Tỉa cành bưởi sau thu hoạch nên làm ngay khi hái xong trái, khoảng một đến hai tuần, lúc cây còn sức và trước khi ra đợt đọt mới. Thứ tự là cắt bỏ cành khô, cành sâu bệnh, cành vượt thẳng đứng giữa tán, cành mọc chen trong tán bị che tối, cành sà sát mặt liếp; giữ lại các cành khoẻ hướng ra ngoài, nhận đủ nắng, vì đó là nơi sẽ bật đọt và mang hoa vụ sau. Một cây đang cho trái ổn định thường chỉ cần tỉa nhẹ, không cưa mạnh làm cây mất nhiều lá một lúc.
Sau khi tỉa, việc chính là nuôi đọt: bón phục hồi, tưới đều, giữ cho hai hoặc ba đợt đọt ra đồng loạt và thành thục, rồi mới tính chuyện xiết nước cho cây ra hoa. Bài này đi theo đúng trình tự đó cho vườn bưởi trên liếp ở đồng bằng sông Cửu Long và Đông Nam Bộ, nơi trồng nhiều bưởi da xanh, bưởi Năm Roi. Các con số nêu ra là tham khảo, tuỳ giống, tuổi cây và đất từng vườn.
Vì sao bưởi phải tỉa sau mỗi vụ
Cây có múi ra hoa trên đọt non mọc từ cành đã trưởng thành. Nói đơn giản: cành nào đủ nắng, đủ lá, đủ già thì vụ sau mới cho đọt mang hoa tốt. Sau một vụ trái, tán bưởi thường có ba chỗ hỏng. Thứ nhất, các cành đã mang trái nặng bị oằn xuống, sà vào liếp, lá già và dễ nhiễm bệnh từ đất. Thứ hai, giữa tán bật nhiều cành vượt mọc thẳng, lá to, lóng dài, hút nhiều dinh dưỡng nhưng hiếm khi cho trái ngon. Thứ ba, tán dày lên làm bên trong tối và ẩm, là chỗ ở của rệp sáp, nhện đỏ, nấm bồ hóng và sâu vẽ bùa khi đọt non ra.
Tỉa đúng lúc giải quyết cả ba: tán thông thoáng thì nắng xuống được các cành trong, thuốc hay nước phun (nếu buộc phải phun) phủ đều hơn, gió lùa qua làm khô lá nhanh sau mưa. Cây cũng không phải nuôi phần cành vô ích, dồn sức cho các vị trí sẽ mang hoa. Người làm vườn lâu năm ở miền Tây hay nói gọn: bưởi không tỉa thì năm đầu vẫn sai, năm sau trái nhỏ dần và dồn ra đầu cành, khó chăm và dễ gãy.
Cần phân biệt tỉa sau thu hoạch với cưa đốn trẻ hoá. Tỉa là cắt bỏ một phần nhỏ tán mỗi năm để giữ hình. Cưa đốn là cắt bỏ cả cành lớn của cây già cỗi, cây sẽ mất một hai vụ mới cho trái lại. Bài này chỉ nói phần tỉa hằng năm.
Thời điểm tỉa: đừng quá sớm, đừng để quá muộn
Khoảng một đến hai tuần sau khi hái trái cuối cùng. Lúc này cây đã nhẹ gánh, rễ còn hoạt động, lá còn xanh. Đợi lâu hơn, cây sẽ tự bật một đợt đọt lẻ tẻ không đều, tỉa sau đó là cắt bỏ luôn phần đọt cây vừa tốn sức nuôi.
Chọn ngày khô ráo, không tỉa ngay trước cơn mưa dài. Vết cắt ướt là cửa vào của nấm gây chảy nhựa và thối cành. Ở Nam Bộ, nếu thu hoạch rơi vào giữa mùa mưa, nên tỉa vào những ngày nắng xen kẽ và quét kín vết cắt to.
