Trồng hoa trên bờ ruộng lúa để nuôi thiên địch: mật hoa và phấn hoa là thức ăn của ong ký sinh trưởng thành, nhiều loài bọ rùa và một số thiên địch khác, giúp chúng sống lâu hơn, đẻ nhiều hơn và ở lại cánh đồng để kìm rầy nâu, sâu cuốn lá, sâu đục thân. Bờ hoa còn là chỗ trú cho nhện và côn trùng có ích khi ruộng bị cày bừa, tháo nước hay gặt. Đây là mô hình gọi là "ruộng lúa bờ hoa" hay công nghệ sinh thái trong quản lý dịch hại.
Ở Việt Nam, mô hình được thử nghiệm từ khoảng năm 2009–2010 tại Tiền Giang (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp) với sự hợp tác của Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế, sau đó lan ra nhiều tỉnh đồng bằng sông Cửu Long và một số nơi ở miền Bắc, miền Trung. Bài này giải thích cơ chế, những loại cây hay được trồng, cách bố trí, những gì mô hình làm được và không làm được, để bà con quyết định có nên làm và làm cho đúng.
Vì sao ong ký sinh cần hoa
Ong ký sinh là những loài ong rất nhỏ, có loài chỉ bằng đầu kim, đẻ trứng vào trứng hoặc sâu non của sâu hại. Ấu trùng ong lớn lên bên trong và giết vật chủ. Ong mắt đỏ ký sinh trứng sâu cuốn lá, sâu đục thân; một số loài ong nhỏ ký sinh trứng rầy nâu nằm trong bẹ lúa. Chúng là lực lượng kìm sâu quan trọng nhưng ít được bà con nhìn thấy.
Điểm yếu của ong ký sinh là con trưởng thành cần đường để sống. Không có mật hoa, nhiều loài chỉ sống được vài ngày, chưa kịp tìm hết ổ trứng sâu để đẻ. Có mật hoa, chúng sống lâu hơn nhiều lần và đẻ được nhiều hơn. Một cánh đồng lúa thuần, bờ ruộng bị phát trụi hoặc phun thuốc cỏ, gần như không có nguồn mật nào. Ong phải bay xa tìm thức ăn hoặc chết sớm.
Nghiên cứu trên ruộng lúa nhiệt đới ở Indonesia của Settle và cộng sự (công bố năm 1996) còn chỉ ra một chi tiết thú vị: đầu vụ, khi rầy và sâu chưa có mấy, nhện và các loài ăn thịt sống nhờ muỗi lắc, ruồi nhỏ và côn trùng ăn mùn sinh ra từ bùn và rơm rạ mục. Nhờ nguồn mồi phụ này, lực lượng thiên địch đã đông sẵn khi sâu hại bắt đầu tăng. Phun thuốc sớm cắt đứt chuỗi thức ăn đó, còn ruộng giữ chất hữu cơ, bờ có cây cỏ thì nuôi nó.
Bờ hoa lấp đúng chỗ thiếu đó. Hoa nở kéo dài trong vụ cung cấp "trạm tiếp năng lượng" ngay sát ruộng. Nhện không ăn mật hoa nhưng hưởng lợi gián tiếp vì bờ có nhiều côn trùng nhỏ làm mồi và có chỗ trú. Bọ rùa ăn thêm phấn hoa khi rầy, rệp còn ít, nên vẫn ở lại cánh đồng chờ con mồi tăng.
Những cây hay được trồng trên bờ ruộng
Mè (vừng). Cây được dùng nhiều nhất trong các mô hình ở đồng bằng sông Cửu Long: dễ trồng trên bờ, có hoa nhiều, nở kéo dài, mật dễ tiếp cận với ong nhỏ, và cho thêm hạt mè thu hoạch được.
Đậu xanh, đậu nành, đậu đũa. Họ đậu có tuyến mật ngoài hoa ở cuống lá, cung cấp mật ngay cả khi chưa ra hoa, đồng thời cho thêm sản phẩm và cải tạo đất bờ.
Đậu bắp. Cũng có tuyến mật ngoài hoa, hoa to, cây cao chắn gió nhẹ, cho trái ăn được.
Sao nhái, cúc, hướng dương, xuyến chi. Các cây hoa họ cúc có hoa nhỏ tụ thành đầu, mật nông, hợp với ong ký sinh. Sao nhái dễ mọc, tạo màu sắc cho cánh đồng, nhiều nơi kết hợp làm cảnh quan.
Cây hoa sẵn có ở địa phương. Không bắt buộc dùng một loài nào. Nguyên tắc là chọn cây có hoa nhỏ, mật nông, nở kéo dài hoặc nối tiếp nhau suốt vụ lúa, chịu được điều kiện bờ ruộng, không là ký chủ phụ của dịch hại lúa.
Cây cần tránh. Tránh cây họ hoà thảo trồng dày trên bờ vì có thể là ký chủ của một số sâu bệnh lúa; tránh cây xâm lấn khó kiểm soát; tránh cây cần phun thuốc nhiều vì sẽ làm hỏng mục tiêu ban đầu.
