phương và người trồng lâu năm, không tự chế.
Rủi ro cần cân nhắc: cây cho trái liên tục nhiều vụ sẽ kiệt sức nếu không bón phục hồi và nghỉ cây hợp lý; điện kéo trong vườn phải an toàn, dây dẫn, bóng đèn, ổ cắm phải đạt chuẩn chống nước, có thiết bị chống giật, không câu móc tạm bợ. Mỗi năm vẫn có tai nạn điện giật ở vườn chong đèn vào mùa mưa. Trái vụ cũng thường gặp thời tiết bất lợi hơn chính vụ, chi phí điện và công cao hơn, nên không phải vườn nào cũng nên chong đèn quanh năm.
Bệnh đốm nâu: nhận diện và quản lý theo hướng hệ thống
Bệnh đốm nâu (còn gọi đốm trắng, tắc kè) xuất hiện và lan mạnh ở các vùng thanh long khoảng hơn một thập kỷ qua. Trên cành, vết bệnh ban đầu là những chấm nhỏ màu trắng, hơi lõm, sau chuyển vàng rồi nâu, nổi gồ lên như ghẻ; nhiều vết liên kết làm cành thủng, thối. Trên trái, vết bệnh làm vỏ sần, mất giá trị thương phẩm. Bệnh do nấm gây ra, phát triển mạnh khi mưa nhiều, ẩm độ cao, nhất là trên cành non.
Quản lý bệnh hiệu quả nhất là chặn chu kỳ của nấm: tỉa và tiêu huỷ cành bệnh; giữ tán thoáng; không để cành non ra rộ vào giữa mùa mưa nếu có thể điều chỉnh; bón cân đối, không thừa đạm làm cành mềm yếu; giữ vườn khô ráo, thoát nước tốt. Cành tỉa bệnh vứt lại dưới trụ là nguồn bào tử cho cả vườn.
Thuốc bảo vệ thực vật chỉ là một phần, dùng khi vườn có nguy cơ cao theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật; đọc kỹ nhãn, đúng nhóm thuốc đăng ký cho bệnh trên thanh long, đảm bảo thời gian cách ly trước thu hoạch, nhất là với trái bán đi các thị trường khó tính. Không tự pha trộn nhiều loại thuốc theo truyền miệng.
Nước, phân và nghỉ cây giữa các đợt trái
Thanh long chịu hạn nhưng muốn trái to, vỏ đẹp vẫn cần tưới đều ở giai đoạn nuôi trái; thiếu nước lúc trái lớn thì trái nhỏ, tai trái héo. Ngược lại, tưới quá nhiều trên đất kém thoát nước làm thối gốc. Tủ gốc bằng rơm rạ, vỏ trấu hoặc cỏ khô quanh chân trụ giữ ẩm, giảm cỏ và giữ nhiệt độ đất ổn định.
Phân hữu cơ hoai mục bón đều đặn giúp đất cát giữ nước, giữ phân. Các giai đoạn ra cành, ra hoa, nuôi trái cần tỉ lệ dinh dưỡng khác nhau; vùng đất cát nghèo thường cần chú ý tới trung vi lượng. Lượng phân cụ thể nên dựa vào phân tích đất và quy trình của khuyến nông vùng.
Sau mỗi đợt trái, nhất là đợt chong đèn, cây cần thời gian ra cành mới và phục hồi. Vườn ép trái liên tục mà không nghỉ thường có cành teo, vàng, trái nhỏ dần, bệnh nặng hơn. Ghi sổ từng khu: ngày chong đèn, ngày hoa nở, ngày thu, lượng phân, để thấy khu nào đang bị ép quá sức.
Sâu hại, ốc sên, chuột: những kẻ phá vườn ít được nhắc
Ngoài bệnh đốm nâu, vườn thanh long còn có nhiều đối tượng hại khác. Ruồi đục trái chích vào vỏ trái gần chín, dòi phát triển bên trong làm trái thối; gom trái rụng, trái hỏng ra khỏi vườn là cách cắt vòng đời ruồi đơn giản nhất, kết hợp bẫy dẫn dụ theo hướng dẫn của khuyến nông. Rệp sáp và kiến thường đi cùng nhau: kiến chăm rệp để lấy mật, rệp chích hút trên cành non, nụ hoa, tai trái làm trái xấu.
