Kiến vàng (Oecophylla smaragdina) là loài kiến làm tổ bằng lá trên cây, săn mồi rất hung dữ; trong vườn cam, quýt, bưởi, chanh, chúng bắt bọ xít, sâu ăn lá, sâu non và nhiều côn trùng khác, nhờ đó nhà vườn giảm được số lần phun thuốc. Ở đồng bằng sông Cửu Long, nuôi kiến vàng trong vườn cây có múi là kinh nghiệm truyền đời, được giới nghiên cứu ghi nhận như một trong những ví dụ lâu đời nhất của phòng trừ sinh học trên thế giới.
Kiến vàng không phải phép màu: nó cắn người hái trái, có thể chăm rệp sáp, và chết khi vườn phun thuốc phổ rộng. Bài này giải thích kiến vàng làm được gì, cách thả và giữ đàn kiến, những phiền toái và cách chung sống, cùng chỗ đứng của kiến vàng trong bộ công cụ IPM cho vườn cây có múi, kể cả với bệnh vàng lá gân xanh.
Kiến vàng làm gì trong vườn
Một đàn kiến vàng trưởng thành có thể chiếm cả cụm cây, gồm nhiều tổ lá được kiến thợ kéo lá lại và dùng tơ do ấu trùng nhả ra để dán. Kiến thợ đi tuần liên tục trên cành, lá, trái, tấn công gần như mọi côn trùng lạ mà chúng gặp. Chúng có thể hợp sức kéo cả những con mồi lớn hơn mình nhiều lần về tổ.
Trong vườn cây có múi, nhà vườn và các nghiên cứu ghi nhận kiến vàng giúp giảm bọ xít xanh hại trái, một số sâu ăn lá, sâu non bướm phượng, và làm côn trùng chích hút khó đậu lâu trên trái. Kiến vàng còn có mặt trên xoài, điều, ca cao, nhãn ở nhiều nước Đông Nam Á, châu Phi, Úc, nơi nó được nghiên cứu như tác nhân sinh học chính.
Cuốn sách hướng dẫn về kiến vàng do nhóm của Paul Van Mele và Nguyễn Thị Thu Cúc (Đại học Cần Thơ) biên soạn đầu những năm 2000 đã tổng hợp kinh nghiệm của nông dân miền Tây và các thử nghiệm đồng ruộng. Điểm đáng chú ý là kỹ thuật này do nông dân giữ gìn, khoa học đến sau để giải thích và hoàn thiện.
Thả và giữ đàn kiến vàng trong vườn
Kiến vàng thường có sẵn ở các vườn lân cận, mép rừng, bờ kênh có cây. Các bước cơ bản để đưa kiến vào và giữ đàn:
- Quan sát vườn và xung quanh để tìm đàn kiến vàng khoẻ. Đàn tốt có nhiều tổ, kiến thợ đi lại đông trên cành.
- Lấy tổ vào lúc sáng sớm hoặc chiều tối khi kiến ít hoạt động: cắt cả cành mang tổ, cho vào bao, buộc kín miệng. Đeo găng, áo dài tay vì kiến cắn rát.
- Treo tổ lên cây trong vườn mình, gần chạc cành, chỗ có nhiều lá non để kiến làm tổ mới. Một vườn có thể cần thả vài đàn tuỳ diện tích.
- Bắc cầu nối giữa các tán cây bằng dây nilon, dây chuối khô hoặc thanh tre nhỏ để kiến đi lại, lan ra toàn vườn mà không phải xuống đất, nơi chúng dễ bị kiến khác tấn công.
- Giữ nguồn nước cho kiến mùa khô và cho ăn bổ sung khi mồi ít, như đầu cá, ruột gà, xương vụn treo trên cây. Nhà vườn miền Tây thường làm việc này khi ra hoa, sau thu hoạch hoặc lúc kiến thưa.
- Theo dõi định kỳ: đàn kiến lan đều các cây là tốt; cây nào vắng kiến thì bắc thêm cầu hoặc thả thêm tổ.
Thời gian để kiến phủ kín vườn thay đổi từ vài tháng đến lâu hơn, tuỳ số tổ thả, mật độ cây và nguồn thức ăn.
Những phiền toái và cách chung sống với kiến
Kiến cắn người làm vườn. Kiến vàng cắn và tiết acid gây rát. Lúc hái trái, tỉa cành, nhà vườn thường đeo găng, mặc áo dài tay, rắc tro bếp lên tay và cuống trái để kiến tránh, hoặc chọn sáng sớm, chiều mát. Có vườn bắc cầu tạm, cắt cầu ở khu vực đang thu hoạch để kiến rút về chỗ khác.
Kiến chăm rệp sáp, rệp vảy. Giống nhiều loài kiến, kiến vàng ăn dịch ngọt do rệp tiết ra và có thể bảo vệ rệp. Khi thấy rệp tăng ở chỗ kiến đông, cần cắt cành rệp nặng, cho kiến ăn bổ sung đường, đạm để giảm phụ thuộc vào rệp, và theo dõi. Thông thường lợi ích bắt sâu, bắt bọ xít lớn hơn phần rệp tăng, nhưng mỗi vườn cần tự quan sát.