Vườn rải vụ thì tỉa theo từng cây. Nhiều vườn bưởi da xanh xử lý cho trái rải rác quanh năm để bán dần. Khi đó không có một "ngày tỉa" chung; cây nào hái xong thì tỉa cây đó, và ghi sổ ngày hái, ngày tỉa cho từng gốc để tính đợt đọt, đợt hoa kế tiếp.
Cây mang trái quá sai, lá vàng nhiều thì bón phục hồi trước, tỉa sau ít ngày. Cây kiệt sức mà cắt thêm lá sẽ yếu hơn. Một lượt phân dễ tan, tưới đủ nước, chờ lá xanh lại rồi tỉa là an toàn hơn cho cây đã gánh vụ nặng.
Thứ tự cắt trên một cây bưởi
Đứng quanh gốc nhìn cả tán trước khi cầm kéo. Cắt theo thứ tự dưới đây để không cắt nhầm cành tốt:
- Cành khô, cành chết, cành gãy — cắt sát chỗ còn sống, không để mấu cụt vì mấu cụt khô dần và thối vào trong.
- Cành bị bệnh — cành có vết chảy nhựa, sần vỏ, lá ghẻ loét nặng hoặc khô từ ngọn. Gom ra khỏi vườn, không vứt dưới mương.
- Cành vượt — cành mọc thẳng đứng từ thân chính hoặc cành lớn, lóng dài, lá to. Cây non có thể giữ một vài cành vượt để bù chỗ tán thiếu, uốn ngang ra; cây trưởng thành thì cắt gần hết.
- Cành sà sát mặt liếp — giữ khoảng cách từ đầu cành thấp nhất tới mặt liếp chừng nửa mét trở lên (tham khảo) để thoáng gốc, dễ làm cỏ và hạn chế bệnh từ đất văng lên khi mưa.
- Cành mọc chen vào trong tán, cành chéo nhau — hai cành cọ vào nhau thì giữ cành khoẻ hơn, hướng ra ngoài.
- Cành đã mang trái và bị oằn nhiều — cắt về một nhánh phụ khoẻ phía sau, không cưa cụt cả cành.
- Đọt lẻ tẻ còn non — nếu cây đã bật vài đọt rời rạc, có thể ngắt bỏ để các đợt đọt sau ra đều.
Nguyên tắc chung: mỗi lần tỉa không cắt quá nhiều diện tích lá. Cây trưởng thành khoẻ thường chỉ bỏ một phần nhỏ tán; tán quá dày do nhiều năm bỏ bê thì chia ra tỉa trong hai, ba vụ, không dồn một lần.
Dụng cụ, vết cắt và vệ sinh vườn sau khi tỉa
Kéo cắt cành phải sắc để vết cắt phẳng, không dập vỏ. Cành to hơn ngón tay cái thì dùng cưa cành; cành trên cao dùng kéo cán dài thay vì leo lên cây. Ở vườn có cây bị vàng lá gân xanh hoặc nghi bệnh, lau lưỡi kéo bằng cồn sau mỗi cây. Đây là thói quen rẻ tiền nhưng giúp hạn chế mang mầm bệnh theo dụng cụ từ cây này sang cây khác.
Vết cắt nên nằm ngay ngoài cổ cành, tức chỗ hơi phình nơi cành con nối vào cành mẹ, không cắt lẹm vào cổ cành và không để mấu dài. Cổ cành là chỗ cây tự liền sẹo nhanh nhất. Vết cắt lớn thì quét một lớp keo liền vết hoặc vôi pha loãng theo cách người trong vùng vẫn dùng, mục đích là che vết cắt khỏi nước mưa và bào tử nấm trong những ngày đầu.
Cành lá tỉa xong không để đống dưới gốc hay thả xuống mương. Lá bưởi bị ghẻ loét, cành có sâu đục cành là nguồn bệnh cho đợt đọt mới. Cành sạch có thể băm nhỏ cho vào hố ủ cùng phân chuồng, cành bệnh thì gom xa vườn. Không đốt giữa vườn vì khói nóng làm cháy lá cây bên cạnh, lại phí một nguồn hữu cơ. Sau đó dọn cỏ quanh tán, vét bùn mương bồi lên liếp nếu đến kỳ, chuẩn bị cho lượt bón phục hồi.
