Cây trồng cần nước lúc nào, cần khô lúc nào: nhu cầu nước theo giai đoạn từng cây

Phần lớn cây trồng cần nước nhiều nhất ở ba lúc: khi mới gieo trồng để bén rễ, khi ra hoa và đậu quả, và khi hạt, củ, trái đang lớn nhanh. Ngược lại, có những giai đoạn cây cần khô: trước khi phân hoá mầm hoa ở nhiều cây ăn trái và cây công nghiệp, vài tuần trước thu hoạch củ, hạt, và lúc cây đang bị úng rễ cần đất thở. Tưới đúng là tưới theo giai đoạn của cây và theo độ ẩm thật của đất, không phải tưới theo lịch cố định hay theo thói quen thấy đất mặt khô là tưới.

Bài này đi qua từng nhóm cây chính ở góc nhu cầu nước: rau màu ngắn ngày, cây màu lương thực, cây ăn trái và cây công nghiệp lâu năm. Lúa nước có lịch nước riêng, đã được viết riêng ở danh mục lúa. Còn chuyện chọn hệ thống tưới, máy bơm, bộ lọc là phần thiết bị, không bàn ở đây. Mục tiêu là để bà con nhìn cây và biết lúc này nên cho nước, nên giữ ẩm vừa, hay nên để khô.

Vì sao cùng một cây mà lúc cần nước, lúc cần khô

Nước trong cây làm ba việc: chở chất dinh dưỡng từ rễ lên lá, giữ cho tế bào căng để cây đứng và lớn, và làm mát lá qua thoát hơi nước. Khi thiếu nước, việc bị cắt đầu tiên là lớn thêm, vì tế bào không đủ căng để giãn ra. Đó là lý do cây thiếu nước ở giai đoạn trái, củ đang lớn nhanh thì trái nhỏ, củ bé, dù sau đó tưới bù cũng không lấy lại được.

Nhưng ở một số cây, chính sự thiếu nước vừa phải lại là tín hiệu để cây chuyển từ ra lá sang ra hoa. Cà phê, xoài, nhãn, sầu riêng, cây có múi đều có một giai đoạn cần khô hạn tương đối hoặc được "xiết nước" để mầm hoa phân hoá. Nếu giai đoạn này đất cứ ướt, cây tiếp tục ra đọt non, hoa ra ít và không tập trung.

Giai đoạn cuối trước thu hoạch củ và hạt cũng cần đất khô dần: khoai lang, lạc, đậu cần đất ráo để củ, quả già, vỏ chắc, ít thối. Còn với rễ, đất ngập kéo dài làm thiếu ôxy, rễ ngạt và thối. Cho nên câu hỏi không phải "tưới nhiều hay ít" mà là "cây đang ở giai đoạn nào và đất đang ẩm tới đâu".

Giai đoạn cần nước và giai đoạn cần khô của các nhóm cây

Bảng tóm tắt dưới đây là nguyên tắc chung, có thể lệch theo giống, đất và vùng; nên đối chiếu với khuyến cáo của khuyến nông nơi mình ở:

Những giai đoạn "khát nhất" trong bảng còn được gọi là thời kỳ khủng hoảng nước: thiếu nước lúc này làm giảm năng suất nhiều hơn thiếu ở bất kỳ lúc nào khác. Khi nước khan, đây là chỗ phải dồn nước trước. Kỹ thuật tưới ra hoa cà phê đã có bài riêng ở danh mục cây công nghiệp; ở đây chỉ đặt nó vào bức tranh chung.

Đọc độ ẩm đất bằng tay trước khi tưới

Bới xuống vùng rễ, không nhìn mặt đất. Mặt đất khô sau một buổi nắng không có nghĩa là rễ thiếu nước. Với rau, bới sâu chừng một gang tay; với cây lâu năm, bới ở mép tán, nơi rễ hút nhiều nhất, sâu hơn một chút. Đất ở độ sâu này mới là thứ cây đang dùng.

Bóp thử một nắm đất. Đất bóp lại thành nắm, mở tay ra vẫn giữ hình, không rỉ nước: độ ẩm vừa, chưa cần tưới. Đất rời rạc, không nắm được: cần tưới. Bóp ra nước hoặc dính bết như bùn: đang thừa nước, phải ngưng tưới và khơi rãnh. Với đất cát, ngưỡng này thấp hơn vì cát vốn không giữ hình tốt; với đất sét, đất nắm được vẫn có thể đã thiếu nước với cây.

Nhìn cây vào buổi sáng sớm. Lá héo rũ lúc trưa nắng rồi tươi lại chiều mát là phản ứng bình thường của nhiều cây. Nếu sáng sớm lá vẫn rũ, đó mới là dấu hiệu thiếu nước thật, hoặc rễ đang hỏng do úng, do bệnh. Hai trường hợp này dễ nhầm, nên luôn bới đất kiểm tra trước khi quyết định tưới thêm.

