Thời kỳ kiến thiết cơ bản là những năm từ khi trồng tới khi cây ăn trái cho thu hoạch ổn định, thường kéo dài vài năm tuỳ loại cây. Việc quan trọng nhất trong thời kỳ này là tạo bộ khung tán khoẻ: một thân chính, ba bốn cành cấp một phân đều các hướng, góc phân cành rộng, tán thấp vừa tầm tay. Đi kèm là giữ cho cây không ra trái sớm (bẻ hoa, ngắt trái non), giữ gốc sạch cỏ có lớp phủ, và tận dụng khoảng trống giữa hàng bằng cây trồng xen ngắn ngày.
Những gì làm sai ở mấy năm đầu rất khó sửa về sau: cây ra trái sớm bị còi, khung tán lệch, cành chẻ đôi yếu dễ gãy, tán quá cao không hái được. Bài viết áp dụng chung cho các loại cây ăn trái thân gỗ phổ biến như có múi, xoài, nhãn, vải, mít, bơ; những cây như chuối, thanh long, chanh dây có cách làm riêng được viết trong các bài khác của danh mục này.
Vì sao phải coi trọng mấy năm chưa có trái
Người mới làm vườn thường sốt ruột muốn thấy trái. Nhưng ở cây ăn trái lâu năm, những năm đầu là lúc cây xây bộ rễ và bộ khung. Bộ rễ khoẻ quyết định khả năng chịu hạn, chịu úng; bộ khung tán quyết định cây mang được bao nhiêu trái mà không gãy, nắng vào được tới đâu, công tỉa, công hái về sau tốn hay đỡ.
Một cây ra trái quá sớm khi tán còn nhỏ phải dồn dinh dưỡng vào trái thay vì vào rễ và cành. Kết quả là cây còi, cành mảnh, năm sau ra đọt yếu, nhiều trường hợp cây "già trước tuổi". Ngược lại, cây được giữ không cho trái trong thời gian đầu sẽ có tán rộng, cành khung to, và khi bắt đầu cho trái thì trái nhiều và đều hơn.
Thời kỳ kiến thiết cũng là lúc vườn tốn tiền mà chưa có thu. Vì vậy cách làm của nông hộ thường là "lấy ngắn nuôi dài": trồng xen cây ngắn ngày giữa hàng để có thu nhập, đồng thời che phủ đất. Làm đúng thì cây xen nuôi cả người lẫn đất, làm sai thì cây xen tranh nước, tranh nắng với cây chính.
Tạo khung tán từng bước
Nguyên tắc tạo tán giống nhau ở hầu hết cây ăn trái thân gỗ; chiều cao và số cành có thể điều chỉnh theo loại cây và mật độ trồng:
- Năm đầu, bấm ngọn tạo thân — khi cây cao khoảng ngang thắt lưng tới ngang ngực (tham khảo), bấm ngọn để kích thích cây ra các cành bên.
- Chọn cành cấp một — trong các cành mọc ra, giữ ba hoặc bốn cành khoẻ, phân đều các hướng, cách nhau một khoảng trên thân, góc phân cành rộng. Bỏ các cành còn lại.
- Mở góc cành — cành mọc dựng đứng có thể dùng dây buộc kéo hoặc que chống để mở góc. Cành góc hẹp, chẻ chữ V dễ toác khi mang trái nặng.
- Tạo cành cấp hai — khi cành cấp một dài ra, bấm ngọn để ra cành cấp hai, giữ hai ba cành mỗi cành cấp một, hướng ra ngoài.
- Bỏ chồi gốc ghép — chồi mọc từ phần gốc ghép phía dưới vết ghép phải cắt sạch, nếu không gốc ghép sẽ lấn cây chính.
- Giữ tán thấp và thoáng — hằng năm bỏ cành mọc vào trong, cành vượt dựng đứng, cành sà sát đất; giữ chiều cao tán ở mức làm việc được.
Tạo tán là việc nhỏ làm nhiều lần, không phải một lần cắt mạnh. Mỗi đợt đọt ra là một lần nhìn lại cây và điều chỉnh. Với các loại cây có tán tự nhiên đẹp, có thể chỉ can thiệp nhẹ; với cây vươn cao như bơ, mít, xoài thì càng phải khống chế sớm.
Bẻ hoa, ngắt trái non: giữ sức cho cây
Cây non ra hoa sớm là chuyện thường gặp. Cây ghép mang mắt ghép từ cây mẹ đã trưởng thành nên có thể ra hoa ngay năm đầu, năm hai. Điều này không có nghĩa là cây đã sẵn sàng mang trái.
Bẻ hoa trong những năm đầu. Cách làm phổ biến là ngắt bỏ chùm hoa hoặc trái non trong giai đoạn đầu, để cây dồn sức ra đọt, ra rễ. Nhiều nhà vườn cho cây "ra trái thử" vài trái ở năm cuối thời kỳ kiến thiết để xem chất lượng, rồi mới tăng dần.
