Nhãn, vải ở miền Bắc không ra hoa phần lớn vì hai lý do đi liền nhau: cây không có lộc thu thành thục đúng lúc, và mùa đông không đủ lạnh, khô để cây chuyển sang phân hoá mầm hoa. Khi đông ấm, mưa nhiều, cây bật thêm một đợt "lộc đông" vào cuối năm; đợt lộc này dùng hết dinh dưỡng và chiếm đúng vị trí đầu cành lẽ ra sẽ mang hoa, nên xuân sau cây chỉ ra lá.
Việc của người làm vườn vì vậy bắt đầu từ ngay sau thu hoạch: tỉa và bón để cây ra lộc thu đều, sớm; giữ cho lộc thu thành thục trước mùa đông; rồi chặn lộc đông bằng cách hạn chế nước, phân và khoanh vỏ cành khi cần. Bài viết theo bối cảnh các vùng nhãn vải lớn phía Bắc như Lục Ngạn và các xã quanh đó (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh mới), Thanh Hà (nay thuộc Hải Phòng), nhãn Hưng Yên, nhãn vải vùng trung du và Sơn La.
Cây nhãn, vải ra hoa cần những gì
Nhãn và vải cùng họ Bồ hòn, có cách ra hoa giống nhau ở chỗ hoa mọc từ đầu các cành lộc đã trưởng thành. Cành phải đủ già, tích đủ chất dự trữ, và phải trải qua một thời gian thời tiết lạnh và khô vừa phải để mầm ở đầu cành chuyển thành mầm hoa thay vì mầm lá. Vải nhạy với nhiệt độ thấp hơn nhãn: những năm đông lạnh, khô, vải thiều thường ra hoa đồng loạt; đông ấm thì nhiều vườn ra hoa lác đác.
Ba điều kiện vì thế phải gặp nhau: có lộc đúng tuổi ở đầu cành, cây đủ sức, và thời tiết thuận. Người làm vườn không điều khiển được thời tiết, nhưng hai điều kiện đầu hoàn toàn nằm trong tay. Những vườn chăm lộc thu tốt vẫn ra hoa khá hơn hẳn vườn bên cạnh trong cùng một mùa đông ấm.
Một điểm hay bị hiểu nhầm: cây không ra hoa không phải vì "thiếu phân". Nhiều vườn càng bón đạm nhiều vào cuối năm càng mất hoa, vì đạm và nước làm cây ra lộc đông. Đây là lý do chuyện chăm nhãn vải phía Bắc có những tháng cần cố ý cho cây "đói" một chút.
Lịch chăm một năm theo tuổi lộc
Mốc tháng dưới đây là tham khảo cho vải thiều chính vụ ở đồng bằng và trung du phía Bắc; nhãn chín muộn hơn nên lùi tương ứng, giống chín sớm thì tiến lên. Quan trọng là trình tự, không phải đúng ngày:
| Thời kỳ | Trạng thái cây | Việc chính |
|---|---|---|
| Ngay sau thu hoạch (mùa hè) | Cây mệt, lá già | Tỉa cành, dọn vườn, bón phục hồi để ra lộc thu |
| Cuối hè – đầu thu | Lộc thu thứ nhất, có thể thêm đợt hai | Giữ lộc ra đều; thăm sâu đục cuống, sâu ăn lá trên lộc non |
| Giữa – cuối thu | Lộc thu chuyển từ đỏ, xanh nhạt sang xanh đậm | Không bón đạm nữa; giữ vườn khô ráo, thoát nước tốt |
| Đầu đông | Lộc thành thục; nguy cơ lộc đông nếu ấm, ẩm | Hạn chế tưới; khoanh vỏ, cắt khấc cành nếu cây đang sung |
| Giữa – cuối đông | Phân hoá mầm hoa | Ngắt bỏ lộc đông nếu đã bật; không xới xáo đứt rễ |
| Cuối đông – xuân | Nhú giò hoa | Tưới lại vừa đủ, bón cân đối nuôi hoa; giữ côn trùng thụ phấn |
Ở những vườn ra lộc thu muộn, lộc chưa kịp già khi trời lạnh, cây vẫn khó ra hoa dù đông có rét. Vì vậy mốc tỉa và bón sau thu hoạch là khâu đáng làm sớm nhất, chậm một hai tuần ở đầu có thể kéo theo cả vụ.