Bố trí và duy trì bờ hoa qua một vụ lúa
Một cách làm phổ biến ở các mô hình trình diễn, bà con điều chỉnh theo bờ ruộng và vụ của mình:
- Chọn bờ chính, bờ rộng và ít bị ngập, thường là bờ bao quanh cánh đồng hoặc bờ chạy dọc kênh. Không cần trồng tất cả các bờ.
- Gieo hoặc trồng cây hoa trước hoặc cùng lúc xuống giống lúa, để hoa nở vào giai đoạn lúa đẻ nhánh đến làm đòng, khi thiên địch cần xây dựng quần thể.
- Trồng hỗn hợp vài loài nở nối tiếp, để luôn có hoa trong vụ. Ví dụ mè cùng một loài họ đậu và một loài hoa họ cúc.
- Không phun thuốc cỏ trên bờ hoa; làm cỏ bằng tay hoặc cắt quanh gốc.
- Kết hợp nguyên tắc không phun thuốc trừ sâu giai đoạn đầu vụ. Bờ hoa nuôi thiên địch mà ruộng phun thuốc phổ rộng sớm thì thiên địch vẫn chết.
- Sau vụ, giữ lại một phần cây trên bờ để thiên địch có chỗ trú qua giai đoạn ruộng trống, thay vì phát sạch.
Diện tích bờ hoa không cần lớn. Phần lớn mô hình chỉ dùng một phần nhỏ bờ quanh cánh đồng. Điều quan trọng hơn là cả cánh đồng cùng không phun sớm, cùng lịch xuống giống.
Mô hình làm được gì và không làm được gì
Các báo cáo từ mô hình ở Tiền Giang cũ và các tỉnh khác ghi nhận ruộng có bờ hoa kết hợp không phun sớm thường giảm số lần phun thuốc trừ sâu, mật độ thiên địch cao hơn, năng suất tương đương hoặc nhỉnh hơn ruộng đối chứng. Các nghiên cứu cùng loại ở Trung Quốc, Thái Lan cũng cho xu hướng tương tự. Mức chênh lệch khác nhau theo vụ và điều kiện, nên tránh trông chờ một con số cố định.
Bờ hoa không phải là thuốc. Nó không diệt được rầy nâu khi rầy đã bùng phát dày, không thay được việc chọn giống chống chịu và xuống giống né rầy. Nó cũng không có tác dụng với bệnh do nấm như đạo ôn, khô vằn. Hiểu đúng thì bờ hoa là một mắt xích trong IPM: tăng sức đề kháng tự nhiên của hệ sinh thái đồng ruộng để giảm nhu cầu phun.
Về công sức, bờ hoa tốn thêm một ít công gieo, làm cỏ quanh gốc và giữ không cho gia súc ăn, đổi lại có thêm sản phẩm phụ như hạt mè, đậu, đậu bắp cho gia đình. Với nhiều hộ, phần thu phụ này bù được công bỏ ra; còn phần lợi chính, là bớt lần phun và giữ thiên địch, cộng dồn qua nhiều vụ mới thấy rõ.
Một lợi ích khác ít được nói đến là cảnh quan và đa dạng sinh học. Cánh đồng có bờ hoa đẹp hơn, có thêm ong mật và côn trùng thụ phấn, thêm chim ăn sâu. Một số địa phương kết hợp mô hình với du lịch đồng quê. Chuyện thụ phấn và ong trên vườn cây ăn trái có trang chuyên đề riêng về ong; ở đây chỉ nhắc rằng bờ hoa không chỉ phục vụ cây lúa.
Những lỗi hay gặp khi làm bờ hoa
Nhiều hộ làm thử một vụ rồi bỏ vì không thấy khác biệt. Thường là vì một trong các lỗi sau:
- Trồng hoa nhưng vẫn phun thuốc trừ sâu phổ rộng ngay từ đầu vụ, giết thiên địch vừa được nuôi.
- Gieo hoa muộn, hoa nở khi lúa đã trổ, thiên địch không kịp xây dựng quần thể trong giai đoạn quyết định.
- Chỉ một hộ làm giữa cánh đồng phun nhiều, thiên địch bay sang ruộng bên cạnh rồi chết.
- Phun thuốc cỏ lên bờ sau khi gieo hoa, hoặc để vịt, trâu bò ăn trụi.
- Chọn cây hoa to, mật sâu (như một số hoa kèn) mà ong ký sinh nhỏ không lấy được mật.
- Kỳ vọng bờ hoa thay hết mọi biện pháp khác và bỏ thăm đồng.
Cách khắc phục chung: làm theo nhóm hộ hoặc cả cánh đồng, có cán bộ khuyến nông hoặc bảo vệ thực vật theo dõi, ghi sổ và so sánh với ruộng đối chứng.
Bờ hoa ở các vùng khác nhau
Đồng bằng sông Cửu Long có bờ ruộng thấp, mùa lũ ngập, nên bờ hoa thường làm ở bờ bao, bờ kênh cao. Mè, đậu xanh là lựa chọn quen vì cũng là cây màu của vùng. Ở vùng làm lúa ba vụ, cần chọn cây sinh trưởng nhanh để kịp nở trong mỗi vụ.