Cạnh tranh với kiến khác. Kiến vàng tranh lãnh thổ với kiến đen, kiến hôi, kiến lửa. Nếu vườn đã có nhiều kiến khác, kiến vàng khó lập đàn. Bắc cầu trên tán và không để cành chạm đất giúp kiến vàng có lợi thế.
Kiến chết vì thuốc. Thuốc trừ sâu phổ rộng giết kiến vàng nhanh. Vườn nuôi kiến phải tránh phun tràn; khi cần xử lý, chọn biện pháp ít hại kiến theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật, phun cục bộ, chừa các cây có tổ chính.
Trái có vết kiến. Một số thị trường khó tính để ý vết đốm nhỏ trên vỏ trái. Thực tế nhiều nhà vườn miền Tây vẫn bán bình thường; vườn hướng tới thị trường đặc biệt cần hỏi yêu cầu của bên mua.
Kiến vàng trong bộ công cụ IPM cho cây có múi
Kiến vàng mạnh với côn trùng trên tán, nhưng không giải quyết được mọi dịch hại. Bảng phân vai tham khảo:
| Dịch hại hay gặp | Kiến vàng giúp đến đâu | Biện pháp bổ sung |
|---|---|---|
| Bọ xít xanh hại trái | Giúp rõ, bắt và xua bọ xít | Thăm vườn mùa trái non, bắt tay khi còn ít |
| Sâu ăn lá, sâu non bướm phượng | Giúp khá, nhất là trên đọt có kiến tuần | Ngắt bỏ ổ trứng, sâu non ở vườn nhỏ |
| Sâu vẽ bùa, rầy chổng cánh | Một phần, kiến khó bắt hết trên đọt non | Quản lý đợt đọt non tập trung, theo dõi rầy |
| Ruồi vàng đục trái | Ít | Bao trái, nhặt trái rụng, bẫy theo vùng |
| Nhện đỏ, nhện rám vàng | Ít | Giữ nhện bắt mồi, tránh thuốc phổ rộng làm nhện bùng |
| Rệp sáp, rệp vảy | Có thể tăng nếu kiến chăm rệp | Cắt cành, cho kiến ăn bổ sung, theo dõi |
| Thối rễ, xì mủ gốc | Không | Lên liếp, thoát nước, hữu cơ, nấm đối kháng |
Đọc bảng để thấy kiến vàng là một mắt xích, không thay được vệ sinh vườn, bao trái hay quản lý nước. Vườn dựa hết vào kiến dễ thất vọng; vườn dùng kiến như một phần hệ thống thì thấy lợi rõ.
Kiến vàng và bệnh vàng lá gân xanh
Vàng lá gân xanh (greening) là bệnh vi khuẩn sống trong mạch cây có múi, do rầy chổng cánh truyền, hiện chưa có cách chữa khỏi cho cây đã nhiễm. Đây là mối lo lớn nhất của nhiều vùng cam, quýt, bưởi. IPM với bệnh này dựa vào ba trụ: trồng cây giống sạch bệnh có nguồn gốc rõ, nhổ bỏ sớm cây đã nhiễm để không làm nguồn lây, và quản lý rầy chổng cánh vào các đợt cây ra đọt non, tốt nhất là đồng loạt cả vùng.
Kiến vàng có bắt rầy chổng cánh, nhưng rầy nhỏ, sinh sản nhanh trên đọt non, nên kiến khó kìm được ở mức đủ để ngăn truyền bệnh. Không nên trông vào kiến vàng để chống vàng lá gân xanh; nó chỉ là một yếu tố hỗ trợ.
Một kinh nghiệm được nhắc nhiều ở đồng bằng sông Cửu Long là trồng xen ổi trong vườn cam, bưởi để giảm rầy chổng cánh. Một số thử nghiệm ở miền Tây ghi nhận vườn xen ổi ít rầy hơn, trong khi thử nghiệm ở nơi khác không thấy hiệu quả rõ. Bà con có thể tham khảo, nhưng không thay được ba trụ chính ở trên.
Điều kiện để mô hình kiến vàng thành công
Kinh nghiệm nông dân và các dự án cho thấy kiến vàng hợp nhất với vườn tán liền, cây trồng dày vừa phải để kiến đi lại qua tán, có nguồn mồi tự nhiên đa dạng. Vườn tán rời, cây lùn tỉa trụi, xung quanh phun thuốc nhiều thì kiến khó tồn tại.
Quan trọng nhất, và cũng khó nhất, là nhà vườn chấp nhận đổi cách làm: ít phun thuốc phổ rộng, chịu khó bắc cầu, cho kiến ăn, và quen với chuyện bị kiến cắn. Những vườn chỉ thả kiến một lần rồi vẫn phun theo lịch gần như chắc chắn thất bại.
