Cây bơ ở Tây Nguyên chết nhiều nhất vì bệnh thối rễ do nấm Phytophthora, và bệnh này bùng lên chủ yếu ở chỗ đất giữ nước, gốc ẩm kéo dài trong mùa mưa. Vì vậy việc quan trọng nhất khi trồng bơ không phải chọn giống hay bón phân, mà là chọn chỗ thoát nước, đắp mô, giữ gốc thoáng và không làm tổn thương rễ. Sau đó mới đến tỉa tán thấp, chắn gió và quản lý nước, dinh dưỡng theo mùa khô, mùa mưa.
Bơ trồng ở các vùng cao nguyên như Đắk Lắk, Lâm Đồng (cả vùng Đắk Nông cũ nay thuộc Lâm Đồng), Gia Lai, thường trồng xen trong vườn cà phê hoặc thành vườn thuần. Bài viết theo góc kỹ thuật chung cho nông hộ cả vùng, không đi vào chuyện chọn tên giống cụ thể; phần cơ chế hoa bơ nhóm A, nhóm B và thụ phấn có bài riêng ở trang ongmuoi.
Hiểu bộ rễ bơ: nông, ít lông hút, rất cần oxy
Bơ có nguồn gốc vùng cao Trung Mỹ, nơi đất núi lửa tơi xốp, thoát nước rất nhanh. Bộ rễ bơ phần lớn nằm ở lớp đất mặt, rễ tơ ít lông hút, hút nước và dinh dưỡng kém hơn nhiều cây ăn trái khác, nhưng lại rất cần oxy. Khi đất bị nén chặt hoặc ngập nước, rễ tơ chết nhanh.
Nấm Phytophthora gây thối rễ bơ tồn tại phổ biến trong đất, phát tán theo nước. Khi đất ướt kéo dài, nấm tạo ra bào tử bơi trong màng nước, tìm tới rễ tơ để xâm nhập. Rễ tơ thối thì cây không hút được nước, lá héo, nhỏ, vàng, rụng; cành khô dần từ ngọn; cây ra nhiều trái nhỏ rồi suy kiệt. Trên đất đỏ bazan, dù đất nhìn tơi, những chỗ trũng, chỗ có tầng đất chặt bên dưới hay chỗ nước từ đường, từ sân chảy vào vẫn là ổ bệnh.
Hiểu điều này sẽ thấy vì sao nhiều vườn bơ trồng dưới chân dốc, cạnh mương, cạnh đường bê tông chết dần, trong khi cây trên đỉnh đồi cùng tuổi vẫn khoẻ. Chuyện không nằm ở giống, mà ở nước và rễ.
Chọn chỗ, làm đất và trồng cây con
Với vườn mới hoặc khi trồng dặm vào vườn cà phê, các bước làm đất nên theo trình tự:
- Đi vườn vào giữa mùa mưa, sau trận mưa lớn: đánh dấu những chỗ nước đọng lâu, chỗ đất sũng, đường nước chảy tràn. Tránh trồng bơ ở các điểm đó.
- Kiểm tra tầng đất: đào thử một hố sâu ngang đầu gối hoặc hơn; nếu gặp tầng đá ong, sét chặt, nước rút chậm thì phải đắp mô cao hơn hoặc chọn chỗ khác.
- Đắp mô: kể cả trên đất đỏ thoát nước tốt, trồng trên mô rộng, cao vài tấc so với mặt đất (tham khảo) giúp gốc khô nhanh sau mưa.
- Trộn đất mô với phân hữu cơ hoai mục; tránh phân tươi chưa ủ vì dễ làm nóng rễ và mang mầm bệnh.
- Đặt cây con đúng độ sâu như trong bầu, không lấp sâu cổ rễ; bóc bầu nhẹ tay, không làm vỡ bầu đứt rễ; cắm cọc buộc cây chống gió.