Lộc thu: nền tảng của vụ hoa
Tỉa sau thu hoạch ở nhãn vải không chỉ để tán thoáng mà còn để điều khiển số lộc. Mỗi cành mang chùm trái vừa hái được cắt lại một đoạn ngắn tới chỗ có mắt khoẻ; cành tăm, cành khô, cành sâu bệnh, cành mọc trong tán bị cắt bỏ. Sau tỉa, mỗi đầu cành sẽ bật vài lộc; giữ lại những lộc khoẻ, phân bố đều, bỏ bớt các lộc yếu chen nhau để dinh dưỡng dồn vào số lộc vừa phải.
Bón phục hồi sau thu hoạch gồm phân hữu cơ hoai và phân có đạm, lân, kali theo tỉ lệ cho giai đoạn ra lộc; lượng tuỳ tuổi cây và đất. Tưới đủ nếu hè khô. Mục tiêu là trong khoảng cuối hè sang thu, cây có một hoặc hai đợt lộc ra tập trung. Lộc ra đều thì việc phòng sâu đục cuống trái về sau và các loại sâu ăn lá trên lộc non cũng gọn hơn, chỉ cần canh trong những tuần lộc non.
Dấu hiệu lộc thu đã thành thục: lá chuyển từ màu đỏ đồng hoặc xanh nhạt sang xanh đậm, cứng, bóng; vỏ cành chuyển màu nâu. Từ lúc này, cây cần được "nghỉ" về đạm và nước để chuẩn bị bước vào giai đoạn phân hoá. Cây tiếp tục được bón đạm, tưới đẫm sẽ coi đó là tín hiệu ra lộc tiếp.
Chặn lộc đông: hạn chế nước, khoanh vỏ, cắt khấc
Hạn chế nước và không bón đạm từ giữa thu. Vườn trên đất bằng ven sông như vùng nhãn Hưng Yên hay vải Thanh Hà cần khơi rãnh thoát nước kỹ, tránh để gốc ẩm kéo dài sau những trận mưa cuối mùa. Vườn đồi thoát nước tự nhiên tốt hơn, nhưng cũng không nên tưới bổ sung khi lộc đã thành thục.
Khoanh vỏ cành là kỹ thuật được khuyến cáo rộng rãi cho vải. Người làm vườn dùng dao chuyên dụng khoanh một vòng mỏng qua lớp vỏ trên cành cấp hai, cấp ba, không khoanh vào thân chính của cây yếu. Vết khoanh tạm thời ngăn dòng chất dinh dưỡng đi xuống rễ, giữ chất dự trữ ở cành, giảm khả năng ra lộc đông và hỗ trợ phân hoá hoa. Chỉ khoanh cây khoẻ, lộc đã thành thục; vết khoanh phải mảnh để tự liền sau một thời gian.
Cắt khấc, khoanh không kín vòng là cách nhẹ hơn. Với cây trung bình hoặc người chưa có kinh nghiệm, nhiều nơi hướng dẫn khoanh xoắn ốc hoặc chỉ khía một phần vòng. Hiệu quả kém hơn khoanh kín nhưng an toàn cho cây hơn. Nên nhờ người đã làm nhiều năm trong xóm hướng dẫn trực tiếp trên cây trước khi tự làm cả vườn.
Lộc đông đã bật thì ngắt bỏ sớm. Khi lộc đông mới nhú, có thể dùng tay ngắt hoặc cắt bỏ. Một số vườn dùng chất điều hoà sinh trưởng để chặn lộc; nếu dùng phải theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông, đọc kỹ nhãn, vì dùng sai thời điểm hoặc quá liều có thể làm cây suy và chùm hoa dị dạng.
