Khi có rét đậm, rét hại, việc quan trọng nhất với lúa vụ xuân là giữ mạ sống: che nilon khung vòm cho mạ, giữ nước ruộng mạ, không gieo cấy khi nhiệt độ trung bình ngày còn dưới khoảng 15°C, và hoãn cấy chứ không cố cấy cho kịp lịch. Lúa đã cấy thì giữ mực nước nông nhưng đều để giữ ấm gốc, tạm dừng bón đạm cho tới khi trời ấm. Rau màu và cây ăn trái được giữ bằng che phủ, tưới giữ ẩm, và tránh làm những việc kích cây ra đọt non giữa đợt rét.
Theo cách gọi của ngành khí tượng, rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày ở khoảng 13–15°C, rét hại là khi xuống dưới 13°C. Ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ, các đợt rét kéo dài thường rơi vào tháng 12 tới tháng 2, đúng lúc gieo mạ và cấy lúa xuân. Ở vùng núi phía Bắc, nhiệt độ còn thấp hơn và đi kèm băng giá, sương muối; phần sương muối có bài riêng trong danh mục này.
Rét hại cây trồng theo cách nào
Mỗi loài cây có một khoảng nhiệt độ để sinh trưởng. Dưới ngưỡng đó, cây gần như ngừng lớn: rễ hút nước, hút dinh dưỡng chậm lại, lá không quang hợp được bao nhiêu. Lúa nhiệt đới rất nhạy rét; mạ non gặp rét kéo dài thì lá vàng, đỏ rồi khô, rễ thối, có đợt rét làm chết hàng loạt diện tích mạ ở nhiều tỉnh miền Bắc.
Rét còn làm cây yếu đi và dễ nhiễm bệnh: rễ mạ, rễ lúa ngâm trong nước lạnh dễ thối, rau gặp lạnh ẩm kéo dài dễ bị nấm hại. Sau đợt rét, nếu trời ấm lên đột ngột, nắng gắt mà rễ chưa hồi, cây có thể héo vì lá thoát nước nhanh hơn rễ hút được. Vì vậy giai đoạn ngay sau rét cũng quan trọng như lúc đang rét.
Một tác hại ít người để ý là làm lỡ thời vụ. Mạ chết phải gieo lại, cấy muộn, lúa trổ muộn hơn khung an toàn, dễ gặp nắng nóng hoặc mưa bão cuối vụ. Do đó, quyết định hoãn hay gieo bù cần theo khung thời vụ mà cơ quan nông nghiệp địa phương khuyến cáo cho từng năm.
Giữ mạ qua đợt rét
Mạ là khâu dễ thiệt hại nhất trong vụ xuân. Các việc chính, theo khuyến cáo phổ biến của ngành nông nghiệp các tỉnh miền Bắc:
- Gieo đúng khung lịch, tránh gieo khi đang rét sâu. Theo dõi dự báo; nếu sắp có đợt rét mạnh, lùi ngày gieo vài hôm sẽ an toàn hơn gieo rồi chống chọi.
- Che nilon trắng khung vòm. Làm khung tre hoặc khung thép uốn vòm trên luống mạ, phủ nilon trắng trong, chèn kín chân để giữ hơi ấm ban đêm. Ban ngày nắng ấm thì mở hai đầu cho thông thoáng, tránh nóng quá và mạ yếu, chiều tối đậy lại.
- Giữ nước rãnh luống. Giữ nước trong rãnh để giữ ẩm và ổn định nhiệt cho luống mạ. Không để luống khô nứt nẻ trong rét.
- Làm mạ trên nền cứng, mạ khay trong nhà. Mạ nền, mạ khay có thể đặt nơi kín gió, gần nhà để dễ che chắn. Đây là cách nhiều hợp tác xã dùng khi vụ xuân có nguy cơ rét kéo dài.
