Trồng đậu xanh bao lâu thu hoạch: gieo chen vụ, chăm ra hoa và hái quả nhiều lứa

Phần lớn giống đậu xanh đang trồng là giống ngắn ngày: từ gieo tới hái lứa quả đầu khoảng hai tháng, cả vụ gói gọn trong chừng 65 đến 80 ngày tuỳ giống, vụ và vùng; quả chín không cùng lúc nên thường hái hai đến ba lứa, hái khi vỏ quả chuyển đen, trước khi quả khô nứt làm văng hạt. Chính sự ngắn ngày này làm đậu xanh thành cây "chen vụ" quen thuộc: nhét vừa khoảng trống giữa hai vụ lúa, giữa hai vụ màu, hay giữa hàng cây công nghiệp còn non.

Đậu xanh chịu hạn khá, chịu đất nghèo, nhưng rất sợ úng và sợ mưa lúc quả chín. Trồng được hay không phần lớn nằm ở chuyện chọn đúng khoảng thời gian trên ruộng nhà mình. Bài này đi từ chọn thời vụ, gieo trên đất lúa và đất màu, chăm lúc ra hoa, đến hái quả và chuyện đậu xanh để lại gì cho chân ruộng. Phần đậu xanh như món ăn, như hàng hoá không bàn ở đây.

Vì sao đậu xanh hợp làm cây chen vụ

Cây đậu xanh nhỏ, rễ không quá sâu, lá phủ đất nhanh sau khoảng ba bốn tuần. Thời gian sinh trưởng ngắn nên ít rủi ro bị kéo vào mùa xấu, nếu chọn ngày gieo đúng. Đậu xanh không cần làm đất kỹ như ngô hay rau: ở nhiều nơi, người ta gieo thẳng vào gốc rạ sau gặt mà không cày bừa.

Là cây họ đậu, đậu xanh có nốt sần ở rễ, tự đáp ứng một phần nhu cầu đạm, nên lượng phân đạm cần thấp hơn nhiều so với cây hoà thảo. Thân lá sau khi hái quả, nếu được để lại ruộng hoặc vùi xuống, trả cho đất một lượng chất hữu cơ, giúp cây vụ sau. Phần dinh dưỡng chi tiết của nhóm cây họ đậu là một chủ đề riêng; ở đây chỉ cần nhớ đậu xanh "ăn ít" và "trả lại" được nếu không mang hết thân lá đi.

Nhược điểm của đậu xanh là quả chín rải rác, phải hái nhiều lần, tốn công; mưa lúc chín làm quả mốc, hạt nảy mầm ngay trên cây; ruộng trũng úng nước vài ngày là cây vàng, chết. Hiểu rõ cả mặt mạnh và mặt yếu giúp quyết định đặt đậu xanh vào đâu trong vòng quay của ruộng.

Một điểm hay bị bỏ qua là chọn giống theo mục đích. Giống hạt to, vỏ xanh mốc hay xanh bóng, chín tập trung hay chín rải rác, chịu bệnh vàng khảm hay không, đều ảnh hưởng tới cách chăm và số lứa hái. Hỏi khuyến nông địa phương giống nào đã trồng thử ổn ở vùng mình trước khi mua theo lời quảng cáo.

Đậu xanh chen vào khoảng trống thời vụ nào

Mỗi vùng có những "khe" thời gian khác nhau cho đậu xanh. Bảng dưới gom các cách làm phổ biến; mốc tháng là tham khảo, lịch cụ thể theo khuyến cáo địa phương:

Câu hỏi then chốt khi chọn khe thời vụ là: từ ngày gieo cộng thêm thời gian sinh trưởng của giống, lúc quả chín rơi vào nắng hay mưa? Nếu rơi vào mưa dầm, thà bỏ khe đó còn hơn gieo rồi mất trắng lúc thu.

Gieo đậu xanh trên đất lúa sau gặt

Tận dụng ẩm, gieo nhanh. Sau gặt, đất còn ẩm là lợi thế lớn. Gieo càng sớm càng tận dụng được ẩm, đậu mọc đều mà ít phải tưới. Để đất khô cứng rồi mới gieo thì hạt khó mọc.

Gieo thẳng vào gốc rạ. Ở nhiều vùng đồng bằng sông Cửu Long, hạt được gieo theo hốc hoặc theo hàng giữa các gốc rạ, không cày bừa; rơm rạ được cắt rải trên mặt làm lớp phủ giữ ẩm, chống cỏ. Không đốt rơm rạ trước khi gieo.

Rãnh thoát nước quanh ruộng. Đất lúa giữ nước; một trận mưa trái mùa có thể làm ngập ruộng đậu. Đào rãnh quanh bờ và vài rãnh giữa ruộng, nối ra mương.