Nuôi đọt: hai, ba đợt đọt đồng loạt quyết định vụ sau
Tỉa xong là lúc cây cần ăn và uống. Lượt bón đầu tiên sau thu hoạch là bón phục hồi: phân hữu cơ hoai mục rải quanh tán, kết hợp phân có đạm và lân giúp ra rễ, ra đọt. Lượng cụ thể tuỳ tuổi cây, đất và kết quả phân tích đất; phần cách tính lượng phân và chia lần bón đã có ở các tài liệu khuyến nông, ở đây chỉ nhấn vào cái đích: cây phải bật đọt mạnh và đều.
Một cây bưởi trưởng thành khoẻ sau thu hoạch thường cho hai hoặc ba đợt đọt trước khi bước vào giai đoạn ra hoa. Mỗi đợt từ lúc nhú tới lúc lá chuyển xanh đậm, cứng lại mất vài tuần. Đọt ra đều trên cả tán thì việc quản lý sâu hại cũng gọn: sâu vẽ bùa, rầy chổng cánh, rệp chỉ tấn công đọt non, vườn có đọt đồng loạt chỉ phải canh trong một khoảng ngắn thay vì canh liên tục.
Đây cũng là giai đoạn cần để mắt tới rầy chổng cánh, côn trùng truyền bệnh vàng lá gân xanh. Rầy đẻ trứng trên đọt non, vì vậy đi thăm vườn mỗi tuần vào mùa ra đọt, nhìn kỹ các đọt dưới nắng, là việc không được bỏ. Ngưỡng và biện pháp quản lý cụ thể nên hỏi cán bộ bảo vệ thực vật địa phương; trồng xen cây hấp dẫn thiên địch, giữ cỏ thấp thay vì diệt sạch cỏ giúp bọ rùa, nhện bắt mồi có chỗ sống.
Nước trong giai đoạn này phải đều: mặt liếp không khô nứt, mương giữ mực nước ổn định. Cây thiếu nước lúc ra đọt sẽ cho đọt ngắn, lá nhỏ, kéo theo hoa vụ sau ít và yếu.
Từ đọt thành thục đến xiết nước ra hoa
Ở đồng bằng sông Cửu Long, nhà vườn thường chủ động cho bưởi ra hoa bằng cách xiết nước khi đọt cuối đã thành thục. Bảng dưới tóm tắt dấu hiệu từng giai đoạn để không làm sai thời điểm:
| Giai đoạn | Dấu hiệu trên cây | Việc chính |
|---|---|---|
| Ngay sau tỉa | Tán thoáng, chưa có đọt | Bón phục hồi, tưới đều, dọn cỏ |
| Đọt non | Lá non màu xanh nhạt, mềm | Thăm sâu vẽ bùa, rầy chổng cánh; giữ ẩm |
| Đọt bánh tẻ | Lá chuyển xanh, còn hơi mềm | Bón bổ sung nếu cây cần thêm một đợt đọt |
| Đọt thành thục | Lá xanh đậm, bóng, cứng, gập thấy giòn | Chuẩn bị xiết nước, hạ mực nước mương |
| Xiết nước | Lá hơi héo vào buổi trưa, tươi lại buổi sáng | Giữ khô vài tuần (tham khảo), không để héo rũ |
| Tưới lại | Mắt hoa nhú sau khi tưới đẫm | Tưới đẫm, giữ ẩm đều cho hoa nở |
Xiết nước là kỹ thuật gây áp lực khô hạn có kiểm soát, không phải bỏ mặc cây. Cây xiết quá tay sẽ rụng lá, vàng lá, mất luôn đợt hoa. Vườn trồng trên liếp thấp, mạch nước ngầm cao thì khó xiết; khi đó nhà vườn thường đắp bờ, hạ nước mương sớm hơn. Nếu chưa quen, nên làm thử trên vài gốc và hỏi người trồng lâu năm trong xóm, vì mỗi vùng đất có độ giữ nước khác nhau.
