Che phủ gốc mùa khô có thể dùng rơm rạ, lá khô, cỏ cắt phơi héo, thân ngô, vỏ trấu, vỏ cà phê đã ủ, màng phủ nông nghiệp, hoặc trồng một lớp cây che phủ sống như lạc dại; mục tiêu chung là che mặt đất khỏi nắng gió để nước không bốc hơi, giữ đất mát và tơi. Cây lâu năm như cà phê, tiêu, cây ăn trái hợp với lớp phủ hữu cơ dày; rau màu ngắn ngày như dưa, ớt, cà chua hợp với màng phủ; vườn đồi dốc nên kết hợp cây che phủ sống để vừa giữ ẩm vừa giữ đất.
Trong mùa khô, phần lớn nước tưới không đi vào cây mà bay khỏi mặt đất. Một lớp phủ đúng cách giúp giảm đáng kể lượng nước mất đi, kéo dài khoảng cách giữa hai lần tưới, và đỡ cho cây những ngày nắng gắt. Nhưng phủ sai, chẳng hạn ụ rơm sát cổ rễ hay phủ lớp quá dày bằng vật liệu tươi, lại sinh nấm bệnh, mối, chuột. Bài này đi qua từng loại vật liệu, hợp với cây nào, cách phủ và những lỗi hay gặp.
Lớp phủ giữ ẩm theo cơ chế nào
Mặt đất trống giữa trưa mùa khô có thể nóng hơn không khí rất nhiều. Nhiệt làm nước trong lớp đất mặt bốc hơi nhanh, đất co lại, nứt nẻ, và các vết nứt lại mở đường cho hơi nước dưới sâu thoát ra tiếp. Lớp phủ cắt chuỗi đó: nó che nắng trực tiếp, chặn gió lướt mặt đất, giữ một lớp không khí ẩm ngay trên mặt đất.
Lợi ích thứ hai là nhiệt độ vùng rễ ổn định hơn. Rễ cám của cây ăn trái, cà phê, tiêu phần lớn nằm ở lớp đất nông. Lớp đất này nóng quá thì rễ ngừng hoạt động, cây héo vào buổi trưa dù đất chưa khô hẳn. Che phủ giữ cho rễ làm việc được lâu hơn trong ngày.
Lợi ích thứ ba đến chậm hơn: vật liệu hữu cơ phân huỷ dần, nuôi giun và vi sinh vật đất, làm đất tơi xốp, tăng khả năng giữ nước cho các mùa sau. Lớp phủ còn hạn chế cỏ mọc, đỡ công làm cỏ, và giảm đất bắn lên lá khi tưới hay mưa, một đường lây của nhiều bệnh hại. Vì vậy che phủ là việc nên làm quanh năm ở nhiều vùng, chứ không chỉ đến mùa khô mới nghĩ tới.
