Để đo độ mặn nước tưới, nông hộ dùng phổ biến hai loại dụng cụ: bút đo độ dẫn điện (EC) và khúc xạ kế đo mặn. Với ngưỡng thấp mà cây ăn trái, rau màu nhạy cảm, bút đo EC hợp hơn vì đọc được những mức mặn nhỏ dưới 1 phần nghìn; khúc xạ kế hợp để đo nước đã khá mặn như nước nuôi tôm. Đo đúng còn phải đo đúng chỗ, đúng lúc: lấy mẫu ở chỗ đặt ống bơm, đo vào thời điểm định bơm, vì độ mặn trên kênh rạch thay đổi theo con nước trong ngày.
Ở các vùng ven biển và cửa sông đồng bằng sông Cửu Long, mặn hại vườn thường không đến từ một trận "nước mặn tràn vào" dễ thấy, mà từ những lần bơm nước hơi lợ mà người tưới không nhận ra. Lưỡi người chỉ nếm thấy mặn khi nước đã vượt xa mức an toàn của cây nhạy mặn. Bài này hướng dẫn từ chọn dụng cụ, đọc số, quy đổi tới cách lấy nước để giảm rủi ro.
Độ mặn đo bằng gì: phần nghìn, EC và vì sao hay nhầm
Độ mặn trong nông nghiệp ở Việt Nam thường được nói bằng phần nghìn (‰), tức số gam muối hoà tan trong một lít nước. Nước biển ngoài khơi khoảng trên dưới 30 ‰. Bản tin mặn của cơ quan thuỷ lợi cũng dùng đơn vị này, nên bà con quen nghe "mặn 4 phần nghìn đã vào tới cống".
Bút đo EC không đo trực tiếp lượng muối mà đo độ dẫn điện của nước, thường hiển thị bằng mS/cm hoặc µS/cm. Nước càng nhiều muối càng dẫn điện tốt. Từ EC có thể quy đổi sang phần nghìn, nhưng chỉ gần đúng, vì hệ số phụ thuộc thành phần muối và nhiệt độ. Một quy đổi thô hay dùng là 1 ‰ tương đương khoảng 1,5 đến 2 mS/cm; nhiều máy có sẵn chế độ hiển thị độ mặn hoặc TDS, nên đọc kỹ hướng dẫn của máy mình.
Nhầm đơn vị là lỗi hay gặp: thấy máy hiện "1,2" mà không biết là mS/cm hay phần nghìn, hoặc nhầm µS/cm với mS/cm (chênh nhau một nghìn lần). Trước mùa khô, nên đo thử một mẫu nước máy ngọt và một mẫu pha muối biết trước để làm quen số đọc của máy nhà mình.
Bút đo EC và khúc xạ kế: chọn cái nào
Hai loại dụng cụ có điểm mạnh khác nhau. Nhiều tổ hợp tác, hội nông dân có sẵn để bà con mượn đo:
| Tiêu chí | Bút đo EC (độ dẫn điện) | Khúc xạ kế đo mặn |
|---|---|---|
| Nguyên lý | Đo dòng điện qua nước, máy quy đổi | Nhìn qua ống, đọc vạch ranh giới sáng tối do khúc xạ ánh sáng |
| Đo mức mặn thấp (dưới 1 ‰) | Tốt, đọc được số nhỏ | Kém, vạch chia thường 1 ‰, khó phân biệt 0,5 với 1 |
| Đo nước mặn cao (nuôi tôm, nước biển) | Được nếu máy có thang đo rộng | Tốt, đây là việc sở trường |
| Cần pin, hiệu chuẩn | Cần pin; hiệu chuẩn bằng dung dịch chuẩn định kỳ | Không cần pin; chỉnh vạch 0 bằng nước cất |
| Bảo quản | Rửa đầu đo bằng nước sạch sau mỗi lần, tránh để khô bẩn | Lau mặt kính sạch, tránh trầy xước |
| Hợp với ai | Nhà vườn cây ăn trái, rau màu, ruộng lúa vùng giáp mặn | Hộ nuôi tôm, lúa – tôm, kiểm tra nước đã lợ rõ |
Với vườn bưởi, sầu riêng, rau màu, ngưỡng cần quan tâm nằm ở khoảng dưới 1 ‰, nên bút đo EC là lựa chọn hợp lý hơn. Hộ vừa có vườn vừa nuôi tôm có thể dùng cả hai: khúc xạ kế cho ao tôm, bút EC cho nước tưới.
