Mít là cây dễ sống nhưng bộ rễ chịu úng rất kém. Ở đồng bằng sông Cửu Long, vườn mít muốn bền phải trồng trên mô cao trên liếp, có mương thoát nước và kiểm soát được mực nước mùa lũ. Ngập gốc vài ngày là cây vàng lá, rụng lá, rễ thối; mùa lũ lớn nhiều vườn mít chết hàng loạt chỉ vì bờ bao không giữ nổi nước.
Phần còn lại của kỹ thuật trồng mít xoay quanh tán và trái: tạo tán thấp để dễ chăm, dễ hái; tỉa trái để cây không gánh quá sức; bao trái và quản lý bệnh thối trái, xì mủ trong mùa mưa. Bài viết cho vườn mít ở đồng bằng sông Cửu Long và Đông Nam Bộ, nơi trồng nhiều mít Thái và các giống mít ra trái sớm; nguyên lý cũng dùng được cho vườn mít ở miền Trung, Tây Nguyên với chỉnh sửa theo đất.
Vì sao mít sợ úng hơn nhiều cây ăn trái khác
Mít có rễ cọc ăn sâu và hệ rễ tơ rất cần oxy. Khi đất ngập nước, oxy trong đất cạn nhanh, rễ tơ chết, rồi nấm gây thối rễ tấn công. Cây bơm nước kém nên lá vàng, rụng; nhiều cây nhìn vẫn xanh trong mấy ngày nước rút rồi mới héo đột ngột vì bộ rễ đã hỏng trước đó.
Ở vùng đất thấp phía Nam, nước có hai nguồn đe doạ: lũ từ thượng nguồn vào mùa nước nổi và mưa lớn dồn trong vài ngày làm mặt liếp đọng nước. Vườn có bờ bao chắc, cống điều tiết và máy bơm sẵn sàng thì chịu được lũ; vườn liếp thấp, mương cạn, cống hỏng thì một mùa mưa là đủ mất vườn.
Mít cũng không chịu mặn tốt. Những năm hạn mặn sâu, vườn ven biển phải đóng cống, trữ nước ngọt trong mương từ trước; phần ứng phó xâm nhập mặn được nói kỹ ở danh mục nước, thời tiết và hạn mặn của trang này.
Lên liếp, đắp mô và trồng
Với vườn mới trên đất ruộng hoặc vườn cũ cải tạo ở đồng bằng, trình tự làm đất thường như sau:
- Xem cao trình đất so với mực nước lũ cao nhất những năm gần đây (hỏi người già trong xóm, xem vết nước trên tường nhà); đây là căn cứ tính chiều cao liếp và bờ bao.
- Đào mương, đắp liếp; giữ lớp đất mặt màu mỡ phía trên, không đưa lớp đất phèn dưới sâu lên mặt liếp. Liếp mới nên để qua một mùa mưa cho đất ổn định và rửa bớt phèn.
- Trên liếp, đắp mô ở từng vị trí trồng: mô rộng và cao vài tấc so với mặt liếp (tham khảo), trộn đất mặt với phân hữu cơ hoai mục.
- Trồng cây giống ghép hoặc cây giống từ nguồn rõ ràng ở đỉnh mô, mặt bầu ngang mặt mô, cắm cọc giữ cây khỏi gió lay.
- Tủ gốc bằng rơm, cỏ khô; che nắng tạm cho cây trong những tuần đầu nếu trồng mùa khô.
- Mỗi năm bồi thêm đất, bùn mương lên mô theo đà cây lớn; không để mô sụt thấp dần.
Khoảng cách giữa các cây tuỳ giống và cách tạo tán. Mít tán thấp, tỉa đều đặn có thể trồng dày hơn mít để tán tự nhiên; nhưng trồng quá dày tán sẽ giao nhau sớm, vườn ẩm, bệnh nhiều. Cách thận trọng là hỏi khoảng cách ở vườn cùng giống trong vùng và chừa lối đi cho xe chở trái.
Tạo tán thấp: dễ chăm, dễ hái, ít đổ ngã
Mít để tự nhiên có thể cao vượt tầm với, trái mọc trên cao rất khó bao, khó hái và nguy hiểm khi leo. Vườn hàng hoá vì vậy thường tạo tán thấp ngay từ năm đầu. Khi cây cao khoảng ngang thắt lưng tới ngang ngực, bấm ngọn để cây phân cành; giữ ba bốn cành khung khoẻ phân đều các hướng, tạo góc rộng với thân.
Những năm sau, mỗi đợt tỉa bỏ cành mọc thẳng đứng vươn cao, cành mọc vào trong tán, cành sà sát mặt mô; giữ chiều cao tán ở mức người đứng dưới đất hoặc trên thang thấp làm việc được. Tán thấp còn giảm thiệt hại khi gió giông cuối mùa khô đầu mùa mưa, vốn hay làm gãy cành, đổ cây ở vùng đất mềm.