Đồng bằng sông Hồng và Bắc Trung Bộ có bờ ruộng nhỏ, chia ô nhiều, mùa đông lạnh. Vụ xuân và vụ mùa có thể dùng hoa cúc, sao nhái, cây họ đậu. Bờ ruộng hẹp thì trồng một hàng sát mép, tránh làm hẹp lối đi thăm đồng.
Ruộng bậc thang miền núi có taluy dốc giữa các thửa; giữ thảm cỏ hoa tự nhiên trên taluy đã là một dạng bờ hoa, vừa giữ đất chống sạt vừa nuôi thiên địch. Không nên phát trụi và phun thuốc cỏ trên taluy.
Duyên hải Nam Trung Bộ và vùng ruộng ven biển có mùa khô gắt, bờ ruộng đất cát pha dễ khô. Cây chịu hạn như mè, đậu, cúc dại hợp hơn cây cần ẩm. Nơi thiếu nước tưới, có thể chọn bờ gần mương để hoa sống qua những tuần nắng đầu vụ.
Theo dõi để biết bờ hoa có hiệu quả không
Muốn biết bờ hoa có tác dụng trên ruộng nhà mình, cần so sánh có hệ thống thay vì cảm giác. Cách làm đơn giản:
- Giữ một thửa có bờ hoa và một thửa tương tự không có bờ hoa, cùng giống, cùng ngày xuống giống, cùng cách bón phân.
- Mỗi tuần thăm cả hai thửa theo cùng một cách: đếm rầy, sâu cuốn lá và thiên địch chính như nhện, bọ xít mù xanh, bọ rùa ở một số điểm cố định.
- Thu vài ổ trứng sâu cuốn lá hoặc sâu đục thân, để trong lọ có nắp lưới, xem bao nhiêu ổ nở ra sâu, bao nhiêu nở ra ong. Tỷ lệ ổ trứng bị ký sinh là chỉ số rõ nhất cho tác dụng của bờ hoa.
- Ghi số lần phun thuốc mỗi thửa, lý do phun, và năng suất ước tính cuối vụ.
- So sánh qua ít nhất hai vụ, vì một vụ có thể chịu ảnh hưởng của thời tiết bất thường.
Nếu thửa bờ hoa có nhiều thiên địch hơn, tỷ lệ trứng bị ký sinh cao hơn và phải phun ít hơn mà năng suất không kém, đó là bằng chứng của chính ruộng nhà mình, có giá trị hơn mọi báo cáo chung.
Câu hỏi thường gặp
Trồng hoa trên bờ ruộng có làm tăng sâu hại không?
Nếu chọn đúng cây thì không. Cần tránh cây là ký chủ phụ của sâu bệnh lúa, như một số cỏ hoà thảo. Các cây hay dùng như mè, đậu, sao nhái không phải ký chủ của rầy nâu hay sâu cuốn lá. Quan sát thực tế ở mô hình cho thấy bờ hoa chủ yếu thu hút thiên địch.
Một ruộng nhỏ làm bờ hoa có tác dụng không?
Có tác dụng nhưng hạn chế nếu xung quanh vẫn phun thuốc sớm. Thiên địch di chuyển giữa các thửa. Hiệu quả rõ nhất khi nhiều hộ liền kề hoặc cả cánh đồng cùng làm bờ hoa và cùng nguyên tắc không phun thuốc giai đoạn đầu vụ.
Nên trồng hoa vào lúc nào so với lịch gieo sạ?
Nên gieo trước hoặc cùng lúc xuống giống lúa, sao cho hoa nở vào giai đoạn lúa đẻ nhánh đến làm đòng. Đây là thời gian thiên địch cần thức ăn để tăng số lượng trước khi lúa bước vào giai đoạn nhạy cảm với sâu hại.
Bờ hoa có cần bón phân, tưới nước không?
Thường không nhiều. Cây mè, đậu, sao nhái chịu được đất bờ. Có thể bón ít phân hữu cơ khi gieo và tưới lúc khô hạn đầu vụ. Không phun thuốc trừ sâu hay thuốc cỏ trên bờ hoa vì sẽ làm mất mục tiêu nuôi thiên địch.
Mô hình bờ hoa có liên quan đến chứng nhận gì không?
Bản thân bờ hoa không phải chứng nhận. Nhưng giảm thuốc và tăng đa dạng sinh học phù hợp với yêu cầu của nhiều tiêu chuẩn canh tác bền vững. Chuyện chứng nhận nên tìm hiểu riêng với tổ chức chứng nhận và cơ quan nông nghiệp.
Có thể thay hoa bằng cỏ dại tự nhiên trên bờ không?
Một phần được. Nhiều cỏ dại có hoa nhỏ cũng nuôi thiên địch. Tuy nhiên cỏ hoà thảo có thể chứa sâu bệnh lúa, nên chọn giữ cây hoa lá rộng, cắt bớt cỏ hoà thảo. Trồng chủ động vài loài hoa giúp kiểm soát được thời điểm nở.