Cây dẫn dụ (cây bẫy) là cây trồng kèm mà sâu hại thích hơn cây chính, dùng để hút sâu về một chỗ rồi xử lý hoặc để thiên địch tiêu diệt; cây xua đuổi là cây có mùi hoặc chất làm sâu khó tìm thấy hay ngại đẻ trứng lên cây chính. Ghép hai loại này quanh và giữa ruộng gọi là chiến lược "đẩy – kéo": đẩy sâu ra khỏi cây chính, kéo chúng về cây bẫy. Đây là một trong những biện pháp canh tác trong IPM, dựa vào hành vi chọn cây của côn trùng thay vì giết chúng bằng thuốc.
Nghe đơn giản nhưng cây dẫn dụ chỉ hiệu quả khi chọn đúng cặp cây – sâu, trồng đúng thời điểm và được quản lý chặt; làm sai thì cây bẫy biến thành ổ sâu lan sang cây chính. Bài này giải thích cơ chế, những ví dụ có nghiên cứu nghiêm túc, những lời đồn về cây đuổi sâu chưa có bằng chứng, và cách bà con thử ở quy mô nông hộ.
Côn trùng chọn cây như thế nào
Côn trùng ăn thực vật tìm cây chủ qua nhiều bước. Từ xa, chúng nhận mùi bay hơi của cây, mỗi họ cây có "chữ ký mùi" riêng; đến gần, chúng nhìn màu sắc và hình dạng; khi đậu xuống, chúng nếm bề mặt lá bằng chân và vòi trước khi quyết định ăn hay đẻ trứng. Bướm sâu tơ chọn cây họ cải nhờ nhóm chất có mùi hăng đặc trưng; rầy, rệp bị hút bởi màu xanh vàng của lá non.
Cây dẫn dụ khai thác những bước này: nó có mùi, màu, chất hấp dẫn mạnh hơn cây chính nên sâu chọn nó trước. Cây xua đuổi làm nhiễu: mùi của nó che hoặc lẫn mùi cây chính, khiến sâu khó định vị, hoặc chất trong cây làm sâu ngại đậu. Trồng xen đa dạng cũng làm sâu "lạc đường" đơn giản vì cây chủ không còn đứng liền một khối.
Hiểu cơ chế giúp tránh kỳ vọng sai. Cây dẫn dụ không giết sâu; nó chỉ gom sâu lại. Nếu không xử lý sâu trên cây bẫy hoặc không có thiên địch ăn chúng, cây bẫy trở thành nơi sâu sinh sôi và tràn sang cây chính. Cây xua đuổi chỉ làm giảm, không ngăn tuyệt đối.
Những ví dụ có nghiên cứu
Đẩy – kéo trên ngô ở Đông Phi. Viện Sinh lý và Sinh thái Côn trùng Quốc tế (ICIPE) ở Kenya phát triển hệ thống trồng xen ngô với cây đậu Desmodium giữa hàng (đẩy sâu đục thân, đồng thời ức chế cỏ ký sinh Striga) và viền cỏ voi Napier quanh ruộng (kéo bướm đến đẻ trứng; sâu non trên cỏ voi chết nhiều vì cây tiết chất dính). Đây là ví dụ đẩy – kéo được nghiên cứu nhiều nhất, áp dụng bởi hàng chục nghìn nông hộ châu Phi. Cây cụ thể chưa chắc hợp với điều kiện Việt Nam, nhưng nguyên lý là bài học.
Cải bẹ, cải dại làm cây bẫy sâu tơ cho bắp cải. Nhiều thí nghiệm ở châu Á, gồm cả Ấn Độ, ghi nhận trồng hàng cải mù tạt hoặc cải bẹ xen hoặc viền quanh ruộng bắp cải, súp lơ thu hút bướm sâu tơ và một số sâu khác đẻ trứng lên đó. Hàng cải bẫy được gieo sớm hơn để lớn trước, và phải được theo dõi, nhổ bỏ hoặc xử lý khi sâu dày.
Cúc vạn thọ với tuyến trùng. Rễ cúc vạn thọ tiết hợp chất có độc tính với tuyến trùng nốt sưng. Trồng cúc vạn thọ luân canh hoặc xen trước vụ rau giúp giảm mật số tuyến trùng trong đất ở nhiều thí nghiệm. Hiệu quả tốt khi trồng dày, đủ thời gian sinh trưởng rồi vùi vào đất, không phải chỉ vài cây trồng làm cảnh.
Ngô viền quanh ruộng làm cây bẫy, rào chắn. Hàng ngô cao trồng viền có thể làm rào cản vật lý với một số côn trùng bay thấp truyền virus, và là nơi thu hút một số loài sâu. Hiệu quả tuỳ loại sâu và vị trí.
Đậu bắp, hướng dương thu hút bọ xít, rệp. Một số nông dân trồng vài cây đậu bắp, hướng dương quanh vườn làm "cây chỉ thị": rệp, bọ xít đến đây trước, giúp phát hiện sớm. Cách này hợp với vườn nhỏ.