Những lỗi hay gặp khi tỉa bưởi
Lỗi phổ biến nhất là tỉa quá tay vì muốn cây gọn đẹp. Bưởi mất quá nhiều lá sẽ bật cành vượt ồ ạt để bù, tán rối hơn, và vụ sau giảm rõ. Lỗi thứ hai là cắt hết đọt ngoài cùng cho tán tròn như cây cảnh: đó chính là chỗ mang hoa. Lỗi thứ ba là để lại mấu cành dài vì ngại cắt sát, mấu khô rồi mục, mối và nấm theo đó vào thân.
Một lỗi khác là tỉa xong rồi bỏ đó, không bón không tưới. Cây không có sức ra đọt sẽ đứng im cả tháng, đọt ra lai rai không đều, cả vườn mất nhịp. Cuối cùng là tỉa lúc mưa dầm, vết cắt không khô, cành chảy nhựa sau vài tuần mà người làm vườn tưởng do sâu đục cành.
Với vườn bưởi mới bắt đầu cho trái, mục tiêu tỉa còn là giữ khung tán: ba đến bốn cành chính phân đều các hướng, tầng tán thấp vừa tầm tay để dễ bao trái, hái trái. Giữ được khung từ những năm đầu thì về sau mỗi vụ chỉ cần tỉa nhẹ, ít tốn công. Phần tạo tán cho cây mới trồng có trong bài riêng về ba năm đầu của vườn cây ăn trái trên trang này.
Câu hỏi thường gặp
Bưởi đang có trái non có tỉa cành được không?
Được nhưng chỉ nên tỉa nhẹ: bỏ cành khô, cành bệnh, cành vượt mọc thẳng giữa tán và những đọt non chen lấn với trái. Không cắt cành đang mang trái hay cành có nhiều lá nuôi trái, vì cây cần lá để nuôi trái lớn. Tỉa chính nên để sau khi hái xong.
Cành vượt của bưởi có giữ lại làm cành mang trái được không?
Có thể giữ một vài cành vượt ở cây non hoặc ở chỗ tán bị trống, bằng cách uốn ngang, buộc kéo ra ngoài cho cành ra nhánh phụ. Cành vượt để thẳng đứng thường lóng dài, lá to, ít hoa, trái nếu có hay to vỏ dày. Ở cây trưởng thành tán đã đủ thì cắt bỏ.
Tỉa xong bao lâu thì bưởi ra đọt?
Thường chỉ vài tuần nếu cây được bón phục hồi và tưới đủ. Tốc độ phụ thuộc sức cây sau vụ trái, thời tiết và độ ẩm đất. Cây gánh vụ nặng, lá vàng nhiều có thể chậm hơn; khi đó nên ưu tiên phục hồi bộ rễ và lá hơn là cố ép ra đọt nhanh.
Vết cắt cành bưởi có cần quét gì không?
Cành nhỏ thì không cần. Vết cắt to bằng cổ tay trở lên nên quét một lớp che vết cắt như keo liền sẹo hoặc vôi loãng để tránh nước mưa đọng và bào tử nấm bám vào trong những ngày đầu. Quan trọng hơn là cắt đúng ngoài cổ cành và cắt bằng dụng cụ sắc.
Có nên tỉa bưởi vào mùa mưa không?
Nếu thu hoạch rơi vào mùa mưa thì vẫn tỉa, nhưng chọn ngày nắng, tránh trước cơn mưa dài, gom sạch cành lá bệnh và che vết cắt lớn. Mùa mưa nấm bệnh vào vết cắt nhanh hơn, nên càng phải tỉa gọn, đúng chỗ, không cắt tràn lan.
Bưởi da xanh và bưởi Năm Roi tỉa có khác nhau không?
Nguyên lý giống nhau vì cùng là cây có múi ra hoa trên đọt mới. Khác ở chỗ mỗi giống có dáng tán, sức ra cành vượt và nhịp ra hoa hơi khác, nên mức tỉa và thời điểm xiết nước nên học theo kinh nghiệm vườn cùng giống trong vùng, không chép nguyên lịch của giống khác.