Trichoderma là một chi nấm có ích sống tự nhiên trong đất, có khả năng cạnh tranh chỗ ở và thức ăn, ký sinh lên sợi nấm và tiết chất ức chế nhiều loài nấm gây bệnh vùng rễ như Phytophthora, Pythium, Rhizoctonia, Fusarium, Sclerotium. Vì vậy Trichoderma được dùng như một biện pháp sinh học trong IPM để phòng thối rễ, chết cây con, xì mủ, héo rũ trên rau màu, cây ăn trái, hồ tiêu, cà phê. Hiệu quả của nó là phòng, không phải chữa cấp tốc cây đã bệnh nặng.
Bài này giải thích nấm Trichoderma làm việc thế nào trong đất, điều kiện để nó sống và phát huy tác dụng, cách đưa vào vườn ruộng theo nguyên tắc, những sai lầm làm chế phẩm mất tác dụng, và những gì Trichoderma không làm được. Bài không nêu tên thương mại hay liều lượng; khi dùng chế phẩm, bà con đọc kỹ hướng dẫn trên bao bì và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật địa phương.
Trichoderma làm việc thế nào trong đất
Trichoderma là nấm sợi phát triển nhanh, thường thấy trên rơm mục, gỗ mục, đất giàu chất hữu cơ, tạo các mảng bào tử màu xanh lục. Ở vùng rễ, nó tác động lên nấm gây bệnh qua nhiều cơ chế cùng lúc. Thứ nhất là cạnh tranh: nó mọc nhanh, chiếm chỗ trên bề mặt rễ và chất hữu cơ, tranh dinh dưỡng với nấm bệnh. Thứ hai là ký sinh: sợi nấm Trichoderma quấn quanh sợi nấm bệnh, tiết enzyme phân huỷ vách tế bào của chúng. Thứ ba là tiết các hợp chất kháng nấm ức chế nấm bệnh phát triển.
Ngoài ra, nhiều nghiên cứu ghi nhận một số dòng Trichoderma sống cộng sinh trên bề mặt rễ còn kích thích cây tăng sức đề kháng toàn thân và phát triển rễ tốt hơn. Mức độ tác dụng khác nhau giữa các loài, các dòng, nên chế phẩm khác nhau cho hiệu quả khác nhau.
Điểm cần nhớ, và cũng là chỗ khác hẳn thuốc hoá học, là Trichoderma hoạt động như một quần thể sống. Nó cần được đưa vào đúng nơi, có thức ăn là chất hữu cơ, có độ ẩm thích hợp, và cần thời gian để phát triển đủ đông trước khi nấm bệnh tấn công. Rải chế phẩm lên đất khô cằn, trơ trụi, giữa nắng gắt thì phần lớn bào tử chết trước khi kịp làm việc.
Nhận đúng bệnh vùng rễ trước khi nghĩ đến Trichoderma
Cây vàng lá, héo rũ, chết dần có thể do rất nhiều nguyên nhân: nấm hại rễ, vi khuẩn héo xanh, tuyến trùng, rệp sáp hại rễ, úng nước, phèn, mặn, thiếu dinh dưỡng, thậm chí ngộ độc phân. Trichoderma chỉ giúp với nhóm nấm hại rễ. Vì vậy bước đầu tiên luôn là đào xem rễ.
Một vài dấu hiệu gợi ý ban đầu: rễ thối nhũn, vỏ rễ tuột ra, có mùi hôi thường liên quan nấm như Phytophthora, Pythium; gốc thân sát mặt đất có lớp tơ trắng và những hạt nhỏ như hạt cải thường là nấm Sclerotium; rễ có nhiều nốt sưng u là tuyến trùng; cắt ngang thân cây héo nhúng vào cốc nước trong, thấy dòng dịch trắng đục chảy ra là dấu hiệu của vi khuẩn héo xanh. Đây là cách nhận biết sơ bộ ngoài đồng, không thay chẩn đoán.