Các vật liệu phủ thường dùng và hợp với cây nào
Chọn vật liệu theo thứ sẵn có ở vùng mình là cách rẻ và bền nhất. Bảng dưới tóm tắt ưu, nhược của từng loại:
| Vật liệu | Ưu điểm | Lưu ý | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Rơm rạ khô | Sẵn ở vùng lúa, nhẹ, phủ nhanh, mục trong vài tháng | Rơm còn hạt lúa dễ mọc lúa cỏ; mang theo mầm bệnh nếu ruộng nhiều bệnh | Rau, cây ăn trái, cà phê, thanh long |
| Lá khô, cành nhỏ sau tỉa | Có ngay trong vườn, không mất tiền | Lá cây bệnh nên bỏ hoặc ủ trước; cành to chậm mục | Cây lâu năm, vườn cây ăn trái |
| Cỏ cắt, phơi héo | Tận dụng cỏ làm sạch bờ, bổ sung chất hữu cơ | Cỏ đã có hạt dễ gieo lại cỏ; cỏ tươi phủ dày sinh nóng | Rau màu, gốc cây ăn trái |
| Thân ngô, lá mía | Khối lượng lớn ở vùng màu, vùng mía | Băm ngắn để phủ đều; lá mía nhọn sắc khi làm | Cây công nghiệp, vườn đồi |
| Vỏ trấu, vỏ cà phê đã ủ | Thoáng, nhẹ, bền hơn rơm | Vỏ cà phê tươi phải ủ hoai trước khi phủ | Cà phê, tiêu, rau trong bầu, chậu |
| Màng phủ nông nghiệp | Giữ ẩm rất tốt, hạn chế cỏ, dùng được một hai vụ | Thu gom sau vụ, không đốt, không vùi; đất dưới màng phải đủ ẩm khi phủ | Dưa hấu, dưa leo, ớt, cà chua |
| Cây che phủ sống | Giữ đất trên dốc, giữ ẩm, cải tạo đất nếu là họ đậu | Cần cắt định kỳ để không tranh nước với cây chính | Cây ăn trái, cà phê, vườn đồi |
Không có vật liệu nào tốt nhất cho mọi vườn. Ở đồng bằng sông Hồng, rơm sau vụ mùa là nguồn phủ dồi dào cho rau vụ đông. Ở Tây Nguyên, lá cà phê, cỏ bờ, vỏ cà phê ủ và thân ngô là các nguồn sẵn có. Ở miền Tây, lá dừa, bẹ chuối khô, rơm lúa dùng phủ liếp vườn. Dùng thứ của vườn mình cũng là một cách quay vòng phụ phẩm.
Cách phủ đúng cho cây lâu năm
Với cà phê, tiêu, cây ăn trái, làm theo các bước sau, tốt nhất là ngay cuối mùa mưa khi đất còn ẩm:
- Làm sạch cỏ quanh tán, khơi nhẹ lớp đất mặt nếu đất đóng váng, nhưng không xới sâu làm đứt rễ.
- Nếu đất đã khô, tưới đẫm một lần trước khi phủ. Phủ lên đất khô là giữ luôn cái khô ở dưới.
- Rải vật liệu thành vòng theo hình chiếu tán, nơi có nhiều rễ hút nhất. Độ dày thường vào khoảng một gang tay với rơm, lá; mỏng hơn với vỏ trấu. Lớp phủ sẽ xẹp dần, bổ sung khi thấy mặt đất lộ ra.
- Để trống một khoảng quanh cổ rễ, chừng một gang tay. Ụ vật liệu sát gốc giữ ẩm ở cổ rễ, dễ sinh nấm thối gốc, xì mủ và làm chỗ ở cho mối, chuột.
- Trên đất dốc, phủ theo đường đồng mức, có thể chèn thêm cành nhỏ để lớp phủ không trôi khi mưa đầu mùa.
- Sau mỗi đợt mưa lớn hay tưới, kiểm tra xem lớp phủ có bị dồn lại một chỗ không, rải lại cho đều.
Màng phủ cho rau màu: lợi và những điều cần biết
Với dưa hấu, dưa leo, ớt, cà chua trồng trên luống, màng phủ nông nghiệp hai mặt (thường một mặt bạc, một mặt đen) được dùng nhiều ở nhiều vùng. Mặt bạc quay lên phản xạ bớt nắng, giữ luống mát hơn và được cho là làm một số côn trùng chích hút như bọ trĩ, rệp ngại đậu; mặt đen quay xuống chặn ánh sáng nên cỏ dưới màng không mọc được. Màng giữ ẩm rất tốt nên số lần tưới giảm hẳn.
Điều quan trọng nhất là luống phải đủ ẩm và đã bón lót trước khi trải màng, vì sau khi phủ rất khó bổ sung. Nhiều nơi kết hợp màng phủ với ống tưới nhỏ giọt đặt dưới màng; cách chọn hệ tưới không thuộc bài này, nhưng nguyên tắc là nước phải tới được vùng rễ mà không tràn mặt luống. Lỗ đục trên màng chỉ vừa đủ cho cây, đục to quá thì cỏ mọc qua và mất tác dụng giữ ẩm.