Nhãn Nam Bộ ra hoa khác hẳn: chỉ để đối chiếu
Người từ miền Nam ra Bắc hay ngạc nhiên vì nhãn ở đồng bằng sông Cửu Long có thể cho trái nghịch vụ quanh năm, còn nhãn miền Bắc chỉ một vụ. Lý do là khí hậu phía Nam không có mùa đông lạnh, các giống nhãn trồng ở đó như nhãn xuồng, nhãn Ido được cho ra hoa bằng cách xử lý: tỉa, nuôi lộc đến thành thục rồi dùng hoá chất kích thích ra hoa theo quy trình riêng của từng giống.
Hoá chất phổ biến trong xử lý ra hoa nhãn ở phía Nam là một chất oxy hoá mạnh, có rủi ro cháy nổ khi bảo quản và vận chuyển sai cách, và nếu lạm dụng nhiều vụ liền sẽ làm suy rễ, cây kiệt sức. Đây không phải cách làm cho nhãn phía Bắc, và cũng không nên tự làm khi chưa được tập huấn bài bản. Lấy chuyện này để đối chiếu cho thấy một điều: ra hoa ở nhãn vải là chuyện chuyển trạng thái của mầm, ở phía Bắc nhờ rét, ở phía Nam nhờ xử lý.
Vùng nhãn phía Nam từng chịu thiệt hại nặng vì bệnh chổi rồng, khiến chùm hoa và đọt biến dạng thành búi như chổi. Nhiều vườn chuyển sang giống ít nhiễm hơn. Ở phía Bắc bệnh này không phổ biến như vậy, nhưng người mua cây giống từ phía Nam ra nên hỏi rõ nguồn gốc và kiểm cây giống sạch bệnh.
Từ giò hoa đến đậu trái: giữ những gì đã có
Khi giò hoa nhú, cây cần nước trở lại ở mức vừa đủ và dinh dưỡng cân đối có kali, bo, để giò hoa phát triển và hạt phấn khoẻ. Mưa phùn, nồm ẩm lúc hoa nở là kiểu thời tiết điển hình của phía Bắc vào xuân, dễ gây bệnh sương mai trên chùm hoa vải và làm thối hoa. Tán thoáng từ khâu tỉa sau thu hoạch giúp chùm hoa khô nhanh hơn sau mưa.
Nhãn và vải có hoa đực, hoa cái nở so le theo từng đợt trên cùng chùm; côn trùng, đặc biệt là ong, mang phấn giữa các đợt hoa. Nhiều vùng vải phía Bắc có truyền thống đặt ong lấy mật vải trong mùa hoa; vườn có ong thường đậu trái tốt hơn. Vì thế tuyệt đối tránh phun thuốc trừ sâu lúc hoa nở, và nếu có đàn ong trong vùng thì báo cho người nuôi ong trước mỗi lần phun.
Sau đậu trái, nhãn vải cũng rụng sinh lý như mọi cây ăn trái khác. Giai đoạn nuôi trái cần nước đều để tránh nứt trái và phải canh sâu đục cuống trái, loại sâu hại quan trọng nhất của nhãn vải phía Bắc. Phần quản lý dịch hại theo hướng IPM được viết riêng trong danh mục IPM của trang này.
Cây già, cây trẻ, cây vừa mất mùa: mỗi kiểu một cách chăm
Không phải cây nào trong vườn cũng chăm giống nhau. Cây vải, cây nhãn đang tuổi sung sức, tán lớn, thường ra lộc khoẻ và dễ bật lộc đông nhất; đây là nhóm cần hạn chế nước, phân kỹ nhất từ giữa thu và là nhóm được khoanh vỏ cành nhiều nhất. Ngược lại, cây già, vỏ thân sần, nhiều cành khô, sau thu hoạch ra lộc yếu; với nhóm này việc chính là phục hồi: tỉa bỏ cành khô, bón hữu cơ, giữ đủ nước cho lộc thu ra được, và gần như không khoanh vỏ.