- Tủ gốc bằng vật liệu thô (rơm, vỏ cà phê đã ủ, cành lá băm), chừa một khoảng trống nhỏ sát thân để cổ rễ thoáng.
Cây giống nên là cây ghép từ vườn ươm có nguồn gốc rõ ràng, bầu sạch, rễ không cuộn tròn đáy bầu. Rễ cuộn trong bầu lâu ngày trồng xuống vẫn cuộn, cây chậm lớn và dễ đổ. Không mua cây con trôi nổi ở chợ, càng không mang cây từ vườn có cây chết rải rác.
Quản lý thối rễ: phòng là chính, cứu là phụ
Nước là yếu tố số một. Tưới vừa đủ trong mùa khô, không tưới đẫm liên tục làm gốc sũng; mùa mưa khơi rãnh dẫn nước chảy khỏi gốc. Hệ thống tưới gốc trong vườn cà phê xen bơ cần chú ý: nhịp tưới hợp cho cà phê có thể quá nhiều cho bơ nếu gốc bơ nằm ngay đường nước.
Giữ rễ không bị thương. Không cuốc xới sâu quanh gốc bơ, không làm cỏ bằng cuốc sát thân. Vết thương ở rễ, ở cổ rễ là cửa vào của nấm. Làm cỏ bằng cắt, phát để lại làm lớp phủ là cách phù hợp.
Tăng hữu cơ cho đất. Lớp phủ hữu cơ dày và phân hữu cơ bón hằng năm làm đất tơi, giữ ẩm vừa phải, nuôi hệ vi sinh vật cạnh tranh với nấm hại. Nhiều nơi kết hợp chế phẩm nấm đối kháng Trichoderma ủ cùng phân hữu cơ; đây là biện pháp hỗ trợ, không thay được việc thoát nước.
Khi cây đã bệnh, gọi cán bộ kỹ thuật trước khi dùng thuốc. Có các hoạt chất được đăng ký để quản lý bệnh do Phytophthora trên cây trồng, dùng theo cách tưới gốc, phun hoặc tiêm thân tuỳ loại. Chọn thuốc, liều và cách dùng phải theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật và nhãn sản phẩm. Cây đã khô quá nửa tán thường khó cứu; khi nhổ bỏ không trồng lại ngay đúng hố đó mà xử lý, phơi đất và sửa thoát nước trước.
Tạo tán thấp và tỉa cành cho bơ
Bơ để tự nhiên vươn rất cao, có cây cao hơn mái nhà, trái trên ngọn khó hái, hái bằng sào dễ rơi dập. Tán cao cũng làm cây dễ gãy đổ trong gió mạnh ở cao nguyên. Vì vậy nhiều vườn tạo tán thấp: bấm ngọn khi cây cao khoảng ngang ngực hoặc hơn một chút, giữ ba bốn cành khung phân đều, rồi mỗi năm khống chế chiều cao tán.
Thời điểm tỉa chính là sau khi thu hoạch, trước đợt ra đọt mới. Cắt bỏ cành vươn thẳng lên quá cao, cành mọc vào trong tán, cành khô, cành sâu bệnh, cành sà sát mặt đất. Không cắt mạnh một lần vì vỏ bơ mỏng, cành lớn đột ngột lộ ra nắng có thể bị cháy nắng nứt vỏ; cành lớn mới lộ ra có thể quét vôi để che.
Bơ ra hoa ở đầu các cành đã trưởng thành vào khoảng mùa khô. Tỉa quá muộn, sát mùa ra hoa, sẽ cắt mất vị trí mang hoa. Tán thoáng giúp nắng vào trong, giảm bệnh thán thư trên trái và giảm chỗ ở của rệp sáp, bọ trĩ.
Gió, nắng và cây chắn gió
Mùa khô ở Tây Nguyên thường có gió mạnh kéo dài. Gió làm gãy cành giòn của bơ, quật trái va vào cành gây vết sẹo, làm rụng hoa và trái non, đồng thời làm cây mất nước nhanh hơn. Vườn bơ trên đỉnh đồi trống gió thường thiệt hại nặng nhất, dù lại là nơi thoát nước tốt nhất.