Khi không chắc, bà con nên lấy mẫu cây cả rễ và đất gửi trạm bảo vệ thực vật hoặc phòng thí nghiệm để xác định. Dùng sai biện pháp vì chẩn đoán sai là cách mất tiền phổ biến nhất: rải nấm đối kháng cho vườn đang bị tuyến trùng hay úng phèn sẽ không thấy kết quả, rồi kết luận oan rằng "chế phẩm sinh học không ăn thua".
Bệnh và cây trồng hay dùng Trichoderma
Bảng tổng hợp các nhóm bệnh vùng rễ mà Trichoderma thường được khuyến cáo phòng. Hiệu quả tuỳ dòng nấm, cách dùng và áp lực bệnh.
| Nhóm cây | Bệnh hay gặp có thể dùng Trichoderma phòng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hồ tiêu | Chết nhanh do Phytophthora, thối rễ | Kết hợp thoát nước, giữ gốc khô thoáng mùa mưa |
| Cây có múi, sầu riêng | Thối rễ, xì mủ gốc do Phytophthora | Kết hợp lên liếp, cắt bỏ phần bệnh, bón hữu cơ |
| Cà phê | Thối rễ, vàng lá do nấm kết hợp tuyến trùng | Trichoderma không thay xử lý tuyến trùng |
| Rau màu, cây con vườn ươm | Chết cây con, thối gốc do Pythium, Rhizoctonia | Trộn vào giá thể, đất gieo hạt |
| Cà chua, ớt, dưa, đậu | Héo rũ gốc mốc trắng do Sclerotium, thối gốc do Fusarium | Luân canh vẫn là biện pháp chính |
| Lạc, đậu tương | Thối gốc, héo rũ | Kết hợp xử lý tàn dư, luân canh với lúa nước |
Trichoderma ít tác dụng với bệnh do vi khuẩn như héo xanh, bệnh do virus, và không trừ được côn trùng hay tuyến trùng một cách đáng kể. Với các bệnh này cần biện pháp khác trong IPM.
Điều kiện để Trichoderma sống và phát huy tác dụng
Phần lớn thất bại khi dùng Trichoderma đến từ việc bỏ qua điều kiện sống của nó. Những yếu tố cần đảm bảo:
- Chất hữu cơ. Trichoderma cần thức ăn. Đất nghèo hữu cơ, chỉ bón phân vô cơ lâu năm thì nấm khó tồn tại. Phân chuồng hoai, rơm mục, vỏ cà phê đã ủ là nền tốt.
- Độ ẩm. Đất ẩm nhưng thoáng khí. Đất khô hạn kéo dài hoặc ngập úng lâu đều bất lợi.
- Tránh nắng trực tiếp. Bào tử dễ chết dưới tia cực tím. Rải vào chiều mát, lấp đất hoặc phủ rơm, phủ lá ngay sau khi rải.
- Không dùng cùng lúc với thuốc trừ nấm hoá học. Nhiều thuốc trừ nấm cũng giết luôn Trichoderma. Nếu đã dùng thuốc, cần giãn cách thời gian theo hướng dẫn kỹ thuật.
- Bón vôi, phân đạm nồng độ cao không trộn chung. Vôi và phân hoá học đậm đặc trộn trực tiếp với chế phẩm có thể làm chết bào tử. Bón cách nhau một thời gian.
- Chế phẩm còn hạn, bảo quản đúng. Chế phẩm để nơi nóng, ẩm, quá hạn thì mật độ bào tử sống giảm nhiều.
Các cách đưa Trichoderma vào vườn ruộng theo nguyên tắc
Không nêu liều; lượng dùng theo hướng dẫn của từng chế phẩm. Các cách phổ biến:
- Ủ cùng phân chuồng hoặc phụ phẩm. Trộn chế phẩm vào đống phân chuồng, vỏ cà phê, rơm rạ khi ủ, giữ ẩm, đảo trộn. Nấm nhân lên trong đống ủ, sau đó bón cả phân vào gốc. Cách này vừa tăng mật số nấm vừa có sẵn thức ăn cho nó.