Ốc sên, sên trần hoạt động ban đêm và sau mưa, gặm cành non, gặm vỏ trái non để lại vết sẹo. Ở vùng đất ẩm, chân trụ nhiều cỏ và rác là nơi ốc trú ngụ. Dọn sạch quanh chân trụ, rải tro bếp hoặc vôi bột thành vòng quanh gốc vào mùa mưa là cách nhiều nhà vườn áp dụng; bắt tay vào buổi tối cũng hiệu quả ở vườn nhỏ.
Chuột và sóc cắn trái gần chín, nhất là ở vườn gần ruộng lúa, bờ bụi. Bọc đai tôn trơn quanh trụ, phát quang bờ bụi, đặt bẫy cơ học là những cách không dùng hoá chất. Không rải bả chuột tràn lan trong vườn có vật nuôi, có trẻ em; nếu dùng phải theo hướng dẫn của chính quyền địa phương trong các đợt diệt chuột chung.
Mọi biện pháp đều bắt đầu từ việc thăm vườn đều đặn, nhìn kỹ cành non, nụ, trái non, chân trụ. Phát hiện sớm, xử lý cục bộ ở vài trụ luôn rẻ và an toàn hơn phun cả vườn.
Câu hỏi thường gặp
Thanh long trồng bao lâu thì cho trái?
Tuỳ giống, hom giống, đất và cách chăm. Hom khoẻ trồng đúng kỹ thuật ở vùng nắng nhiều thường cho những trái đầu tiên khá sớm sau khi cành đã lên tới đỉnh trụ và tạo tán; năng suất ổn định từ các năm sau. Nên hỏi thời gian cụ thể ở các vườn cùng giống trong vùng.
Chong đèn thanh long có làm cây nhanh già không?
Chong đèn bản thân không làm cây già, nhưng cho trái liên tục nhiều đợt mà không bón phục hồi, không nghỉ cây sẽ làm cây kiệt sức, cành teo, trái nhỏ. Cần cân đối số đợt trái trong năm với sức cây và lượng dinh dưỡng bù lại.
Bệnh đốm nâu thanh long lây qua đường nào?
Bào tử nấm phát tán qua nước mưa, gió, cành bệnh để lại trong vườn, dụng cụ cắt tỉa và hom giống lấy từ vườn bệnh. Vì vậy vệ sinh vườn, tiêu huỷ cành bệnh, lau dụng cụ và dùng hom sạch là các biện pháp gốc rễ.
Có nên trồng thanh long trên đất ruộng thấp không?
Chỉ nên khi có thể lên liếp hoặc đắp mô đủ cao để chân trụ không bao giờ ngập, kể cả khi mưa lớn kéo dài. Thanh long chịu úng rất kém, ngập vài ngày là thối rễ, thối gốc. Đất thấp còn ẩm, dễ phát sinh bệnh hơn đất cát.
Thanh long ruột đỏ có khó trồng hơn ruột trắng không?
Ruột đỏ thường đòi hỏi chăm kỹ hơn ở khâu thụ phấn và đậu trái, một số giống cần côn trùng hoặc thụ phấn bổ sung, trong khi ruột trắng tự thụ khá tốt. Mức độ nhiễm bệnh và yêu cầu dinh dưỡng cũng có khác biệt, nên học theo vườn cùng giống trong vùng.
Kéo điện chong đèn trong vườn cần lưu ý an toàn gì?
Dùng dây, bóng, đui và ổ cắm đạt chuẩn chống nước dùng ngoài trời; có cầu dao chống giật; đi dây trên cao, cố định chắc, không để dây chạm đất ẩm hay cọ vào trụ sắt. Kiểm tra trước mùa mưa, không sửa điện khi vườn ướt và nhờ thợ điện có chuyên môn lắp hệ thống.