Hạt giống tốt. Hạt đậu xanh giống mau mất sức nảy mầm nếu cất nóng ẩm. Dùng hạt của vụ gần, chắc, không mọt, không lẫn hạt mốc; ngâm ủ hay gieo khô theo tập quán và độ ẩm đất.

Mật độ vừa phải. Gieo quá dày cây vống, ít cành, hoa ít; quá thưa thì cỏ lấn. Khoảng cách theo khuyến cáo giống và vùng.

Gieo trên đất màu, đất cát và xen trong vườn

Trên đất màu, đất bãi, đậu xanh được gieo trên luống, có làm đất nhẹ. Đất cát pha Bắc Trung Bộ cần thêm phân chuồng hoai và lớp phủ để giữ ẩm; đất xám Đông Nam Bộ dễ khô và nghèo hữu cơ, cũng vậy. Đậu xanh không đòi đất màu mỡ, nhưng đất quá chua, quá nghèo lân thì cây còi, nốt sần kém, cần cải tạo theo phân tích đất.

Trong vườn cây công nghiệp, cây ăn trái mới trồng, đậu xanh được xen giữa các hàng trong một hai năm đầu, khi tán cây chính còn nhỏ. Đậu che phủ đất trong mùa mưa, giảm xói mòn, có thêm thu nhập ngắn ngày, và thân lá được cắt phủ quanh gốc cây chính sau khi hái. Cần chừa khoảng cách đủ để đậu không tranh nước, tranh phân với cây chính đang non.

Trên nương ngô, đậu xanh xen hàng hoặc gieo nối sau khi bẻ ngô sớm. Cách làm này hay gặp ở miền núi phía Bắc và Tây Nguyên, vừa giữ đất vừa có thêm sản phẩm cho bữa ăn và cho vật nuôi.

Giai đoạn ra hoa: lúc quyết định số quả

Đậu xanh thường bắt đầu ra hoa khoảng một tháng đến hơn một tháng sau gieo, ra hoa rải rác trong vài tuần. Đây là giai đoạn cây cần ẩm đất đều nhất: khô hạn lúc này làm hoa rụng, quả ít, hạt lép; nhưng ngập úng thì rễ thối, cây vàng. Ở vùng có tưới, tưới rãnh cho thấm rồi tháo ngay; vùng nhờ nước trời thì thời vụ phải được chọn để ra hoa không trùng đỉnh hạn.

Nắng nóng gay gắt, gió khô như gió tây ở Bắc Trung Bộ cũng làm rụng hoa. Lớp phủ rơm giúp đất mát và giữ ẩm hơn trong những ngày này. Bón đạm nhiều lúc ra hoa không giúp đậu đậu quả mà làm cây vống, rậm lá, dễ đổ; nếu cây thiếu dinh dưỡng thì bổ sung cân đối, chú ý lân và kali theo khuyến cáo.

Thời kỳ ra hoa cũng là lúc nhiều côn trùng có ích hoạt động trên ruộng. Phun thuốc trừ sâu phổ rộng lúc hoa nở giết luôn ong, thiên địch, làm mất cân bằng tự nhiên của ruộng đậu, nên chỉ dùng khi thật cần và theo hướng dẫn.

Sâu bệnh trên đậu xanh: những thứ hay gặp

Dòi đục thân. Hại giai đoạn cây con, làm thân sưng, cây héo, gãy. Gieo tập trung, không gieo rải rác kéo dài, giúp giảm.

Sâu đục quả, sâu cuốn lá. Sâu đục vào nụ, hoa, quả non, kết tơ dính hoa lại. Thăm đồng lúc ra hoa, phát hiện sớm khi sâu còn nhỏ.

Rệp, bọ trĩ, bọ phấn. Chích hút làm lá xoăn, hoa rụng; bọ phấn còn truyền virus gây vàng khảm lá — cây bệnh có lá khảm vàng, ít quả. Nhổ bỏ cây bệnh sớm, dùng giống ít nhiễm.

Đốm lá, phấn trắng, thối thân. Hay gặp khi ẩm, mưa nhiều, ruộng rậm. Gieo đúng mật độ, thoát nước tốt, dọn tàn dư.

Nguyên tắc dùng thuốc. Đậu xanh hái quả nhiều lần nên thời gian cách ly rất quan trọng. Chỉ dùng thuốc có đăng ký cho đậu xanh, đọc nhãn, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật địa phương.

Hái quả nhiều lứa: thu đúng lúc để không nổ hạt

Quả đậu xanh chín chuyển từ xanh sang nâu đen hoặc đen tuỳ giống. Quả đã đen nếu để lâu ngoài nắng sẽ khô, nứt dọc và văng hạt xuống ruộng; gặp mưa thì quả mốc, hạt có thể nảy mầm ngay trong quả. Vì vậy người trồng thường hái khi phần lớn quả trên cây đã chuyển màu, rồi đợi lứa sau. Nhiều giống cần hái hai đến ba lứa, cách nhau vài ngày đến một tuần; giống chín tập trung hơn thì số lứa ít hơn.