Giải pháp là hàng cây chắn gió quanh lô, trồng vuông góc với hướng gió chính. Nhiều vùng dùng các loài cây gỗ mọc nhanh, cây họ đậu làm đai chắn gió; trong vườn cà phê, chính hàng bơ trồng xen cũng là đai chắn gió cho cà phê. Khi trồng mới, cây bơ non cần cọc buộc chắc trong những năm đầu.
Nắng gắt mùa khô có thể làm cháy vỏ thân, cành của cây non hoặc cây vừa tỉa mạnh. Quét vôi hoặc sơn trắng gốc, giữ tán đủ lá che thân là những cách phòng đơn giản.
Nước và dinh dưỡng theo mùa khô, mùa mưa
Ở Tây Nguyên, nhịp năm của cây bơ gắn chặt với hai mùa. Mùa khô là lúc cây ra hoa, đậu trái non, cũng là lúc thiếu nước và gió mạnh; mùa mưa là lúc trái lớn, chín và cây ra đọt mới, cũng là lúc thối rễ, thán thư hoạt động mạnh nhất. Chăm bơ thực chất là chăm theo hai nhịp đó.
Mùa khô cần tưới giữ ẩm cho cây đang mang hoa và trái non, nhưng tưới ít một và đều thay vì để khô lâu rồi tưới đẫm. Lớp phủ gốc dày giữ ẩm, giảm số lần tưới. Mùa mưa thì ngược lại: ngừng tưới, khơi rãnh, kiểm tra những gốc nằm ở chỗ thấp, dọn rác lá chặn đường thoát nước.
Về dinh dưỡng, phân hữu cơ hoai mục bón vào đầu mùa mưa giúp đất tơi và nuôi rễ mới. Bơ nhạy với thừa muối trong đất, nên phân vô cơ cần chia nhỏ nhiều lần, tránh bón dồn một lượng lớn sát gốc làm cháy rễ tơ. Nhóm vi lượng như kẽm, bo hay được nhắc tới với cây bơ ở đất bazan đã canh tác lâu năm. Lượng cụ thể nên dựa vào phân tích đất, lá và hướng dẫn của khuyến nông vùng, không tự tăng liều vì nghĩ cây "thiếu phân" khi thật ra cây đang bị thối rễ.
Thán thư, sâu đục cành và các đối tượng hại khác
Thán thư là bệnh phổ biến trên trái bơ, đặc biệt vào mùa mưa: vết đen lõm trên vỏ, lan vào thịt khi trái chín, nhiều khi chỉ lộ ra sau khi hái. Bệnh lây qua nước mưa, cành khô, trái bệnh còn trên cây. Tỉa tán thoáng, cắt bỏ cành khô, gom trái bệnh, tránh làm trầy trái khi hái là những biện pháp gốc.
Sâu đục cành, đục thân làm cành héo đột ngột, có mùn gỗ đùn ra ở lỗ đục. Cắt bỏ cành bị đục và tiêu huỷ là cách quản lý chính trên vườn nông hộ. Bọ trĩ, rệp sáp, nhện chích hút trên đọt non, hoa và trái non gây sần vỏ, rụng trái; thường bùng phát vào mùa khô nóng.
Nguyên tắc chung là thăm vườn đều, phát hiện sớm và xử lý cục bộ, giữ thiên địch trong vườn, chỉ dùng thuốc khi cần theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật. Với vườn bơ xen cà phê, mọi lần phun cho cà phê đều phải tính tới trái bơ đang treo trên cây và thời gian cách ly trước khi hái.