Lời đồn và bằng chứng về cây xua đuổi
Nhiều cây được truyền tai là "đuổi sâu". Bằng chứng thực tế khác nhau rất nhiều, nên bà con thử ở quy mô nhỏ trước khi tin.
| Cây | Lời đồn phổ biến | Mức bằng chứng |
|---|---|---|
| Cúc vạn thọ | Đuổi mọi loại sâu | Có cơ sở với tuyến trùng trong đất; với côn trùng trên lá thì kết quả không đồng đều |
| Sả | Đuổi muỗi, đuổi sâu | Tinh dầu sả có tác dụng xua một số côn trùng ở dạng chiết xuất; cây sả trồng xen tác dụng yếu và không ổn định |
| Húng quế, rau mùi, thì là | Đuổi sâu, rệp | Một số thí nghiệm thấy giảm rệp, bọ phấn khi trồng xen; quan trọng hơn là hoa của chúng nuôi thiên địch |
| Hành, tỏi trồng xen | Đuổi sâu tơ, bọ nhảy | Kết quả trái chiều; có nơi giảm, có nơi không khác |
| Cây thuốc lá | Đuổi mọi côn trùng | Có chất độc nhưng cũng độc với người và thiên địch; không khuyến khích tự chế dịch ngâm |
Cách nhìn thực tế: nhiều cây "đuổi sâu" thật ra phát huy tác dụng nhờ nuôi thiên địch bằng hoa, nhờ làm đa dạng ruộng, hơn là nhờ mùi xua đuổi. Dù vì lý do gì, trồng xen có kiểm soát vẫn có ích, miễn không kỳ vọng như thuốc.
Thử cây dẫn dụ trên ruộng nhà theo từng bước
Một quy trình thử ở quy mô nông hộ, áp cho rau màu ngắn ngày:
- Xác định một hai loài sâu hại chính gây thiệt hại nhiều nhất trên cây chính. Cây dẫn dụ chỉ hợp với từng loài cụ thể, không có cây bẫy cho "mọi loại sâu".
- Hỏi trạm khuyến nông hoặc cán bộ bảo vệ thực vật về cây bẫy đã được thử nghiệm cho loài sâu đó ở vùng mình.
- Gieo cây bẫy sớm hơn cây chính vài tuần, để khi bướm sâu bay đến thì cây bẫy đã ở giai đoạn hấp dẫn nhất.
- Bố trí cây bẫy viền quanh ruộng hoặc thành hàng xen cách quãng, theo hướng gió thổi tới hoặc phía sâu hay bay vào.
- Thăm cây bẫy thường xuyên hơn cây chính. Khi trứng, sâu non dày lên, xử lý tại chỗ: nhổ bỏ cây bẫy đem tiêu huỷ, hoặc xử lý cục bộ bằng chế phẩm sinh học.
- Ghi lại mật độ sâu trên cây chính ở thửa có và không có cây bẫy để so sánh.
Diện tích cây bẫy thường chỉ chiếm phần nhỏ ruộng. Nếu cây bẫy lấn chiếm quá nhiều đất mà không giảm được sâu thì nên dừng và xem lại.
Rủi ro khi cây dẫn dụ quản lý không chặt
Rủi ro lớn nhất là cây bẫy biến thành nguồn sâu. Nếu sâu đẻ trứng lên cây bẫy, nở ra, lớn lên mà không bị xử lý, thế hệ sau sẽ đông hơn và lan sang cây chính. Nông dân bận rộn thường quên thăm cây bẫy, nhất là khi cây chính đang thu hoạch.
Rủi ro thứ hai là cây bẫy mang bệnh. Một số cây dẫn dụ cùng họ với cây chính, như cải bẹ với bắp cải, cũng nhiễm cùng bệnh trong đất hay bệnh lá. Gieo cây bẫy cùng họ là chấp nhận rủi ro đó, nên càng phải luân canh và vệ sinh tàn dư sau vụ.
Rủi ro thứ ba là cạnh tranh nước, ánh sáng và dinh dưỡng với cây chính nếu bố trí quá dày, quá gần. Cây bẫy cao như ngô, hướng dương có thể che nắng hàng rau thấp bên cạnh. Bố trí theo hướng mặt trời, giữ khoảng cách hợp lý.
Trồng xen đa dạng: nguyên lý rộng hơn cây bẫy
Nghiên cứu sinh thái nông nghiệp nhiều năm cho thấy ruộng trồng xen, đa dạng loài cây thường có mật độ sâu hại trên cây chính thấp hơn ruộng độc canh. Hai giả thuyết được nhắc nhiều là "nồng độ tài nguyên": sâu chuyên hoá dễ tìm và ở lại trên khối cây chủ dày đặc hơn; và "thiên địch": ruộng đa dạng có nhiều hoa, nhiều chỗ trú hơn cho thiên địch. Bằng chứng ủng hộ cả hai, nhưng hiệu quả khác nhau theo cặp cây và loại sâu.