Đo đúng cách: lấy mẫu ở đâu, lúc nào
Một kết quả đo chỉ có giá trị khi mẫu nước giống với nước sắp được bơm lên tưới. Trình tự nên làm:
- Lấy mẫu đúng chỗ đặt ống hút. Nước sát bờ, nước giữa dòng, nước đầu cống có thể khác nhau. Đo ngay tại vị trí và độ sâu đặt miệng ống bơm.
- Đo cả tầng mặt và tầng sâu. Nước mặn nặng hơn nước ngọt nên có xu hướng chìm xuống đáy kênh, nước ngọt nổi phía trên. Có lúc tầng mặt còn ngọt mà tầng đáy đã lợ. Biết điều này để đặt ống hút ở tầng nước ngọt hơn.
- Đo vào thời điểm định bơm. Độ mặn trên kênh thay đổi theo con nước trong ngày. Kết quả đo buổi sáng không áp dụng cho buổi chiều.
- Dùng cốc sạch, tráng bằng chính nước mẫu. Cặn muối khô từ lần đo trước có thể làm số đọc sai. Nhúng đầu đo đủ sâu, chờ số ổn định rồi mới đọc.
- Ghi lại. Ghi ngày giờ, vị trí, độ mặn, con nước lên hay xuống. Sau một mùa khô, sổ ghi này cho biết giờ nào trong ngày nước ở kênh nhà mình ngọt nhất.
- Đo cả nước trong mương, ao trữ. Nước trữ có thể lợ dần do mặn ngấm ngang qua bờ hoặc do bốc hơi làm muối cô lại. Đo nước trữ định kỳ, không mặc định là nó còn ngọt.
Đo đất cũng hữu ích khi nghi vườn đã nhiễm mặn: lấy đất vùng rễ, hoà với nước cất theo tỉ lệ cố định, khuấy, để lắng rồi đo EC phần nước trong. Số đo này dùng để so sánh giữa các điểm trong vườn và giữa các lần đo, còn đánh giá chính xác nên gửi mẫu tới nơi phân tích đất.
Lấy nước theo con triều: nguyên tắc chung
Ở vùng cửa sông, nước mặn từ biển đẩy vào theo triều lên và rút ra theo triều xuống. Vì vậy trong cùng một ngày, độ mặn tại một điểm trên kênh thường cao hơn quanh lúc đỉnh triều và thấp hơn khi nước ròng. Kỳ triều cường đầu và giữa tháng âm lịch, mặn vào sâu hơn kỳ nước kém. Nguyên tắc chung là lấy nước khi đo thấy ngọt, thường rơi vào lúc nước đang ròng, và đóng cống khi triều lên mang mặn vào.
Nguyên tắc đó cần kiểm bằng máy đo ở từng nơi, vì mỗi tuyến kênh có độ trễ khác nhau tuỳ khoảng cách tới biển, hệ thống cống và lượng nước ngọt từ thượng nguồn. Có điểm nước ngọt nhất vào sáng sớm, có điểm vào chiều. Sổ ghi chép mục trên sẽ trả lời câu hỏi này chính xác hơn mọi lời khuyên chung.
Bản tin dự báo xâm nhập mặn của cơ quan chuyên môn về thuỷ lợi ở miền Nam và thông báo của địa phương cho biết ranh mặn dự kiến tới đâu trong từng đợt. Bản tin cho bức tranh vùng; máy đo cho con số ở đúng kênh nhà mình. Hai nguồn bổ sung cho nhau, không thay thế nhau.
Đọc kết quả đo để quyết định tưới hay không
Nước dưới ngưỡng cây chịu. Có thể bơm vào trữ và tưới bình thường. Vẫn đo lại khi con nước thay đổi, nhất là vào kỳ triều cường.
