Thả cá chép trong ruộng bậc thang là tập quán lâu đời của nhiều cộng đồng vùng cao phía Bắc như Thái, Dao, Hà Nhì, Mông, Giáy: sau khi cấy lúa, thả cá chép giống vào ruộng, cá sống nhờ thức ăn tự nhiên dưới gốc lúa suốt vụ, tới gần gặt thì tháo nước bắt cá. Cách làm đơn giản, gần như không tốn thức ăn, cá ăn sâu non và cỏ, sục bùn cho lúa, gia đình có thêm nguồn đạm ngay trên ruộng nhà.
Để cá sống tốt trên ruộng bậc thang, ba việc quan trọng là có chỗ trú sâu cho cá khi nắng hoặc khi cạn nước, chắn kín lỗ thoát nước giữa các bậc, và giữ nguồn nước suối ổn định suốt vụ. Bài này đi vào phần cá trong ruộng bậc thang; kỹ thuật làm lúa trên ruộng bậc thang (giữ bờ, chống lạnh, chọn giống) đã có bài riêng trong danh mục lúa của trang.
Vì sao cá chép là con hợp với ruộng bậc thang
Ruộng bậc thang có những đặc điểm khác hẳn ruộng đồng bằng: mỗi thửa nhỏ, hẹp, nước suối chảy từ bậc trên xuống bậc dưới, nước lạnh hơn, mực nước nông, mùa đông rét. Không phải loài cá nào cũng sống được. Cá chép chịu được nước lạnh tương đối, ăn tạp (mùn, ấu trùng côn trùng, rễ non, hạt cỏ), lớn được trong lớp nước nông, nên từ lâu đã là con nuôi quen thuộc của ruộng vùng cao.
Ở nhiều bản, cá chép ruộng được coi là một sản phẩm đặc trưng, thịt chắc, thường để dùng trong gia đình, làm quà, hay dùng vào dịp lễ tết, cưới hỏi. Các vùng hay được nhắc tới có ruộng bậc thang và tập quán cá ruộng là các tỉnh Lào Cai (gồm cả Yên Bái cũ, với vùng Mù Cang Chải, Văn Chấn), Tuyên Quang (gồm cả Hà Giang cũ, với vùng Hoàng Su Phì), Lai Châu, Điện Biên, Sơn La. Mỗi vùng có giống cá chép địa phương và kinh nghiệm riêng.
Một số vùng còn thả thêm cá rô phi, cá trôi, nhưng cá chép vẫn là chính. Trắm cỏ ít được thả trong ruộng lúa vì có thể ăn lá lúa non.
Chuẩn bị ruộng để giữ được cá
Hố trú ở góc thấp nhất. Trên ruộng bậc thang không đào được mương dài, người ta khoét một hố sâu ở góc ruộng, thường gần chỗ nước vào hoặc góc có bóng mát. Hố là nơi cá trú khi trời nắng gắt, khi ruộng cạn nước, và là nơi bắt cá khi thu hoạch.
Chắn lỗ thoát giữa các bậc. Nước chảy từ bậc trên xuống bậc dưới qua lỗ thoát trên bờ. Đặt tấm chắn bằng nan tre đan dày, lưới, hoặc ống có lưới ở mỗi lỗ để cá không theo nước xuống bậc dưới hay ra suối.
Đắp lại bờ, lấp hang. Bờ ruộng bậc thang thường hẹp, dễ sạt, có hang chuột, cua. Đắp và nện lại đầu vụ, lấp các chỗ rò. Bờ rò thì nước tụt, cá mắc cạn trong khi chủ ruộng không hay.
Nâng bờ đủ cao. Mực nước nuôi cá cần sâu hơn một chút so với ruộng chỉ có lúa. Bờ phải cao đủ để giữ mực nước đó và không tràn khi mưa lớn.
Dẫn nước bằng máng hoặc ống. Nước suối dẫn vào bằng máng tre, ống nhựa giúp chủ động lượng nước và đặt được lưới chặn cá tạp, rác từ suối.
Lịch cá theo lịch lúa trên ruộng bậc thang (khung tham khảo)
Ruộng bậc thang phía Bắc phần lớn cấy một vụ lúa chính trong mùa mưa. Mốc dưới là khung chung, thay đổi theo độ cao và từng vùng:
| Thời gian | Việc với lúa | Việc với cá |
|---|---|---|
| Cuối xuân – đầu hè | Đổ nước, làm đất, cấy lúa | Sửa hố trú, chắn lỗ thoát; chuẩn bị cá giống từ ao nhà |
| Khoảng hai ba tuần sau cấy | Lúa bén rễ, bắt đầu đẻ nhánh | Thả cá chép giống vào ruộng |
| Giữa hè | Lúa đẻ nhánh, làm đòng | Giữ mực nước ổn định; kiểm tra lỗ thoát sau mỗi trận mưa |
| Cuối hè – đầu thu | Lúa trổ, chín | Tháo nước dần, cá dồn về hố trú |
| Trước gặt | Chuẩn bị gặt | Bắt cá ở hố; chọn cá bố mẹ, cá giống nhỏ đưa về ao nhà |
| Mùa đông | Ruộng nghỉ hoặc giữ nước | Cá giống qua đông ở ao, giếng nước sâu gần nhà |
Ở những nơi ruộng giữ nước quanh năm, cá có thể được để lại ruộng qua đông, nhưng nước nông dễ lạnh quá ngưỡng khi rét đậm. Phần lớn hộ đưa cá giống về ao, giếng sâu gần nhà để giữ.