- Bón tro bếp, phân lân, kali theo khuyến cáo. Những dưỡng chất này giúp mạ cứng cây, tăng sức chịu rét; không bón đạm nhiều khi đang rét vì làm mạ mềm yếu, dễ chết hơn. Liều cụ thể theo hướng dẫn khuyến nông địa phương.
- Sáng sớm có sương muối thì tưới rửa. Ở vùng có sương muối, tưới nhẹ lên mạ vào sáng sớm trước khi nắng lên để rửa lớp sương đọng trên lá.
Khi mạ đã có dấu hiệu chết rét, lá vàng đỏ lan rộng, cần đánh giá sớm để quyết định gieo bù hay mua mạ dự phòng. Nhiều xã chủ động có diện tích mạ dự phòng chính vì những năm rét bất thường.
Lúa đã cấy gặp rét: giữ nước, dừng đạm, chờ trời ấm
Khuyến cáo chung là không cấy khi nhiệt độ trung bình ngày dưới khoảng 15°C, vì lúa cấy vào lúc đó bén rễ rất chậm, có khi chết. Nếu đã lỡ cấy, giữ mực nước ruộng nông nhưng đều, ngập vừa gốc lúa, để nước giữ ấm cho phần gốc và hạn chế mất nhiệt ban đêm. Không để ruộng khô trong rét.
Trong đợt rét đậm, rét hại, tạm dừng bón phân, nhất là phân đạm, và hạn chế phun thuốc. Lúc này rễ hút kém, bón vào không có tác dụng mà còn dễ thất thoát. Khi trời ấm trở lại, nhiệt độ lên ổn định, lúa ra lá mới và rễ trắng, mới bắt đầu chăm bón trở lại, thường kết hợp làm cỏ sục bùn nhẹ để rễ thông thoáng.
Lúa cấy muộn do rét cần tính tới khung trổ an toàn. Ở đồng bằng sông Hồng, lúa xuân nên trổ trước thời điểm dễ gặp nắng nóng gay gắt đầu hè. Giống ngắn ngày, phương thức mạ ngắn ngày là cách nhiều địa phương dùng để bù thời gian. Chọn giống theo vụ và chân ruộng đã có bài riêng ở danh mục lúa.
Rau màu vụ đông và vụ xuân trong rét
Chọn đúng cây cho thời điểm. Rau ưa lạnh như cải bắp, su hào, súp lơ, khoai tây chịu rét tốt hơn nhiều so với rau ưa ấm như dưa, bí, cà, ớt. Gieo rau ưa ấm sớm vào đầu xuân khi rét còn kéo dài là tự đưa cây vào rủi ro.
Che phủ luống. Rơm rạ phủ luống, màng phủ nông nghiệp, vòm nilon thấp giữ ấm cho mặt đất và cây con. Vòm phải mở cho thông thoáng vào ban ngày nắng ấm để tránh bệnh nấm do ẩm đọng.
Tưới giữ ẩm vừa phải. Đất khô lạnh thì rễ càng kém. Tưới vào lúc trưa ấm, không tưới chiều tối. Tránh tưới đẫm làm luống lạnh ướt kéo dài.
Không bón đạm khi đang rét đậm. Cây không lớn được nên không dùng hết đạm; phần dư làm rau mềm, dễ bệnh. Đợi nắng ấm trở lại rồi chăm bón.
Theo dõi bệnh sau đợt rét ẩm. Lạnh ẩm kéo dài là điều kiện thuận cho nhiều bệnh nấm trên rau và khoai tây. Thăm đồng ngay khi trời hửng để phát hiện sớm, xử lý theo hướng dẫn IPM ở danh mục quản lý dịch hại.
Cây ăn trái và cây lâu năm
Phần lớn cây ăn trái lâu năm ở miền Bắc như nhãn, vải, cây có múi chịu được rét thông thường. Rủi ro lớn hơn là cây con mới trồng và cây đang ra lộc non hoặc ra hoa. Với cây con, quấn rơm hoặc bao tải quanh thân, che chắn phía hướng gió mùa đông bắc, phủ gốc dày giúp cây qua đợt rét.