Nước sát ngưỡng. Chỉ dùng cho cây chịu mặn khá như dừa, hoặc pha với nước ngọt trữ sau khi đo lại hỗn hợp. Cây con, cây đang ra hoa đậu trái nhạy cảm hơn, không nên dùng.
Nước vượt ngưỡng. Không tưới, đóng cống, chuyển sang dùng nước trữ. Chấp nhận để cây hơi thiếu nước vài ngày, kết hợp che phủ gốc, còn hơn đưa muối vào vùng rễ.
Ngưỡng là bao nhiêu. Khuyến cáo thường gặp cho cây nhạy mặn như sầu riêng, bưởi, chôm chôm là nước dưới khoảng 0,5 đến 1 ‰; rau màu và lúa có ngưỡng riêng theo loại và giai đoạn. Đây là mốc tham khảo; hỏi khuyến nông hoặc trạm trồng trọt và bảo vệ thực vật địa phương để có con số hợp với cây và đất nhà mình.
Giữ máy đo luôn đúng
Bút đo EC sau một thời gian có thể lệch số. Hiệu chuẩn bằng dung dịch chuẩn theo hướng dẫn của máy, ít nhất trước mỗi mùa khô và khi thấy số đọc bất thường. Nếu không có dung dịch chuẩn, cách thô là so với máy của hộ bên cạnh hoặc của tổ hợp tác trên cùng một mẫu nước; hai máy lệch nhiều thì cần kiểm tra lại.
Đầu đo phải rửa bằng nước sạch sau mỗi lần dùng, nhất là sau khi đo nước mặn, phèn hoặc nước đục. Muối khô bám trên điện cực làm lần đo sau sai. Pin yếu cũng làm số nhảy lung tung; thay pin trước khi vào cao điểm mặn.
Khúc xạ kế cần chỉnh vạch 0 bằng nước cất hoặc nước tinh khiết trước khi đo. Mặt lăng kính phải sạch và khô, nhỏ vài giọt mẫu đủ phủ kín, đậy nắp, nhìn về phía có ánh sáng. Sau khi đo nước mặn, lau sạch ngay để muối không ăn mòn mặt kính.
Những tình huống làm số đo đánh lừa
Nước phèn cũng làm EC cao. Bút EC đo mọi chất hoà tan dẫn điện, không chỉ muối ăn. Nước phèn ở vùng đất phèn chứa nhiều ion sắt, nhôm, sun phát nên EC có thể cao dù không phải mặn từ biển. Nước phèn thường chua, có màu vàng đỏ, để lắng có váng; đo thêm độ chua (pH) giúp phân biệt. Cách xử lý phèn khác với mặn, nên đừng vội kết luận chỉ từ một con số EC.
Nước đã pha phân bón. Phân bón hoà tan là muối, nên nước tưới đã pha phân có EC cao hơn nước gốc. Muốn biết nước nguồn có mặn không, phải đo trước khi pha phân. Ngược lại, đo nước sau khi pha giúp kiểm tra dung dịch không quá đậm cho cây.
Nhiệt độ mẫu nước. Độ dẫn điện tăng khi nước ấm lên. Phần lớn máy có chức năng bù nhiệt tự động, quy về nhiệt độ chuẩn; máy không có chức năng này thì số đo buổi trưa và sáng sớm có thể lệch nhau dù độ mặn không đổi. Đo mẫu ở nhiệt độ ổn định, chờ số đứng yên rồi đọc.
Nước đục nhiều phù sa. Phù sa lơ lửng không làm EC tăng nhiều như muối, nhưng bám lên đầu đo và mặt lăng kính khúc xạ kế làm đọc sai. Để mẫu lắng một chút rồi đo phần nước trong, rửa đầu đo ngay sau đó.
Mẫu để lâu, cốc hở. Nước để ngoài nắng bốc hơi làm muối cô lại, số đo cao hơn thực tế. Đo ngay sau khi lấy mẫu, không mang mẫu từ sáng về đo buổi chiều.