Giữ đàn cá giống qua mùa đông
Điểm khác của cá ruộng vùng cao là nhiều hộ tự giữ giống từ năm này qua năm khác, không mua cá giống. Khi thu cá trước gặt, những con cá chép khỏe, đẹp được giữ lại làm cá bố mẹ, cá nhỏ chưa đạt cỡ giữ làm giống. Chúng được thả vào ao nhỏ, vũng nước sâu hoặc ruộng giữ nước gần nhà để qua đông.
Mùa xuân năm sau, khi nước ấm dần, cá bố mẹ đẻ trứng bám vào cỏ, rễ cây, giá thể trong ao. Cá bột nở ra được ương ở ao vài tuần cho lớn thành cá giống trước khi thả ra ruộng sau cấy. Đây là cách giữ được giống cá chép địa phương thích nghi với nước lạnh của vùng.
Việc giữ cá qua đông cần chú ý rét đậm, rét hại: nước ao nông có thể quá lạnh, cá yếu, bệnh. Ao giữ cá nên sâu hơn, có chỗ khuất gió, có thể che bớt một phần mặt ao. Không thả quá nhiều cá vào ao nhỏ. Kỹ thuật cho cá đẻ, ương cá bột chi tiết nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc trạm thủy sản ở tỉnh, và tìm thêm ở các trang chuyên về thủy sản.
Lúa được gì, lúa phải nhường gì
Cá chép sục bùn quanh gốc lúa giúp đất thông thoáng, ăn cỏ non, ấu trùng sâu, ốc nhỏ; phân cá bổ sung dinh dưỡng cho lúa. Trên ruộng bậc thang ít người dùng phân bón công nghiệp, nguồn dinh dưỡng thêm này có ý nghĩa. Ruộng có cá cũng ít khi phun thuốc, giữ cho nguồn nước suối chảy xuống bản dưới sạch hơn.
Đổi lại, lúa phải nhường phần đất hố trú, và chủ ruộng phải giữ nước đều đặn, không để ruộng khô giữa vụ như kiểu tưới ướt khô xen kẽ ở đồng bằng. Nếu cấy giống lúa thấp cây, cá lớn đào bùn có thể làm bật vài khóm lúa mới cấy, vì thế cá thả sau khi lúa đã bén rễ. Thuốc bảo vệ thực vật gần như không dùng được khi cá đang ở trên ruộng.
Có những năm cá ruộng thất bát: mưa lũ làm vỡ bờ, nước suối đục bùn sau mưa lớn, hạn hán làm cạn nguồn. Một số vùng có hiện tượng sạt lở ruộng bậc thang trong mùa mưa bão. Vì vậy cá ruộng phù hợp làm nguồn bổ sung cho gia đình hơn là để tính như một khoản kinh doanh lớn.
Nước suối: giữ đều, giữ sạch, bớt lạnh
Nguồn nước của ruộng bậc thang là suối, khe, mạch nước trên núi, dẫn qua mương đất hoặc máng tre về bậc cao nhất rồi chảy dần xuống. Cá trên ruộng phụ thuộc hoàn toàn vào dòng nước này. Đầu vụ, cùng cả bản đi phát dọn mương dẫn, sửa chỗ sạt, thông chỗ tắc. Trong vụ, sau mỗi trận mưa lớn đi kiểm tra đầu nguồn, vì cây đổ, đất sạt có thể làm mất nước cả dải ruộng trong một đêm.
Nước suối sau mưa thường đục bùn. Bùn quá nhiều làm mang cá bị bít, cá yếu. Nhiều hộ làm một vũng lắng nhỏ trước khi nước vào ruộng, hoặc tạm đóng cửa nước vào trong lúc nước suối đục rồi mở lại khi nước trong. Ở chỗ nước vào, đặt lưới hoặc rọ tre chặn rác, lá, cá tạp từ suối.
Nước suối vùng cao lạnh, nhất là đầu vụ. Lúa và cá ở bậc ngay dưới cửa nước vào thường chậm hơn các bậc phía dưới vì nước chưa kịp ấm. Một số hộ cho nước chảy vòng qua một đoạn mương nông, phơi nắng trước khi vào ruộng, hoặc dẫn nước vào theo mép ruộng để nước ấm dần. Mực nước trên ruộng giữ ổn định, không quá nông để buổi trưa nước quá nóng, cũng không quá sâu để nước lâu ấm.