Không nên tác động kích cây ra lộc giữa mùa rét như tưới nhiều, bón đạm nhiều, vì lộc non gặp rét hại sẽ cháy, hỏng. Nhãn, vải cần mùa đông đủ lạnh để phân hoá mầm hoa; một mùa đông ấm bất thường mới là điều nhà vườn nhãn vải lo, còn rét đậm vừa phải lại có ích cho việc ra hoa. Chi tiết nhãn vải ra hoa có bài riêng ở danh mục cây ăn trái.
Chuối, đu đủ và các cây nhiệt đới thân mềm nhạy rét hơn; ở đồng bằng sông Hồng, các đợt rét hại kéo dài có thể làm cháy lá chuối hàng loạt. Che chắn, giữ ẩm gốc, không cắt lá già vội trong rét vì lá già che cho đọt non bên trong. Sau rét, cắt bỏ lá hỏng khi cây đã ra lá mới.
Chuẩn bị từ trước mùa rét
Phần lớn thiệt hại do rét ở vụ xuân có thể giảm nhiều nếu chuẩn bị từ cuối vụ mùa. Việc đầu tiên là nắm khung thời vụ năm đó do cơ quan nông nghiệp tỉnh ban hành: thời điểm gieo mạ, thời điểm cấy, giống nào cho trà sớm, trà muộn. Khung này được tính dựa trên dự báo xu thế thời tiết của mùa đông, nên năm dự báo rét kéo dài sẽ khác năm dự báo đông ấm.
Việc thứ hai là chuẩn bị vật tư: nilon trắng, khung tre hoặc thép uốn, dây buộc cho mạ; rơm rạ khô để phủ luống rau; tro bếp, phân lân, kali để bón cứng cây. Những thứ này khi đợt rét về mới đi tìm thường thiếu, vì cả vùng cùng cần một lúc. Với hộ làm nhiều, nên tính phương án mạ khay, mạ nền đặt nơi kín gió, dễ che chắn.
Việc thứ ba là chuẩn bị nước. Ruộng mạ, ruộng cấy cần giữ nước trong rét, nên mương máng phải được nạo vét, cống phải vận hành được trước mùa. Ở nhiều vùng đồng bằng sông Hồng, nước cho vụ xuân phụ thuộc lịch lấy nước đợt xả từ các hồ chứa thượng nguồn; theo dõi lịch này để đổ ải, làm đất đúng lúc, tránh dồn việc vào giữa đợt rét. Cuối cùng là chuẩn bị mạ dự phòng ở mức thôn, xã, để có nguồn cấy bù khi mạ chết.
Rét ở vùng núi phía Bắc khác đồng bằng thế nào
Ở các tỉnh miền núi phía Bắc như Lào Cai, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Cao Bằng, Lạng Sơn và vùng Hà Giang cũ nay thuộc Tuyên Quang, mùa đông lạnh hơn, nhiệt độ ban đêm ở vùng cao có thể xuống rất thấp, có năm kèm băng giá, sương muối. Rét ở đây không chỉ hại lúa mà còn hại ngô đông, rau, chè, cây ăn trái ôn đới và cây dược liệu.
Lúa ruộng bậc thang vùng cao chủ yếu làm một vụ chính trong mùa mưa, nên rét đông ít đụng tới lúa hơn ở đồng bằng; nơi có vụ xuân thì lịch gieo thường muộn hơn để né rét. Nguồn nước lạnh từ khe suối chảy thẳng vào ruộng cũng làm lúa chậm lớn; nhiều nơi cho nước đi vòng qua mương hoặc ruộng phơi để ấm lên trước khi vào ruộng chính.