Hái vào buổi sáng khi quả còn hơi ẩm sương thì ít nứt hơn hái giữa trưa nắng. Quả hái về phơi trên nong, bạt, đập nhẹ hoặc chà để tách hạt; phơi hạt đủ khô trước khi cất. Khâu phơi, làm sạch và bảo quản chống mọt là phần sau thu hoạch, có những yêu cầu riêng.

Sau lứa cuối, thân lá còn xanh hoặc vàng. Đây là lúc quyết định để lại gì cho đất: cắt thân lá rải lại hoặc vùi xuống trước khi làm đất cho vụ lúa, vụ màu tiếp theo; hoặc cắt cho trâu bò, dê ăn rồi đưa phân chuồng hoai trở lại ruộng.

Đậu xanh trong vòng quay của nông hộ

Một ví dụ giả định ở đồng bằng sông Cửu Long: trên chân ruộng lúa ba vụ, nhà nông thay một vụ lúa bằng một vụ đậu xanh sau đông xuân. Rơm rạ được giữ làm lớp phủ, đậu gieo trên gốc rạ, thân lá đậu vùi xuống khi làm đất cho vụ lúa kế tiếp. Ruộng có thêm một vụ cây khác họ, cắt bớt nguồn sâu bệnh của lúa, đất được trả lại hữu cơ.

Ở vườn đồi trung du, đậu xanh xen giữa hàng cây ăn trái non trong mùa mưa, thân lá cắt phủ gốc; dê, thỏ trong nhà có thêm thức ăn xanh giàu đạm. Ở vùng cát Bắc Trung Bộ, một vụ đậu xanh hè sau vụ lạc xuân giúp đất không bỏ trống, rồi đến vụ khoai lang đông.

Không phải lúc nào chen thêm một vụ đậu xanh cũng có lợi. Nếu công lao động thiếu đúng lúc hái, nếu khe thời vụ quá sát mùa mưa, nếu đầu ra khó, vụ đậu có thể thành gánh nặng. Mỗi nhà cần cân theo nhân lực, nước và thời tiết của mình; bài này không đánh giá lãi lỗ.

Câu hỏi thường gặp

Đậu xanh trồng bao lâu thì thu hoạch?

Nhiều giống đậu xanh ngắn ngày cho hái lứa đầu sau khoảng hai tháng từ gieo, và kết thúc vụ trong khoảng 65 đến 80 ngày, tuỳ giống, vụ và vùng. Vụ lạnh hoặc thiếu nắng kéo dài hơn. Thời gian ghi trên bao bì giống là mốc tham khảo; theo dõi màu quả là chắc nhất.

Vì sao đậu xanh ra hoa nhiều mà ít quả?

Thường do khô hạn hoặc nắng nóng, gió khô lúc ra hoa làm hoa rụng; sâu đục nụ hoa; bón thừa đạm làm cây rậm lá; hoặc ruộng úng làm rễ yếu. Chọn thời vụ để ra hoa gặp ẩm đều, phủ đất, thăm đồng bắt sâu sớm là các việc chính.

Gieo đậu xanh trên gốc rạ có cần làm đất không?

Ở nhiều vùng đồng bằng sông Cửu Long, đậu xanh được gieo thẳng vào ruộng lúa sau gặt mà không cày bừa, chỉ cần đất còn ẩm, có rãnh thoát nước và rơm rạ phủ mặt. Cách này tiết kiệm công, giữ ẩm. Đất quá chặt, quá khô thì vẫn nên xới nhẹ hốc gieo.

Có nên hái đậu xanh một lần cho đỡ công không?

Với giống chín không tập trung, hái một lần nghĩa là hoặc phải chờ quả cuối chín thì các quả đầu đã nứt văng hạt, hoặc hái sớm thì nhiều quả còn non. Giống chín tập trung hơn giảm được số lứa hái. Chọn giống theo khả năng công lao động của nhà.

Đậu xanh bị vàng lá khảm thì làm sao?

Vàng khảm lá thường do virus lây qua bọ phấn, không có thuốc chữa cây đã nhiễm. Nhổ bỏ cây bệnh sớm, không để làm nguồn lây, quản lý bọ phấn theo hướng dẫn bảo vệ thực vật, và vụ sau dùng giống ít nhiễm, gieo tập trung theo vùng.

Thân lá đậu xanh sau thu hoạch nên dùng thế nào?

Thân lá đậu xanh là thức ăn xanh tốt cho trâu bò, dê, thỏ nếu sạch thuốc, hoặc là nguồn hữu cơ khi vùi lại ruộng. Không đốt. Nếu cho vật nuôi ăn, cho từ từ, phối với cỏ khô để tránh chướng hơi ở gia súc nhai lại.