Mít ra trái trên thân và cành lớn, không phải ở đầu cành non như nhiều cây ăn trái khác. Vì vậy khi tỉa không sợ mất vị trí ra trái như ở cây có múi; cái cần giữ là thân và cành khung khoẻ, thông thoáng, nhận đủ nắng. Vết cắt lớn quét vôi hoặc keo liền vết để hạn chế nấm vào trong mùa mưa.
Tỉa trái, bao trái và giữ trái mít
Tỉa trái non sớm, giữ trái ở vị trí tốt. Mít ra nhiều chùm trái non trên thân; cây khoẻ cũng không nuôi nổi tất cả. Khi trái còn nhỏ, chọn giữ trái mọc trên thân hoặc cành to, cuống khoẻ, hình dạng cân đối; trái méo, trái sâu bệnh, trái mọc quá gần nhau cắt bỏ. Mỗi chùm thường chỉ giữ một trái.
Số trái trên cây tuỳ tuổi cây và sức cây. Cây mới cho trái năm đầu nên để ít trái để cây tiếp tục lớn. Cây ổn định thì tăng dần. Ham trái quá, cây kiệt, trái nhỏ, nhiều xơ, và vụ sau giảm rõ. Số trái cụ thể nên học theo người trồng cùng giống trong vùng.
Bao trái giúp giảm sâu đục trái và vết bệnh. Nhiều vườn bao trái bằng túi chuyên dùng khi trái đã qua giai đoạn rụng sinh lý. Bao trái che bớt sâu đục trái, ruồi, giữ vỏ đẹp. Đáy túi nên có chỗ thoát nước để không đọng ẩm gây thối.
Thụ phấn ảnh hưởng tới múi mít. Trái mít là quả phức, mỗi múi phát triển từ một hoa được thụ phấn. Thụ phấn kém thì trái méo, nhiều xơ, ít múi ở một bên. Mưa dầm lúc trái non, thiếu côn trùng có thể làm trái méo. Giữ côn trùng có ích trong vườn, hạn chế phun thuốc trừ sâu lúc cây có hoa.
Thối trái, xì mủ thân và mùa mưa
Bệnh thối trái non hay gặp vào mùa mưa: trái non có vết úng nâu đen rồi phủ một lớp mốc, trái thối và rụng. Nguyên nhân thường là các loài nấm phát triển trong điều kiện ẩm cao, tán rậm, trái bị côn trùng chích tạo vết thương. Gom và tiêu huỷ trái thối, không để dưới gốc; tỉa tán thoáng; tỉa bỏ trái bệnh sớm là những việc làm nền tảng.
Xì mủ thân, cành là hiện tượng chảy nhựa có màu thâm từ vỏ, vỏ dưới vết xì mủ bị thối nâu. Bệnh thường liên quan tới nấm trong đất phát triển khi gốc ẩm, đọng nước, đặc biệt ở vườn mô thấp, thoát nước kém. Cạo bỏ phần vỏ thối, quét thuốc theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật, và quan trọng hơn là sửa lại mô, mương để gốc khô ráo.
Sâu đục thân, đục cành và sâu đục trái là những đối tượng hại khác cần thăm vườn thường xuyên. Mỗi đối tượng có cách quản lý riêng; nguyên tắc chung theo hướng quản lý dịch hại tổng hợp: phát hiện sớm, xử lý cục bộ, chỉ dùng thuốc khi cần và đọc kỹ nhãn, đảm bảo thời gian cách ly với trái sắp thu.
Nước, phân và nghỉ cây sau vụ
Mít sợ úng nhưng lại cần nước đều khi đang nuôi trái. Mùa khô, tưới giữ ẩm mô, tủ gốc dày; mùa mưa, giữ mương thấp để nước trên liếp thoát nhanh. Một chiếc máy bơm sẵn sàng hoạt động và cống còn tốt là bảo hiểm rẻ nhất của vườn mít ở vùng đất thấp.
Mít ra trái nhiều đợt trong năm, nhất là các giống ra trái sớm, nên cây tiêu hao dinh dưỡng liên tục. Phân hữu cơ hoai mục bón đều đặn hằng năm giúp đất tơi, rễ khoẻ; phân vô cơ chia nhiều lần theo giai đoạn. Phân tích đất định kỳ giúp biết vườn đang thiếu hay thừa gì, nhất là vườn trên đất phèn.
Sau mỗi đợt thu, tỉa cành, dọn cuống trái cũ, bón phục hồi để cây ra lá mới. Vườn cho trái quanh năm cũng nên có những khoảng để cây nghỉ, không giữ trái liên tục trên mọi cây. Ghi sổ theo từng cây giúp biết cây nào đang bị ép quá sức, cây nào cần được nghỉ một đợt.