Màng phủ là nhựa. Sau vụ, cần gỡ và thu gom, không đốt, không cày vùi xuống đất. Màng vụn còn lại trong đất qua nhiều vụ là rác lâu dài, làm đất kém thoáng, cản rễ. Nếu dùng lại vụ sau, cuộn cẩn thận, cất nơi râm.
Cây che phủ sống trong vườn cây lâu năm
Ở nhiều vườn cây ăn trái và cà phê, thay vì làm sạch cỏ trắng gốc, người ta để hoặc trồng một lớp cây thấp phủ đất giữa các hàng. Lạc dại là một lựa chọn quen thuộc: cây họ đậu, bò sát đất, phủ kín nhanh, có nốt sần cố định đạm, cắt xén được. Một số vườn để cỏ tự nhiên mọc giữa hàng rồi phát định kỳ, giữ lại các loại cỏ thấp, bỏ các loại cỏ dữ.
Mặt lợi của cây che phủ sống trong mùa mưa là rõ: giữ đất không bị xói trên đất dốc, nước mưa ngấm chậm và sâu hơn. Vào mùa khô thì phải tính: lớp cây sống cũng hút nước. Cách làm phổ biến là cắt thấp lớp che phủ khi bước vào mùa khô, rồi dùng chính phần cắt ra làm lớp phủ khô quanh gốc cây chính. Như vậy mặt đất vẫn được che mà sức tranh nước giảm đi nhiều.
Trong vườn cây có múi, lớp cỏ và cây che phủ còn là nơi trú của nhiều loài thiên địch. Đây là chỗ che phủ gặp với quản lý dịch hại tổng hợp, được nói kỹ trong danh mục IPM của trang. Khi chọn cây che phủ, tránh loại leo lên thân cây chính và loại là ký chủ của sâu bệnh hại cây chính.
Che phủ theo từng vùng: chọn thứ sẵn có và hợp khí hậu
Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Mùa khô dài, nắng gắt, gió mạnh đầu mùa. Vườn cà phê, tiêu, điều thường phủ bằng lá cây che bóng tỉa xuống, thân lá cây họ đậu trồng xen, cỏ dại cắt cuối mùa mưa. Vỏ cà phê đã ủ hoai là nguồn phủ tại chỗ. Gió mạnh làm lớp phủ nhẹ bay đi, nên đè cành nhỏ lên trên hoặc phủ dày hơn ở phía đầu gió.
Duyên hải Nam Trung Bộ. Đây là vùng khô hạn nhất cả nước, đất cát nhiều, giữ nước kém. Phủ gốc có tác dụng rõ nhất ở đây, nhưng vật liệu hữu cơ lại hiếm. Rơm rạ từ những chân ruộng còn làm lúa, thân lá cây màu sau thu hoạch, rong cỏ ven mương đều tận dụng được. Với rau trên đất cát, màng phủ kết hợp tưới gốc thường giữ ẩm tốt hơn phủ rơm mỏng.
Đồng bằng sông Cửu Long. Vườn trên liếp có mương nên ít khi thiếu nước tuyệt đối, trừ năm mặn. Phủ gốc ở đây chủ yếu để giảm bốc hơi kéo muối lên mặt liếp và giảm số lần phải tưới khi nước ngọt khan. Rơm rạ, lục bình vớt từ kênh phơi héo, cỏ cắt trên bờ liếp là ba nguồn chính. Lục bình phải phơi héo trước để không thối nhũn quanh gốc.
Trung du và miền núi phía Bắc. Mùa khô trùng mùa đông lạnh, ít nắng gắt nhưng kéo dài, đất dốc dễ khô mặt. Vườn chè, cây ăn trái trên đồi thường phủ bằng cành lá chè đốn, cỏ dại, thân ngô sau thu hoạch. Phủ theo hàng ngang dốc còn có thêm tác dụng giữ đất khi mưa đầu mùa đổ xuống trên mặt đất vừa trải qua mấy tháng khô.