- Trộn vào giá thể, đất vườn ươm. Cho cây con khởi đầu với hệ rễ có Trichoderma bao quanh, giảm chết cây con.
- Xử lý hạt giống, cây giống. Một số chế phẩm hướng dẫn tẩm hạt hoặc nhúng rễ cây con trước khi trồng.
- Rải quanh gốc cây lâu năm. Rải vào vùng rễ hoạt động, thường ở mép tán, trên lớp đất đã xới nhẹ và ẩm, sau đó phủ rơm hoặc lấp đất mỏng. Thời điểm hay dùng là đầu mùa mưa, trước giai đoạn nấm Phytophthora hoạt động mạnh.
- Hoà nước tưới gốc. Một số chế phẩm dạng lỏng hoặc bột hoà nước để tưới gốc. Cần dùng ngay sau khi pha, tưới vào chiều mát.
Dùng Trichoderma là một quá trình lặp lại qua nhiều mùa, không phải một lần là xong. Mật số nấm trong đất giảm dần nếu không được bổ sung thức ăn và điều kiện sống.
Những sai lầm làm Trichoderma mất tác dụng
Sai lầm phổ biến nhất là dùng Trichoderma như thuốc cứu cây. Cây hồ tiêu đã vàng lá, rễ thối nhiều thì nấm đối kháng không đảo ngược được tình trạng; lúc đó phải xử lý theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật, cắt bỏ và tiêu huỷ phần bệnh, cải thiện thoát nước. Trichoderma phát huy tốt nhất khi được đưa vào trước mùa bệnh, ở đất khoẻ hoặc đất đang được cải tạo.
Sai lầm thứ hai là bỏ qua yếu tố canh tác. Vườn tiêu, vườn có múi bị Phytophthora thường có gốc rễ đứng nước, đất bí, thoát nước kém. Rải bao nhiêu chế phẩm mà gốc vẫn ngập nước mùa mưa thì nấm bệnh vẫn thắng. Lên liếp, đào rãnh thoát nước, tạo bồn gốc cao, tỉa tán thông thoáng là phần không thể thiếu.
Sai lầm thứ ba là dùng cùng thuốc trừ nấm hoá học hoặc trộn với vôi, phân đậm đặc trong cùng bình, cùng lúc. Sai lầm thứ tư là mua chế phẩm không rõ nguồn gốc, không ghi mật độ bào tử, không có hạn dùng. Chế phẩm sinh học cũng phải đăng ký và nằm trong danh mục được phép sử dụng; bà con nên mua ở nơi có hoá đơn và hỏi cán bộ kỹ thuật khi phân vân.
Trichoderma trong hệ thống IPM và anh em chế phẩm sinh học
Trong IPM, Trichoderma là một công cụ trong nhóm biện pháp sinh học, đứng cạnh các biện pháp canh tác như luân canh, thoát nước, vệ sinh vườn, giống chống chịu. Nó hiệu quả nhất khi đất được nuôi bằng chất hữu cơ thường xuyên, bởi khi đó cả cộng đồng vi sinh vật có ích trong đất đều mạnh lên, không chỉ riêng Trichoderma.
Bên cạnh Trichoderma, bà con hay nghe đến nấm xanh (Metarhizium) và nấm trắng (Beauveria), là nấm ký sinh côn trùng, dùng trong phòng trừ rầy, bọ cánh cứng, sâu non; vi khuẩn Bt (Bacillus thuringiensis) tiết độc tố chọn lọc diệt sâu non bộ cánh vảy như sâu tơ, sâu xanh; một số vi khuẩn đối kháng như Bacillus subtilis, Pseudomonas dùng phòng bệnh. Mỗi loại có đối tượng riêng, không thay thế cho nhau. Trichoderma không trừ sâu, Bt không trừ nấm. Mua chế phẩm thì đọc kỹ đối tượng ghi trên bao bì, đừng tin lời quảng cáo "trị bá bệnh".