Cây trẻ mới vào giai đoạn cho trái mấy năm đầu thường có tán chưa ổn định, ra lộc liên tục. Người làm vườn nhiều kinh nghiệm thường ưu tiên xây khung tán cho cây trẻ, chấp nhận cây chưa ra hoa đều, thay vì ép cây mang trái sớm làm khung yếu về sau. Cây vừa mất mùa năm trước lại là trường hợp riêng: cây dồn sức ra rất nhiều lộc, nếu không tỉa bớt lộc và chặn lộc đông chặt chẽ thì dễ mất mùa năm thứ hai.
Một cách làm đơn giản là đánh dấu từng nhóm cây bằng dây màu buộc ở thân, ghi trong sổ vườn: nhóm sung, nhóm yếu, nhóm trẻ. Đến lúc bón, tưới hay khoanh vỏ, nhìn dây là biết cây nào làm gì, khỏi làm đồng loạt cả vườn theo một công thức.
Câu hỏi thường gặp
Vải năm nay không ra hoa thì năm sau có ra lại không?
Thường có, nếu cây vẫn khoẻ và năm sau lộc thu được chăm đúng lúc, mùa đông thuận hơn. Năm không có trái, cây dồn sức ra lộc nên có thể ra quá nhiều lộc; cần tỉa bớt lộc yếu và chặn lộc đông kỹ hơn để không lặp lại vòng mất hoa.
Khoanh vỏ cành vải có làm chết cây không?
Khoanh đúng cách trên cây khoẻ, vết khoanh mảnh, khoanh trên cành chứ không phải thân của cây yếu thì không làm chết cây và vết khoanh sẽ tự liền. Khoanh quá rộng, quá sâu, khoanh cây già yếu hoặc khoanh nhiều năm liền ở cùng vị trí có thể làm cành suy, khô. Nên học trực tiếp từ người có kinh nghiệm.
Lộc đông là gì và nhận biết thế nào?
Lộc đông là đợt lộc non bật vào khoảng đầu và giữa mùa đông, sau khi lộc thu đã thành thục. Nhận biết bằng lá non màu đỏ đồng hoặc xanh nhạt mọc ra ở đầu cành vào thời điểm lẽ ra cây phải đứng im để phân hoá hoa. Có lộc đông ở đầu cành thì cành đó gần như mất hoa vụ tới.
Đông ấm thì làm gì để vải vẫn ra hoa?
Không thể tạo ra rét, nhưng có thể tăng cơ hội: giữ lộc thu thành thục sớm, không bón đạm và hạn chế nước từ giữa thu, khơi rãnh thoát nước, khoanh vỏ cành ở cây khoẻ và ngắt lộc đông ngay khi bật. Các vườn làm đủ những việc này thường vẫn có hoa khá hơn trong năm đông ấm.
Nhãn có cần khoanh vỏ như vải không?
Nhãn ở phía Bắc cũng có nơi áp dụng khoanh vỏ hoặc cắt khấc để hạn chế lộc đông và hỗ trợ ra hoa, nhưng nhãn ít phụ thuộc vào rét hơn vải. Mức độ và thời điểm nên làm theo hướng dẫn của khuyến nông địa phương và kinh nghiệm vườn cùng giống trong vùng.
Có nên mang giống nhãn miền Nam ra trồng ở miền Bắc không?
Nên cân nhắc kỹ. Các giống nhãn phía Nam được chọn cho khí hậu nóng quanh năm và quen với quy trình xử lý ra hoa, ra Bắc có thể sinh trưởng tốt nhưng ra hoa, chất lượng trái không như mong đợi. Nếu muốn thử, trồng vài cây trước và mua giống ở nơi có nguồn gốc rõ ràng, sạch bệnh.