Thu cá trước gặt mà không làm hại ruộng
Khi lúa chín gần gặt, ruộng được tháo nước dần qua lỗ thoát có chắn lưới. Cá theo nước dồn về hố trú. Tháo chậm trong một hai ngày để cá kịp tìm đường, không mắc lại giữa ruộng. Bắt cá ở hố bằng vợt, rổ, hoặc tát cạn hố; chọn những con khoẻ làm bố mẹ và cá nhỏ làm giống, thả ngay vào thùng nước sạch mang về ao.
Thứ tự tháo nước giữa các bậc cần theo quy ước chung: thường bậc dưới tháo trước, bậc trên tháo sau, để nước bậc trên không đổ ồ ạt làm vỡ bờ bậc dưới. Sau khi bắt cá, để ruộng ráo vài ngày rồi gặt. Rạ sau gặt để lại ruộng, vùi hoặc ủ dần, không đốt; đó là nguồn mùn cho cá và lúa năm sau.
Cá thu được phần lớn dùng trong gia đình, chia cho họ hàng, hoặc bán tại chợ phiên. Cá chưa dùng hết có nơi giữ trong lồng tre thả ở suối hoặc ao nhà vài hôm cho cá nhả bùn. Ghi lại số cá thả đầu vụ và số cá thu được mỗi năm, kèm thời tiết năm đó, giúp biết thửa nào giữ cá tốt, thửa nào hay mất cá để sửa bờ, sửa lỗ thoát cho vụ sau.
Những điều nên tránh
Ruộng bậc thang là hệ thống nối liền từ bậc trên xuống bậc dưới, việc của một thửa ảnh hưởng cả dải ruộng. Khi nuôi cá ruộng, tránh:
- Dùng thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ ở bậc trên: nước chảy xuống, cá của cả các nhà phía dưới đều bị ảnh hưởng.
- Thả cá trước khi lúa bén rễ: cá đói ăn mầm, sục bật mạ non.
- Bỏ quên lỗ thoát sau mưa: rác, lá cây bịt hoặc đẩy bung tấm chắn, nước tràn bờ, cá theo nước đi.
- Lấy cá giống không rõ nguồn từ nơi khác về: có thể mang bệnh vào, lại làm lai tạp mất giống cá chép địa phương đã quen nước lạnh.
- Đào hố trú quá to trên bờ yếu: làm bờ sạt, ruộng mất nước. Hố nên đặt phía trong, cách chân bờ, kích thước vừa với thửa.
- Để cá lại ruộng nông qua đợt rét đậm: cá dễ chết rét; đưa về ao sâu trước khi trời trở lạnh sâu.
Nhiều nơi có quy ước chung của bản về chia nước, giờ tháo nước, giữ cá ruộng. Người mới về nhận ruộng nên hỏi già làng, trưởng bản để làm theo.
Câu hỏi thường gặp
Thả cá chép vào ruộng bậc thang lúc nào?
Thường sau khi cấy lúa khoảng hai ba tuần, khi khóm lúa đã bén rễ, đứng vững, bắt đầu đẻ nhánh. Thả sớm hơn cá dễ đào bật mạ non. Trước khi thả, kiểm tra hố trú, lỗ thoát, bờ ruộng và nguồn nước suối.
Cá chép ruộng có cần cho ăn thêm không?
Phần lớn hộ vùng cao không cho ăn, cá sống bằng thức ăn tự nhiên trong ruộng như mùn bã, côn trùng, ốc nhỏ, cỏ non. Thả mật độ thưa là điều kiện để không phải cho ăn. Một số hộ rải thêm cám, rau băm vào hố trú để cá quen chỗ.
Ruộng bậc thang không đào mương thì cá trú ở đâu?
Người ta khoét một hố sâu ở góc thấp nhất của thửa, thường gần chỗ nước vào hoặc góc có bóng mát. Hố giữ nước khi ruộng cạn, khi trời nắng, và là nơi bắt cá lúc tháo nước. Hố đặt phía trong, cách chân bờ để bờ không sạt.
Làm sao giữ cá chép giống qua mùa đông?
Chọn cá khỏe làm bố mẹ và cá nhỏ làm giống, thả vào ao hoặc vũng nước sâu gần nhà, khuất gió. Không thả quá dày. Khi rét đậm có thể che bớt mặt ao. Mùa xuân cá bố mẹ đẻ, cá bột được ương thành giống trước khi thả ra ruộng.
Thả cá ruộng có làm giảm năng suất lúa không?
Thả đúng lúc và thưa, cá thường không làm hại lúa, ngược lại còn giúp làm cỏ, ăn sâu non, bổ sung phân. Lúa chỉ mất phần đất làm hố trú. Thả quá sớm hoặc thả dày thì cá có thể làm bật khóm lúa non.
Vì sao cá chép ruộng vùng cao được ưa chuộng?
Cá sống ở nước suối mát, ăn thức ăn tự nhiên, lớn chậm hơn cá nuôi ao nên thịt chắc. Nhiều bản coi cá chép ruộng là sản phẩm truyền thống gắn với ruộng bậc thang và các dịp quan trọng trong năm. Mức ưa chuộng và cách dùng khác nhau theo từng cộng đồng.