Một điểm hay bị bỏ qua là đất được nuôi tốt thì đã có sẵn Trichoderma bản địa và nhiều vi sinh vật đối kháng khác. Vườn được phủ gốc bằng rơm lá, bón phân chuồng hoai đều đặn, không phun thuốc trừ nấm tràn lan thường ít bị thối rễ hơn vườn chỉ bón phân vô cơ, dù chưa từng mua chế phẩm nào. Chế phẩm giúp tăng tốc và tăng mật số, nhưng nền đất sống mới là thứ giữ nấm có ích ở lại lâu dài.
Ưu điểm chung của nhóm chế phẩm sinh học, so với thuốc hoá học phổ rộng, là ít hại thiên địch, ít để lại dư lượng, phù hợp với vườn có ong và có cá tôm. Nhược điểm là tác dụng chậm hơn, phụ thuộc điều kiện môi trường, cần dùng đúng thời điểm. Hiểu đúng điểm mạnh và điểm yếu đó giúp bà con dùng chúng như một phần của hệ thống, thay vì kỳ vọng như thuốc hoá học.
Câu hỏi thường gặp
Trichoderma có thay được thuốc trừ nấm hoá học không?
Không thay hoàn toàn. Trichoderma chủ yếu phòng bệnh vùng rễ khi được đưa vào trước mùa bệnh và có điều kiện sống tốt. Khi bệnh đã bùng phát mạnh, có thể cần biện pháp xử lý khác theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật. Dùng Trichoderma giúp giảm số lần phải dùng thuốc trừ nấm.
Có thể tự nhân nấm Trichoderma tại nhà không?
Một số nơi hướng dẫn nông dân nhân nấm trên cám, gạo hoặc ủ cùng phân chuồng từ chế phẩm gốc. Việc tự nhân dễ lẫn tạp nấm khác nếu dụng cụ và nguyên liệu không sạch. Cách an toàn là ủ cùng phân theo hướng dẫn của trạm khuyến nông và dùng chế phẩm gốc rõ nguồn gốc.
Trichoderma có hại cho người, vật nuôi và cá không?
Các dòng Trichoderma dùng trong nông nghiệp được đánh giá là ít rủi ro, phù hợp với vườn có ao cá và vật nuôi. Tuy vậy vẫn nên đeo khẩu trang, găng tay khi trộn bột chế phẩm, rửa tay sau khi dùng, và bảo quản xa tầm tay trẻ em.
Bón Trichoderma rồi có cần bón phân hữu cơ không?
Rất nên. Trichoderma cần chất hữu cơ làm thức ăn để sống và nhân lên. Đất nghèo hữu cơ làm nấm khó tồn tại lâu. Cách hiệu quả là ủ chế phẩm cùng phân chuồng hoặc phụ phẩm rồi bón cả hỗn hợp, đồng thời phủ gốc giữ ẩm.
Mùa nào nên dùng Trichoderma cho cây lâu năm?
Thường là đầu mùa mưa, khi đất đủ ẩm và trước giai đoạn nấm gây thối rễ hoạt động mạnh. Có thể bổ sung sau thu hoạch khi bón phân hữu cơ phục hồi cây. Tránh rải giữa mùa khô nắng gắt khi đất khô cằn.
Làm sao biết chế phẩm Trichoderma còn tốt?
Xem hạn dùng, mật độ bào tử ghi trên bao bì, nơi sản xuất và số đăng ký. Bảo quản nơi khô mát. Khi ủ cùng phân, sau vài ngày thấy lớp sợi nấm trắng rồi chuyển xanh trên bề mặt đống ủ ẩm là dấu hiệu nấm đang phát triển.