Lịch một năm của vườn mít vùng đồng bằng sông Cửu Long
Mốc dưới đây là khung tham khảo theo mùa ở đồng bằng phía Nam, mỗi vùng lệch nhau vài tuần; giống ra trái quanh năm thì các việc chăm trái lặp lại nhiều đợt:
| Thời kỳ | Rủi ro chính | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Đầu mùa khô | Đất khô dần, nắng gắt | Tủ gốc dày, tưới giữ ẩm mô; bón phục hồi cho cây vừa thu |
| Giữa – cuối mùa khô | Hạn, có năm xâm nhập mặn ở vùng ven biển | Trữ nước ngọt trong mương, đóng cống khi mặn lên; không bón đậm khi thiếu nước |
| Đầu mùa mưa | Giông gió, cành gãy; nấm bệnh bắt đầu | Tỉa tán thoáng trước mùa mưa; kiểm tra cọc chống, gom trái bệnh |
| Giữa mùa mưa | Mặt liếp đọng nước, thối trái, xì mủ | Giữ mương thấp, khơi rãnh trên liếp; tỉa trái bệnh sớm |
| Mùa nước nổi | Lũ tràn bờ bao | Gia cố bờ bao, cống trước mùa lũ; máy bơm sẵn sàng; bồi bùn lên mô sau lũ |
Điểm mấu chốt của lịch này là nước: mùa khô lo thiếu và lo mặn, mùa mưa lo đọng, mùa lũ lo tràn. Vườn nào quản được nước thì phần chăm cây còn lại nhẹ hơn nhiều. Ghi lại mực nước mương cao nhất, thấp nhất mỗi năm giúp tính toán việc nâng bờ, nâng mô cho những năm sau.
Trồng xen trong vườn mít mới
Mít mất vài năm mới giao tán, trong thời gian đó mặt liếp còn trống nhiều. Nông hộ thường trồng xen các cây ngắn ngày để có thu nhập sớm và che phủ đất: chuối, đu đủ, rau màu, đậu, khoai môn. Cây xen giúp giữ ẩm, hạn chế cỏ, và phần thân lá sau thu hoạch trả lại hữu cơ cho liếp.
Nguyên tắc trồng xen là không tranh với cây chính: không trồng sát mô mít, không để cây xen che nắng cây mít còn nhỏ, không để cây xen hút nước khi mít đang cần. Chuối trồng xen nên giữ khoảng cách và chặt bỏ dần khi tán mít lớn. Cây họ đậu là lựa chọn tốt vì cải thiện đạm cho đất.
Một số hộ thả gà, vịt dưới vườn mít để ăn cỏ, bắt sâu và lấy phân bón gốc. Cách làm này hợp với mô hình vườn – ao – chuồng, nhưng cần quây khu để gia cầm không bới gốc cây non, giữ khoảng cách với khu phun thuốc và tuân thủ thời gian cách ly nếu có phun. Chi tiết bố trí kết hợp có trong danh mục mô hình VAC của trang này.
Câu hỏi thường gặp
Mít bị ngập nước bao lâu thì chết?
Không có con số chung vì phụ thuộc tuổi cây, nhiệt độ, nước tĩnh hay nước chảy. Mít chịu úng kém, ngập vài ngày đã có thể hỏng rễ tơ; nhiều cây chỉ héo sau khi nước rút. Ngay khi nước vào, ưu tiên bơm thoát nhanh, sau đó xới nhẹ mặt mô cho thoáng và hạn chế bón phân cho tới khi cây ra rễ mới.
Sau khi nước rút, cứu cây mít bị úng thế nào?
Thoát nước triệt để, không để nước đọng trên mô. Cắt bỏ bớt trái để giảm gánh nặng, tỉa bớt cành lá héo. Khi cây bắt đầu ra lá non mới bón nhẹ phân hữu cơ, phân giúp ra rễ. Cây có vỏ gốc thối, xì mủ nặng nên mời cán bộ kỹ thuật xem trước khi xử lý.
Vì sao trái mít bị méo, nhiều xơ?
Thường do thụ phấn kém ở một phần trái, mưa dầm lúc trái non, thiếu côn trùng thụ phấn hoặc cây mang quá nhiều trái. Tỉa trái hợp lý, giữ côn trùng có ích, không phun thuốc trừ sâu lúc cây có hoa và bón cân đối giúp trái tròn đều hơn.
Có nên tạo tán thấp cho mít không?
Nên, đặc biệt với vườn hàng hoá. Tán thấp giúp tỉa, bao trái, hái trái an toàn, không cần leo cao, đồng thời giảm đổ ngã khi giông gió trên đất mềm. Mít ra trái trên thân và cành lớn nên tạo tán thấp không làm mất vị trí ra trái.
Trồng mít trên đất phèn cần lưu ý gì?
Đào mương, đắp liếp sao cho lớp đất phèn dưới sâu không bị đưa lên mặt; để liếp qua mùa mưa rửa phèn; đắp mô bằng đất mặt trộn phân hữu cơ. Có thể bón vôi theo kết quả đo độ chua. Giữ nước mương ổn định để phèn không bị oxy hoá thêm khi đất khô.
Mít Thái và mít ta chăm có khác nhau không?
Nguyên lý giống nhau: sợ úng, ra trái trên thân và cành lớn, cần tỉa tán, tỉa trái. Khác ở chỗ các giống ra trái sớm, trái quanh năm tiêu hao dinh dưỡng liên tục nên cần bón và nghỉ cây kỹ hơn, còn mít ta để tán tự nhiên thường cao và cho trái theo mùa.