Một điều kiện nữa thường bị quên là hàng xóm. Kiến vàng đi theo tán, không biết ranh giới vườn; vườn bên phun thuốc phổ rộng sát ranh sẽ làm đàn kiến ở hàng cây biên chết dần. Thoả thuận với hàng xóm về khoảng đệm, hướng phun, hoặc rủ cả xóm cùng nuôi kiến là cách giữ đàn ổn định. Ở những ấp vườn có nhiều nhà cùng nuôi, kiến từ vườn này lan sang vườn kia, bù cho nhau khi một đàn suy.
Mô hình cũng cần thời gian. Vụ đầu, đàn kiến chưa phủ vườn, số lần phun chưa giảm được nhiều. Từ năm thứ hai trở đi, khi đàn kiến ổn định, nhà vườn mới thấy khác biệt rõ. Ghi sổ số lần phun, tình hình sâu bệnh qua các năm giúp đánh giá công bằng, thay vì kết luận vội sau một mùa trái.
Kiến vàng theo vùng và loại vườn
Đồng bằng sông Cửu Long là nơi kinh nghiệm nuôi kiến vàng phổ biến nhất, nhất là ở các vùng vườn cây có múi lâu đời trên đất liếp ven sông. Vườn ở đây thường tán liền, nhiều cây xen như dừa, chuối, có mương nước giữa liếp; mương cũng làm rào cản tự nhiên giữ kiến vàng trên tán và hạn chế kiến đất bò lên. Nhiều vườn bưởi, cam sành, quýt đường ở miền Tây vẫn giữ đàn kiến qua nhiều thế hệ chủ vườn.
Ở Đông Nam Bộ và Tây Nguyên, kiến vàng có mặt tự nhiên trên điều, xoài, nhãn. Vườn điều lâu năm tán rộng, ít phun thuốc là môi trường thuận lợi; nhiều nghiên cứu ở các nước trồng điều ghi nhận kiến vàng giúp giảm bọ xít muỗi hại chồi và hạt. Vườn cây có múi ở các vùng mới phát triển, trồng thâm canh, tỉa tán thấp và phun nhiều thì khó giữ kiến hơn, cần chuyển đổi dần.
Ở miền Bắc, mùa đông lạnh làm kiến vàng hoạt động kém và đàn thưa đi, nên vai trò của chúng trong vườn cam, bưởi vùng trung du thường hạn chế hơn so với miền Tây. Nhà vườn phía Bắc có thể tận dụng đàn kiến tự nhiên trong mùa nóng, nhưng nên dựa nhiều hơn vào các biện pháp IPM khác như vệ sinh vườn, quản lý đợt lộc, bao trái.
Câu hỏi thường gặp
Kiến vàng có ăn hại trái cam, bưởi không?
Kiến vàng không ăn trái. Chúng sống trên tán, săn côn trùng và lấy dịch ngọt từ rệp. Đôi khi vỏ trái có vết đốm nhỏ ở nơi kiến tụ tập, thường không ảnh hưởng chất lượng ăn. Phiền toái chính là kiến cắn người khi hái và tỉa cành.
Lấy kiến vàng ở đâu để thả vào vườn?
Thường lấy từ vườn lân cận, cây ven kênh, mép rừng có đàn kiến khoẻ, xin phép chủ đất nếu là vườn nhà khác. Lấy vào sáng sớm hoặc chiều tối, cắt cả cành có tổ, buộc kín bao, treo lên cây trong vườn mình.
Kiến vàng có làm rệp sáp tăng không?
Có thể, vì kiến vàng ăn dịch ngọt và bảo vệ rệp. Nên cắt bỏ cành rệp nặng, cho kiến ăn bổ sung đường và đạm, theo dõi định kỳ. Nhiều nhà vườn thấy lợi ích bắt sâu, bọ xít vẫn lớn hơn, nhưng mỗi vườn cần quan sát riêng.
Vườn nuôi kiến vàng có phun thuốc được không?
Hạn chế tối đa. Thuốc trừ sâu phổ rộng giết kiến nhanh. Khi buộc phải xử lý dịch hại, chọn biện pháp ít hại kiến, phun cục bộ, chừa cây có tổ chính, theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật. Thuốc trừ nấm thường ít ảnh hưởng hơn nhưng vẫn nên hỏi kỹ.
Kiến vàng có dùng được cho cây ăn trái khác không?
Có. Kiến vàng được dùng trên xoài, điều, nhãn, ca cao ở nhiều nước. Nguyên tắc tương tự: tán liền, bắc cầu, ít phun thuốc, cho ăn bổ sung khi cần. Hiệu quả với từng loại dịch hại trên từng cây khác nhau, nên thử và theo dõi.
Kiến vàng có cứu được vườn bị vàng lá gân xanh không?
Không. Vàng lá gân xanh là bệnh vi khuẩn truyền qua rầy chổng cánh, cây đã nhiễm chưa chữa khỏi được. Biện pháp chính là cây giống sạch bệnh, nhổ bỏ cây bệnh và quản lý rầy đồng loạt. Kiến vàng chỉ hỗ trợ một phần.