Mức giữ trái tăng theo kích thước tán. Không có số năm cố định cho mọi cây. Thước đo thực tế là tán và thân: tán đã đủ rộng, cành khung đủ to, cây ra đọt khoẻ đều thì mới bắt đầu giữ trái, và giữ ít ở năm đầu cho trái.
Giữ trái quá sớm để lại hậu quả nhiều năm. Cây gánh trái khi còn nhỏ thường bị lệch tán vì cành mang trái oằn xuống, cành khung không lớn được, và nhịp ra trái cách năm hình thành từ sớm. Bẻ vài chùm hoa hôm nay đổi lấy nhiều năm trái đều về sau là phép tính có lợi.
Trồng xen: lấy ngắn nuôi dài mà không hại cây chính
Khoảng trống giữa các hàng cây ăn trái mới trồng có thể dùng trồng cây ngắn ngày trong vài năm đầu. Lựa chọn phổ biến là cây họ đậu (đậu xanh, đậu tương, lạc), rau màu, khoai lang, gừng nghệ ở nơi có bóng, và ở một số vùng là chuối, đu đủ làm cây che bóng tạm cho cây non.
Nguyên tắc chọn cây xen: thấp hơn cây chính, không leo lên cây chính, không cùng ký chủ với sâu bệnh nguy hiểm của cây chính, và không cần quá nhiều nước đúng lúc cây chính cần. Cây họ đậu được ưa chuộng vì cải tạo đạm cho đất, thân lá sau thu hoạch làm lớp phủ. Cần chừa một vòng quanh gốc cây chính không trồng xen để tiện chăm sóc và tránh tranh chấp.
Cây xen phải rút lui đúng lúc. Khi tán cây chính lớn dần, bóng râm tăng lên, cây xen cho thu hoạch kém đi và bắt đầu tranh chấp. Chuối, đu đủ trồng làm cây che bóng tạm cần được chặt bỏ dần trước khi chúng che kín cây ăn trái. Thói quen giữ cây xen vì "đang có thu" là lỗi hay gặp, làm cây chính vươn cao, tán lệch.
Gốc sạch cỏ, lớp phủ và tưới cho cây non
Cây non có bộ rễ nhỏ, tranh chấp với cỏ rất yếu. Giữ một vòng quanh gốc sạch cỏ, rộng bằng hoặc hơn tán cây, là việc phải làm thường xuyên. Ngoài vòng đó, cỏ có thể giữ thấp bằng cắt, phát để che phủ đất, chống xói mòn trên đất dốc.
Lớp phủ gốc bằng rơm rạ, cỏ khô, vỏ trấu, lá cây giúp giữ ẩm, giảm nhiệt độ đất mùa nắng, hạn chế cỏ mọc, và khi phân huỷ bổ sung hữu cơ cho đất. Nên chừa một khoảng nhỏ sát thân không phủ để cổ rễ thoáng, hạn chế nấm gây thối gốc và hạn chế chỗ trú của côn trùng, chuột gặm vỏ.
Tưới cho cây non cần đều và đủ, đặc biệt trong mùa khô đầu tiên sau khi trồng, khi rễ chưa ăn sâu. Cây non chết khô trong mùa khô đầu là nguyên nhân phải trồng dặm phổ biến nhất. Ngược lại, đất thấp phải đảm bảo thoát nước ngay từ đầu, vì rễ non ngập úng hỏng còn nhanh hơn rễ cây lớn.
Phân bón cho cây chưa có trái: ít mà nhiều lần
Cây ở thời kỳ kiến thiết cần dinh dưỡng chủ yếu để ra rễ, ra đọt, ra cành. Nhóm đạm và lân giữ vai trò lớn trong giai đoạn này, kali và trung vi lượng vẫn cần cho cây khoẻ. Phân hữu cơ hoai mục là nền, bón mỗi năm theo đà tán lớn.
Rễ cây non nhỏ và nhạy, bón phân vô cơ dồn một lần sát gốc dễ làm cháy rễ. Cách an toàn là chia nhỏ nhiều lần trong năm, rải theo vòng hình chiếu tán, mở rộng dần vòng bón theo tán, kết hợp tưới để phân tan. Mỗi đợt đọt mới là một mốc bón tham khảo.
Lượng phân cụ thể cho từng tuổi cây, từng loại cây đã có trong quy trình của khuyến nông và các tài liệu chuyên về tính lượng phân; ở đây chỉ nhắc nguyên tắc: bón theo đà sinh trưởng, phân tích đất trước khi lập vườn để biết đất chua hay không, thiếu gì, và quan sát màu lá, sức ra đọt để điều chỉnh.
Sâu hại cây non và trồng dặm
Cây non hay bị phá bởi những đối tượng ít gặp ở cây lớn: mối ăn rễ, ăn vỏ gốc trên đất khô; sâu vẽ bùa, sâu ăn lá trên đọt non của cây có múi; rệp, bọ trĩ trên đọt; chuột, sóc, thậm chí gà vịt thả rông gặm vỏ hoặc bới gốc. Cây non một khi mất đọt nhiều lần sẽ đứng im, chậm hẳn so với cả vườn.