Đồng bằng sông Hồng và Bắc Trung Bộ. Rau màu vụ đông và cây ăn trái vườn nhà là đối tượng chính. Rơm rạ sau vụ mùa có sẵn, phủ luống khoai tây, cà chua, su hào vừa giữ ẩm vừa giữ ấm mặt đất trong những đợt rét. Vùng có gió Tây khô nóng đầu hè ở Bắc Trung Bộ, lớp phủ giúp cây non qua được những ngày đất mặt nóng rát.
Những lỗi hay gặp khi che phủ
Phủ sát cổ rễ. Đây là lỗi phổ biến nhất. Cổ rễ ẩm liên tục là điều kiện cho nấm gây thối gốc, đặc biệt với tiêu, cây có múi, sầu riêng. Luôn để trống quanh gốc.
Phủ vật liệu tươi dày. Cỏ tươi, lá tươi chất dày sẽ ủ nóng, bốc mùi, có thể làm hại rễ non phía dưới. Phơi héo trước, hoặc phủ mỏng nhiều lần.
Dùng vật liệu mang bệnh. Lá cành của cây bị bệnh nặng, rơm từ ruộng bị bệnh có thể mang nguồn bệnh vào vườn. Loại bỏ hoặc ủ hoai kỹ trước khi dùng.
Quên nguy cơ cháy. Lớp rơm, lá khô dày vào cao điểm mùa khô dễ bắt lửa. Đừng đốt rác gần vườn, giữ đường băng trống quanh lô, nhất là vườn đồi gió mạnh.
Bỏ quên chuột, mối. Lớp phủ là nơi ẩn náu. Kiểm tra định kỳ, giữ vườn thông thoáng, và kết hợp các biện pháp quản lý chuột của cả cộng đồng.
Câu hỏi thường gặp
Che phủ gốc có cần tưới ít hơn không?
Có. Khi đất được che, nước bốc hơi chậm nên mỗi lần tưới giữ ẩm được lâu hơn. Bà con nên kiểm tra độ ẩm bằng cách bới dưới lớp phủ, bóp thử đất trong tay, chứ không tưới theo lịch cũ. Nhiều vườn giãn được đáng kể khoảng cách giữa hai lần tưới.
Rơm rạ phủ gốc có làm cây thiếu đạm không?
Vật liệu nhiều xơ như rơm khi phân huỷ có thể giữ tạm một phần đạm ở lớp mặt, nhưng nằm trên mặt đất chứ không trộn vào vùng rễ nên ảnh hưởng nhỏ. Bón phân theo đúng nhu cầu cây, không cần thêm phần riêng cho lớp phủ.
Có nên phủ gốc cho cây vào mùa mưa không?
Ở đất dốc thì nên, vì lớp phủ giữ đất không trôi. Ở đất thấp, hay úng, cần cân nhắc vì lớp phủ dày làm đất lâu khô. Mùa mưa ưu tiên thoát nước tốt, có thể phủ mỏng hoặc để cây che phủ sống thay cho phủ khô.
Màng phủ nông nghiệp dùng được mấy vụ?
Tuỳ độ dày và cách giữ. Màng tốt, gỡ và cất cẩn thận có thể dùng thêm một vụ rau ngắn ngày. Màng đã giòn, rách nhiều nên thay. Màng cũ cần thu gom về nơi xử lý rác, không đốt ngoài ruộng vì khói nhựa độc.
Lạc dại có tranh nước với cây cà phê, cây ăn trái không?
Có, nhất là giữa mùa khô. Vì thế nhiều vườn cắt thấp lạc dại khi bước vào mùa khô và để phần cắt làm lớp phủ khô. Không để lạc dại phủ sát gốc cây chính, giữ một vòng trống quanh tán.
Vỏ cà phê tươi phủ gốc ngay được không?
Không nên. Vỏ cà phê tươi khi phân huỷ sinh nhiệt và chất có thể hại rễ, lại hút ruồi và có mùi. Nên ủ hoai vỏ cà phê trước, rồi dùng làm lớp phủ hoặc trộn vào phân hữu cơ cho vườn.