Với nông hộ Việt Nam, trồng xen đã là tập quán: ngô xen đậu ở trung du miền núi, lạc xen sắn, rau xen cây ăn trái trong vườn kiến thiết. Những hệ thống này vốn đã có tác dụng giảm sâu ở mức nào đó. Cái mới của IPM là chủ động chọn cây xen để phục vụ mục tiêu dịch hại cụ thể và theo dõi để biết có hiệu quả không. Cách ghép cây, tranh sáng tranh nước, trồng gối vụ đã có hướng dẫn riêng ở các trang về mùa vụ; ở đây chỉ bàn phần liên quan tới dịch hại.
Trong vườn nhà, ý tưởng này có thể áp đơn giản: thay vì trồng một luống cải dài, chia thành nhiều đoạn xen với rau thơm có hoa, vài cây cúc, vài cây họ đậu. Vườn trông lộn xộn hơn một chút, nhưng sâu khó bùng phát hàng loạt và thiên địch có chỗ ở.
Áp nguyên lý đẩy – kéo theo vùng và nhóm cây
Vùng rau đồng bằng sông Hồng có vụ đông là mùa chính của cây họ cải, cũng là mùa sâu tơ, sâu xanh bướm trắng hoạt động. Dải cải bẹ gieo sớm viền quanh ruộng bắp cải, súp lơ là cách thử phù hợp, kết hợp với hàng rau thơm có hoa chia luống dài thành đoạn. Vùng rau cao nguyên như Lâm Đồng trồng cải gần như quanh năm, sâu tơ có nhiều lứa gối nhau, nên cây bẫy phải được gieo nối tiếp và nhổ bỏ định kỳ, nếu không sẽ thành ổ sâu thường trực.
Ở ruộng màu trung du và miền núi phía Bắc, ngô xen đậu, ngô xen bí là tập quán có sẵn. Thay vì đưa vào cây mới, bà con có thể điều chỉnh: để một hàng đậu bắp hay hướng dương ở đầu nương làm cây chỉ thị rệp, bọ xít; giữ dải cỏ hoa ven nương thay vì phát trụi. Ở vùng cát ven biển miền Trung, nơi rau màu chịu gió, hàng ngô hoặc cây phi lao chắn gió cũng đồng thời là rào cản với một số côn trùng bay thấp.
Với cây ăn trái, nguyên lý đẩy – kéo hiện chủ yếu dùng ở dạng bẫy (bẫy mồi protein cho ruồi đục trái, bẫy pheromone), ít dùng cây bẫy sống vì vườn lâu năm khó bố trí. Cây che phủ có hoa giữa hàng cây lại có giá trị lớn hơn, vì nuôi thiên địch quanh năm.
Câu hỏi thường gặp
Cây dẫn dụ có thay được thuốc trừ sâu không?
Không thay hoàn toàn. Cây dẫn dụ giúp gom sâu và giảm mật độ sâu trên cây chính, từ đó giảm số lần phải xử lý. Khi sâu vẫn vượt ngưỡng trên cây chính, có thể cần biện pháp khác theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật. Đây là một mắt xích trong IPM.
Trồng cúc vạn thọ quanh vườn rau có đuổi được sâu không?
Bằng chứng mạnh nhất của cúc vạn thọ là giảm tuyến trùng nốt sưng khi trồng dày và đủ thời gian trong đất. Với sâu ăn lá, kết quả không ổn định. Hoa cúc vạn thọ vẫn có ích vì thu hút một số thiên địch và làm vườn đa dạng hơn.
Cây bẫy nên chiếm bao nhiêu phần ruộng?
Thường chỉ một phần nhỏ, như hàng viền quanh ruộng hoặc vài hàng xen cách quãng. Tỷ lệ cụ thể tuỳ cặp cây – sâu và hướng dẫn kỹ thuật tại địa phương. Nếu cây bẫy chiếm nhiều đất mà sâu trên cây chính không giảm thì nên điều chỉnh.
Có cần phun thuốc lên cây bẫy không?
Khi sâu tập trung dày trên cây bẫy, cần xử lý để không thành ổ sâu: nhổ bỏ và tiêu huỷ, hoặc xử lý cục bộ bằng chế phẩm sinh học hay thuốc theo hướng dẫn. Xử lý tập trung trên dải cây bẫy tốn ít thuốc hơn nhiều so với phun cả ruộng.
Cây đuổi sâu có hại cho thiên địch không?
Phần lớn cây xen như rau thơm, cúc, đậu không hại thiên địch, nhiều cây còn nuôi thiên địch bằng hoa. Cần tránh tự ngâm chiết các cây độc như thuốc lá để phun vì có thể độc với người, ong và thiên địch.
Ruộng lúa có dùng được cây dẫn dụ không?
Ruộng lúa ngập nước nên khó trồng cây bẫy giữa ruộng. Hướng phổ biến hơn là trồng hoa trên bờ để nuôi thiên địch, kết hợp xuống giống tập trung và không phun sớm. Với chuột, một số nơi dùng ô lúa gieo sớm làm bẫy kết hợp hàng rào và bẫy lồng.