Dùng dụng cụ khi vườn lớn. Những vườn cây lâu năm rộng có thể dùng thiết bị đo ẩm độ đất cắm vào vùng rễ để biết khi nào chạm ngưỡng tưới. Thiết bị chỉ giúp chính xác hơn; nguyên tắc vẫn là đo ở vùng rễ, đo nhiều điểm, và đối chiếu với giai đoạn của cây.

Rau màu: tưới đều mới là chìa khoá, không phải tưới nhiều

Với rau ăn quả, lỗi gây hại nhiều nhất không phải thiếu nước kéo dài mà là để đất lúc khô kiệt, lúc ướt sũng. Cà chua đang nuôi trái gặp vài ngày khô rồi tưới đẫm thì trái nứt; dưa leo gặp đất khô nóng thì trái cong, đắng; ớt khô hạn lúc ra hoa thì rụng hoa hàng loạt. Giữ độ ẩm đều bằng cách tưới ít mà đều, kết hợp phủ luống, có tác dụng hơn tưới đẫm thưa.

Rau ăn lá có rễ nông, đất mặt khô nhanh nên cần tưới thường xuyên hơn, nhất là mùa nắng. Tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát, tránh trưa nắng vì nước bốc hơi nhanh và giọt nước trên lá dưới nắng gắt có thể làm rau bị nóng. Tưới tối muộn thì lá ướt qua đêm, dễ phát sinh bệnh nấm; nếu phải tưới tối, tưới gốc thay vì tưới lên lá.

Cây màu lương thực như ngô, khoai lang, sắn chịu hạn khá hơn rau nhưng vẫn có thời điểm không được thiếu. Ngô thiếu nước đúng lúc trổ cờ phun râu thì hạt kết kém, bắp lỗ chỗ thiếu hạt, đây là thiệt hại không bù được. Khoai lang thiếu nước lúc bắt đầu tạo củ thì củ ít; ngược lại đất ẩm quá lúc gần thu hoạch thì củ dễ thối và vỏ kém.

Cây lâu năm: nước là công cụ điều khiển ra hoa

Ở cây ăn trái và cây công nghiệp, nhà vườn giỏi dùng nước như một công cụ điều khiển. Giai đoạn sau thu hoạch, cây cần nước và dinh dưỡng để ra lộc mới, phục hồi tán. Khi lộc đã đủ già, nhiều loại cây được giảm tưới, có nơi phủ bạt mặt liếp để mưa không thấm, nhằm tạo khô hạn cho mầm hoa phân hoá. Khi mầm hoa đã nhú, lại tưới trở lại từ từ, tăng dần, để hoa nở đều và không rụng.

Xiết nước không phải để cây héo kiệt. Mức xiết, thời gian xiết khác nhau theo cây, giống, tuổi cây và đất; cây yếu, ít lá mà xiết mạnh có thể suy kiệt, rụng lá, mất cả vụ sau. Vùng mưa nhiều, đất thấp như miền Tây, việc tạo khô khó hơn vùng có mùa khô rõ như Đông Nam Bộ, Tây Nguyên, nên kỹ thuật cũng khác. Đây là chỗ nên học từ những nhà vườn lâu năm cùng vùng và cán bộ kỹ thuật địa phương.

Sau khi đậu trái, nhu cầu nước tăng lên theo tốc độ lớn của trái. Thiếu nước lúc này gây rụng trái non và trái nhỏ. Với vườn có mùa khô dài, giai đoạn nuôi trái thường trùng lúc nước khan nhất, nên trữ nước và che phủ gốc phải chuẩn bị từ cuối mùa mưa.

Cùng giai đoạn, mỗi vùng tưới một kiểu

Đồng bằng sông Hồng, vụ đông. Trời lạnh, ít nắng, nước bốc hơi chậm. Rau vụ đông và khoai tây cần ít lần tưới hơn hẳn rau mùa hè; tưới nhiều trong những ngày âm u, mưa phùn dễ làm luống úng, củ thối. Tưới rãnh cho nước ngấm lên luống rồi tháo cạn là cách nhiều nơi dùng, thay cho tưới đẫm lên mặt.

Bắc Trung Bộ đầu hè. Những đợt gió Tây khô nóng làm cây mất nước rất nhanh qua lá, đất mặt khô cháy chỉ sau một buổi. Rau màu và cây ăn trái non cần tưới sáng sớm, giữ ẩm bằng lớp phủ, và có khi phải che bớt nắng cho cây con trong những ngày gió mạnh nhất.