Với rau và cây con trên vùng cao, che chắn hướng gió lạnh, phủ gốc dày và hạn chế tưới vào chiều tối là những việc cơ bản. Gia súc vùng cao cũng chịu rét hại nặng nề; việc chống rét cho trâu bò, che chuồng, dự trữ thức ăn thô thuộc phần chăn nuôi, nên xem ở trang chuyên về chăn nuôi. Ở đây chỉ nhắc rằng rơm rạ, thân ngô trữ từ vụ trước vừa là vật liệu phủ cho cây vừa là thức ăn mùa đông cho trâu bò, nên cần tính phần cho cả hai.
Sau đợt rét: những việc không nên làm vội
Bón đạm dồn ngay khi trời hửng. Rễ còn yếu sau nhiều ngày ngâm trong đất lạnh, bón dồn một lần dễ làm cây sốc, cháy rễ. Bón nhẹ, chia nhiều lần khi thấy rễ trắng và lá mới ra đều.
Nhổ bỏ cây vội. Có cây trông như chết nhưng gốc, mầm vẫn sống. Với lúa, bóc thử bẹ ở gốc thấy còn trắng xanh là cây còn sống. Chờ vài ngày ấm để đánh giá đúng rồi mới quyết định dặm, gieo lại.
Mở nilon mạ đột ngột khi nắng gắt. Mạ đang quen môi trường kín, mở toàn bộ giữa trưa nắng có thể làm mạ héo. Mở dần trong vài ngày.
Bỏ qua thăm đồng. Sâu bệnh có thể bùng lên khi trời ấm ẩm sau rét, nhất là bệnh trên mạ, lúa và rau đã yếu sức. Thăm đồng đều đặn trong một hai tuần sau đợt rét, ghi lại diện tích hại để báo khuyến nông nếu cần hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Rét đậm và rét hại khác nhau thế nào?
Theo cách gọi của ngành khí tượng, rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày khoảng 13 đến 15 độ C, rét hại là khi nhiệt độ trung bình ngày xuống dưới 13 độ C. Rét hại gây thiệt hại nặng hơn cho mạ, lúa mới cấy và vật nuôi, cần ưu tiên chống rét.
Vì sao che mạ phải dùng nilon trắng trong mà không dùng màu tối?
Nilon trắng trong cho ánh sáng đi qua để mạ quang hợp và làm ấm luống nhờ nắng ban ngày, ban đêm giữ hơi ấm lại. Nilon màu tối cản sáng, mạ thiếu ánh sáng sẽ vàng yếu. Ban ngày nắng ấm vẫn phải mở hai đầu để mạ không bị nóng.
Đã gieo mạ rồi mà dự báo có rét hại thì làm gì?
Che nilon kín ngay trước khi đợt rét về, giữ nước rãnh luống, bón tro bếp hoặc lân, kali theo khuyến cáo và tránh bón đạm. Theo dõi mạ hằng ngày; nếu mạ chết nhiều thì báo hợp tác xã, khuyến nông để có mạ dự phòng hoặc kế hoạch gieo bù đúng khung thời vụ.
Lúa mới cấy bị vàng lá sau rét có cần bón phân ngay không?
Không nên bón ngay. Chờ trời ấm ổn định, lúa bắt đầu ra lá mới và rễ trắng rồi mới bón nhẹ. Bón khi rễ còn yếu và đất lạnh thì cây không hút được, có khi còn làm rễ thêm hỏng. Giữ nước ruộng đều trong thời gian chờ.
Đốt lửa sưởi cho cây có được không?
Không nên. Đốt rơm rạ, củi ngoài đồng gây ô nhiễm khói, nguy cơ cháy lan và hiệu quả sưởi ấm rất hạn chế trên diện rộng. Các biện pháp che phủ, che nilon, giữ nước, giữ ẩm có tác dụng bền hơn và an toàn hơn.
Theo dõi dự báo rét ở đâu để kịp chuẩn bị?
Bản tin thời tiết của Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia, đài khí tượng các khu vực, cùng thông báo chỉ đạo sản xuất của cơ quan nông nghiệp tỉnh, xã trên loa phát thanh, truyền hình địa phương. Bản tin nông vụ thường nêu luôn khuyến cáo gieo cấy cho từng đợt rét.