Thăm vườn đều đặn trong mùa ra đọt, nhất là sau khi bón phân và có mưa, là cách phát hiện sớm. Quây lưới quanh gốc ở vườn có gia cầm, bọc thân bằng ống nhựa hoặc lưới ở vùng nhiều chuột, giữ gốc sạch rác là những biện pháp cơ học rẻ tiền. Khi cần dùng thuốc, chọn đúng đối tượng và theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật.
Cây chết, cây còi trong hai năm đầu nên trồng dặm sớm bằng cây cùng giống, cùng nguồn để vườn đồng đều. Trước khi trồng dặm, tìm hiểu vì sao cây cũ chết: chỗ đó úng nước, đất xấu, hay có bệnh trong đất. Trồng dặm vào đúng chỗ đó mà không sửa nguyên nhân thì cây mới cũng chết theo.
Ghi sổ vườn và đánh giá trước khi cho cây mang trái
Thời kỳ kiến thiết là lúc nên bắt đầu thói quen ghi sổ, vì đây là giai đoạn nhiều thay đổi nhất. Mỗi gốc hoặc mỗi hàng có một dòng: ngày trồng, nguồn giống, ngày bấm ngọn, các đợt đọt, lần bón, lần phát hiện sâu bệnh, cây chết và trồng dặm. Sổ không cần đẹp, chỉ cần đều.
Cuối thời kỳ kiến thiết, sổ ghi giúp trả lời câu hỏi quan trọng: cây nào đã sẵn sàng mang trái, cây nào chưa. Đi một vòng vườn, đánh giá từng cây theo ba tiêu chí đơn giản: khung tán đã đủ cành cấp một, cấp hai chưa; thân và cành khung đã đủ to chưa; cây có ra đọt khoẻ, đều qua các đợt gần nhất không. Cây đạt cả ba thì bắt đầu giữ ít trái; cây chưa đạt thì tiếp tục bẻ hoa thêm một vụ.
Việc đánh giá theo từng cây thay vì theo cả vườn tránh được lỗi phổ biến: cả vườn được "cho trái" cùng năm chỉ vì đã đủ số năm, trong khi một phần cây còn yếu. Những cây yếu đó nếu bị ép mang trái sẽ tụt lại mãi, làm vườn không đều suốt nhiều năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Thời kỳ kiến thiết cơ bản kéo dài bao lâu?
Tuỳ loại cây, giống, cây ghép hay cây hạt và điều kiện vườn. Cây ghép có múi, xoài, nhãn thường ngắn hơn cây trồng từ hạt. Thước đo thực tế không phải số năm mà là tán: khi khung tán đã đủ, cây ra đọt khoẻ đều thì mới chuyển dần sang giữ trái.
Cây mới trồng một năm đã ra hoa có nên để trái không?
Không nên. Cây ghép ra hoa sớm vì mắt ghép lấy từ cây đã trưởng thành, nhưng bộ rễ và tán còn nhỏ. Nên ngắt bỏ hoa hoặc trái non để cây dồn sức ra đọt, ra rễ. Có thể để vài trái thử ở năm cuối thời kỳ kiến thiết.
Trồng xen cây gì trong vườn cây ăn trái mới là hợp lý?
Cây họ đậu như đậu xanh, đậu tương, lạc là lựa chọn tốt vì thấp, ngắn ngày và cải tạo đất. Rau màu, khoai lang cũng phổ biến. Chuối, đu đủ dùng làm cây che bóng tạm thì phải chặt bỏ dần trước khi che kín cây chính. Luôn chừa vòng quanh gốc không trồng xen.
Có cần cắm cọc cho cây ăn trái mới trồng không?
Nên cắm cọc và buộc lỏng bằng dây mềm, nhất là ở vùng gió mạnh và với cây giống có tán lớn so với bầu. Cọc giúp cây không bị gió lay làm đứt rễ non. Kiểm tra dây buộc định kỳ để dây không thắt vào thân khi cây lớn.
Vì sao cần cắt chồi mọc dưới vết ghép?
Chồi mọc từ phần gốc ghép thuộc về cây làm gốc, không phải giống mình muốn trồng. Nếu để lại, chồi này thường mọc rất khoẻ, tranh dinh dưỡng và có thể lấn át phần cây ghép phía trên, về sau cho trái của cây gốc ghép, thường kém chất lượng.
Cây non chết rải rác trong vườn nên làm gì?
Tìm nguyên nhân trước khi trồng dặm: đào kiểm tra rễ, xem chỗ đó có đọng nước, có mối, có dấu hiệu bệnh trong đất hay không. Sửa thoát nước, xử lý đất nếu cần, rồi trồng dặm bằng cây cùng giống và nguồn để vườn đều. Nếu chết nhiều không rõ lý do, nên mời cán bộ kỹ thuật xem.