Tây Nguyên, Đông Nam Bộ mùa khô. Mùa khô dài, rõ rệt, cây lâu năm sống nhờ nước tưới và nước trữ trong đất. Khoảng cách giữa các đợt tưới phụ thuộc nhiều vào đất bazan hay đất xám, có che phủ hay không, cây đang ra hoa hay đang nuôi trái. Nhà vườn thường tính theo đợt, mỗi đợt tưới đủ ngấm sâu vùng rễ.

Đồng bằng sông Cửu Long. Vườn có mương, nước sẵn, nên lỗi hay gặp lại là dư nước và mặt liếp ẩm quanh năm, khó tạo khô cho cây ra hoa. Vào năm mặn thì ngược lại, phải tưới dè sẻn bằng nước trữ. Liếp cao, rãnh thoát tốt là nền để điều khiển được nước theo ý mình.

Những hiểu lầm hay gặp về tưới nước

Tưới càng nhiều cây càng tốt. Thừa nước đẩy không khí ra khỏi đất, rễ ngạt, nấm hại rễ phát triển. Rất nhiều cây chết vàng lá trong mùa mưa hoặc ở vườn tưới quá tay vì lý do này, không phải vì thiếu phân.

Lá héo là phải tưới ngay. Lá héo có thể do thiếu nước, nhưng cũng có thể do rễ đã thối vì úng, do nắng gắt giữa trưa, hay do bệnh héo xanh. Tưới thêm vào cây đang úng rễ là đẩy nó chết nhanh hơn. Bới gốc kiểm tra trước.

Mưa rồi thì khỏi lo nước. Mưa nhỏ đầu mùa chỉ thấm vài phân đất mặt. Với cây lâu năm, vùng rễ chính có thể vẫn khô. Ngược lại mưa dầm liên tục thì vấn đề là thoát nước, không phải thiếu nước.

Tưới theo lịch cứ hai ngày một lần. Lịch cố định bỏ qua thời tiết, đất và giai đoạn cây. Cùng một lịch tưới, mùa nắng gió thì thiếu, mùa âm u thì thừa. Lịch chỉ là gợi ý; quyết định cuối là độ ẩm đất ở vùng rễ.

Câu hỏi thường gặp

Tưới cây vào buổi sáng hay buổi chiều tốt hơn?

Sáng sớm thường tốt nhất: đất mát, nước ít bốc hơi, lá có thời gian khô trước khi trời tối nên ít bệnh nấm. Chiều mát cũng được, nhưng nên tưới gốc và kết thúc sớm để lá không ướt qua đêm. Tránh tưới giữa trưa nắng gắt vì phí nước và dễ làm cây bị sốc nhiệt.

Đất cát và đất sét tưới khác nhau thế nào?

Đất cát thấm nhanh, giữ nước kém nên cần tưới ít mỗi lần nhưng nhiều lần hơn, và rất cần phủ gốc, bón hữu cơ để tăng giữ ẩm. Đất sét thấm chậm, giữ nước lâu, dễ úng; tưới thưa hơn, mỗi lần tưới chậm để nước kịp ngấm, và phải có rãnh thoát nước.

Làm sao biết cây đang thừa nước?

Dấu hiệu thường gặp là lá vàng dần từ lá già, lá héo dù đất ướt, đất có mùi chua thối, rêu xanh trên mặt đất, rễ khi bới lên chuyển nâu đen, bóc vỏ rễ thấy tuột. Gặp các dấu hiệu này cần ngưng tưới, khơi rãnh thoát nước và để đất ráo dần.

Có nên tưới phun mưa lên lá cho cây ăn trái mùa khô không?

Phun lên lá giúp làm mát tạm thời nhưng phần lớn nước bốc hơi trước khi tới rễ, lại làm ẩm tán dễ phát sinh bệnh. Với cây lâu năm, tưới vào vùng rễ ở mép tán hiệu quả hơn nhiều. Phun làm mát chỉ dùng khi nắng nóng gay gắt, và nên làm buổi sáng.

Cây con mới trồng cần tưới thế nào?

Cây con rễ ít và nông, cần giữ ẩm đều liên tục trong vài tuần đầu cho tới khi bén rễ, ra lá mới. Tưới quanh bầu cây, phủ gốc giữ ẩm và che nắng nếu trồng giữa mùa nắng. Tránh để nước đọng quanh gốc cây con vì rễ non rất dễ thối.

Nước giếng khoan tưới cây có được không?

Phần lớn được, nhưng vùng ven biển và một số vùng có nước ngầm nhiễm mặn, nhiễm phèn hoặc nhiều sắt. Nên đo độ mặn và quan sát nước trước khi dùng lâu dài. Nước nhiều sắt có thể để lắng trong bể vài giờ trước khi tưới để bớt cặn bám lên lá và hệ thống tưới.