Trồng bơ xen cà phê: lợi và điều phải tính
Mô hình trồng bơ xen trong vườn cà phê đã phổ biến ở Tây Nguyên. Bảng dưới tổng hợp những điểm thường được người trồng cân nhắc:
| Khía cạnh | Lợi ích | Điều phải tính |
|---|---|---|
| Che bóng, chắn gió | Giảm nắng gắt, gió mạnh cho cà phê | Bơ để tán quá rộng sẽ che tối cà phê, giảm ra hoa |
| Thu nhập | Thêm nguồn thu ngoài cà phê, rải theo mùa | Thời điểm phun thuốc cho cà phê có thể trùng lúc bơ có trái, phải tính thời gian cách ly |
| Nước | Dùng chung hệ thống tưới | Gốc bơ dễ úng nếu nằm trên đường tưới cà phê; nên tách vị trí |
| Đất, rễ | Lá bơ rụng làm lớp phủ | Làm cỏ, bón phân cho cà phê không được xới sâu vào vùng rễ bơ |
| Công chăm | Tận dụng lao động sẵn có | Tỉa tán bơ hằng năm để giữ chiều cao, không bỏ mặc |
Mật độ bơ xen trong cà phê nên vừa phải, đủ chắn gió mà không lấn át cây chính. Nhiều vườn chọn trồng bơ theo hàng ở rìa lô hoặc dọc lối đi. Phần kỹ thuật cà phê và cây công nghiệp khác nằm ở danh mục cây công nghiệp của trang này.
Câu hỏi thường gặp
Cây bơ héo lá, khô ngọn là bệnh gì?
Nguyên nhân thường gặp nhất là thối rễ do nấm Phytophthora, nhất là khi cây đứng ở chỗ đất ẩm, đọng nước. Cũng có thể do thiếu nước mùa khô, rễ bị thương hoặc bệnh khác ở thân. Đào nhẹ kiểm tra rễ tơ: rễ thâm đen, mủn là dấu hiệu thối rễ. Nên mời cán bộ kỹ thuật xác định trước khi dùng thuốc.
Bơ trồng bao lâu thì có trái?
Cây ghép thường cho trái sớm hơn cây trồng từ hạt, có thể cho những trái đầu sau vài năm; cây hạt lâu hơn và chất lượng trái không đồng đều. Thời gian cụ thể tuỳ giống, đất, cách chăm. Năm đầu cây ra trái nên để ít để cây tiếp tục phát triển tán.
Có nên trồng bơ từ hạt không?
Cây từ hạt thường không giữ đúng đặc tính của cây mẹ, trái có thể khác hẳn, lại lâu cho trái. Hạt bơ thường dùng làm gốc ghép. Nông hộ muốn có trái đúng ý nên trồng cây ghép từ vườn ươm có nguồn gốc rõ ràng.
Tưới bơ mùa khô bao nhiêu là đủ?
Không có con số chung vì phụ thuộc tuổi cây, đất, lớp phủ và thời tiết. Nguyên tắc là giữ đất quanh gốc ẩm vừa phải, không để khô nứt và không để sũng nước. Kiểm tra bằng cách bóp đất ở độ sâu vùng rễ: đất nắm được thành khối rồi tơi ra là vừa, chảy nước là quá ướt.
Vì sao bơ ra hoa nhiều mà đậu ít trái?
Hoa bơ có cơ chế nở hai lần lệch giờ giữa phần đực và phần cái, nên đậu trái phụ thuộc thời tiết, côn trùng thụ phấn và việc có cây bơ nhóm hoa khác trong vùng. Gió mạnh, mưa lúc hoa nở, phun thuốc trừ sâu lúc hoa nở cũng làm giảm đậu trái.
Trồng bơ ở đồng bằng được không?
Một số nơi vẫn trồng được, nhưng bơ hợp nhất với vùng cao có mùa khô rõ và đất thoát nước tốt. Ở đồng bằng đất thấp, nguy cơ úng và thối rễ rất cao; nếu trồng phải lên mô cao, thoát nước triệt để và chấp nhận chất lượng trái có thể khác vùng cao.