Cả xóm cùng đo: một mạng báo mặn đơn giản
Mặn đi theo dòng kênh, tới hộ đầu kênh trước rồi mới tới hộ cuối kênh. Vì thế một hộ đo một mình chỉ biết mặn đã tới cửa nhà mình, còn khi cả xóm chia nhau đo ở nhiều điểm dọc kênh thì biết được mặn đang tiến tới đâu, nhanh hay chậm. Nhiều tổ hợp tác, nhóm nhà vườn ở các vùng ven biển miền Tây đã làm như vậy trong những mùa khô gay gắt: mỗi hộ đo ở cống hoặc bến nhà mình vào giờ cố định, báo vào nhóm tin nhắn chung.
Cách làm đơn giản: thống nhất cùng một loại đơn vị khi báo số, cùng giờ đo, ghi cả con nước đang lên hay ròng. Hộ đầu kênh thấy mặn tăng nhanh thì báo trước để các hộ phía trong đóng cống, bơm trữ kịp phần nước ngọt cuối cùng. Thông tin này kết hợp với bản tin mặn của cơ quan chuyên môn và thông báo vận hành cống của địa phương cho bức tranh đủ để quyết định.
Máy đo dùng chung cũng giảm chi phí cho những hộ nhỏ. Điều quan trọng là có người giữ máy, hiệu chuẩn định kỳ và dặn mọi người rửa đầu đo sau khi dùng; một máy đo sai mà cả nhóm tin theo còn nguy hiểm hơn không có máy.
Câu hỏi thường gặp
Nếm thử nước có biết được nước mặn không?
Chỉ biết khi nước đã khá mặn. Phần lớn người chỉ nhận ra vị mặn ở mức cao hơn nhiều so với ngưỡng an toàn của cây nhạy mặn. Nước nếm thấy ngọt vẫn có thể đủ mặn để hại sầu riêng, bưởi khi tưới liên tục. Vì thế cần máy đo, không dựa vào vị giác.
Máy đo TDS bán cho nước uống có dùng đo mặn tưới được không?
Máy TDS thực chất cũng đo độ dẫn điện rồi quy đổi, nên dùng tham khảo được với nước hơi lợ. Nhưng thang đo của nhiều máy TDS rẻ hẹp, hệ số quy đổi không đúng cho nước biển pha. Nên dùng máy có chế độ đo EC hoặc độ mặn, và đọc rõ đơn vị.
Nước mưa trữ có cần đo mặn không?
Nước mưa vốn ngọt, nhưng nếu chứa trong ao đất gần kênh mặn, mặn có thể ngấm ngang vào. Nước trong bể kín thì ít rủi ro. Đo định kỳ nước trữ trong ao đất là cách an toàn, nhất là vào giữa và cuối mùa khô.
Có nên đo độ mặn đất không hay chỉ cần đo nước?
Đo nước là việc hằng ngày để quyết định tưới. Đo đất giúp biết vườn đã tích muối chưa, nhất là sau một mùa mặn hoặc khi cây có dấu hiệu cháy lá. Đo đất tại vườn bằng cách hoà mẫu với nước cất chỉ để so sánh; muốn số chính xác nên gửi phân tích.
Vì sao hai máy đo cùng một mẫu nước cho số khác nhau?
Có thể do một máy chưa hiệu chuẩn, pin yếu, đầu đo bẩn, hoặc hai máy dùng hệ số quy đổi khác nhau khi hiển thị phần nghìn. So sánh bằng cùng một đơn vị gốc là EC, rồi hiệu chuẩn lại máy lệch bằng dung dịch chuẩn.
Mặn thường lên cao nhất vào tháng nào ở miền Tây?
Mùa khô, mặn thường xâm nhập sâu từ khoảng cuối năm đến tháng 4, 5 dương lịch, đỉnh mặn hay rơi vào khoảng tháng 2 đến tháng 4, nhưng mỗi năm mỗi khác tuỳ lượng nước thượng nguồn và thời tiết. Theo dõi bản tin dự báo mặn mỗi mùa khô thay vì dựa vào năm trước.